
द्रौपदी-प्राप्तिः, कुन्त्याः वाक्यप्रमादः, भ्रातृ-एक्यनिर्णयः (Draupadī’s Arrival, Kuntī’s Unintended Utterance, and the Decision for Fraternal Unity)
Upa-parva: Svayaṃvara (Draupadī-vivāha) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ return to Kuntī after the svayaṃvara. Without looking, Kuntī instructs them to ‘share the alms’ (bhikṣā) together; only afterward does she perceive that what has been brought is Draupadī. Kuntī experiences immediate ethical anxiety: she seeks to avoid untruth and to prevent an unprecedented breach of dharma regarding Drupada’s daughter. Yudhiṣṭhira, after reflection, reassures Kuntī and addresses Arjuna, initially directing him toward formal marriage rites since he won Draupadī. Arjuna refuses exclusive entitlement and proposes an order of precedence that includes the brothers, requesting a course that is both dharmic and politically acceptable to Drupada. The brothers, seeing Draupadī, experience attraction; Yudhiṣṭhira recalls Dvaipāyana’s prior words and, to avert division among them, articulates the resolution that Draupadī will become the wife of all five, framing the decision as protective of unity and stability.
Chapter Arc: चैत्ररथ वन की रहस्यमयी छाया में गन्धर्व का संकेत मिलता है—देवल का कनिष्ठ भ्राता धौम्य उत्कोचक तीर्थ में तप कर रहा है; पाण्डवों के लिए यह मार्गदर्शन भी है और आश्रय का वचन भी। → अर्जुन गन्धर्व से प्राप्त अश्वों को तत्काल अपने अधिकार में न रखकर, समय आने तक उसी के पास सुरक्षित रखने का निर्णय करता है—यह संयम और नीति का क्षण है। फिर पाण्डव उत्कोचक तीर्थ की ओर बढ़ते हैं, जहाँ उन्हें अपने नव-प्राप्त राज्य-लक्ष्मी को धर्मसम्मत आधार देने हेतु योग्य पुरोहित की आवश्यकता अनुभव होती है। → उत्कोचक तीर्थ में धौम्याश्रम पहुँचकर पाण्डव धौम्य को पुरोहित-रूप में वरण करते हैं; धौम्य वेदार्थ-तत्त्वज्ञ और धर्मविद् गुरु के रूप में उन्हें स्वीकार कर ‘स्वस्तिवाचन’ करता है—राज्य-प्राप्ति का धार्मिक अभिषेक-सा संस्कार। → धौम्य के आशीर्वाद और स्वस्त्ययन के बाद पाण्डव एकत्र होकर पाञ्चाल के स्वयंवर (द्रौपदी-स्वयंवर) की यात्रा का निश्चय करते हैं; उनकी शक्ति अब केवल बाहुबल नहीं, वैदिक-धर्माधारित मर्यादा भी बन जाती है। → पाण्डवों का पाञ्चाल-स्वयंवर की ओर प्रस्थान—आगामी निर्णायक मोड़ (द्रौपदी-प्राप्ति और उससे उपजने वाले व्यापक परिणाम) का संकेत।
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑ेके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें वसिष्ठोपाख्यानविषयक एक सौ इक्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १८१ ॥। द्वयशीर्त्याधेकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंका धौम्यको अपना पुरोहित बनाना अर्जुन उवाच अस्माकमनुरूपो वै यः स्याद् गन्धर्व वेदवित् । पुरोहितस्तमाचक्ष्व सर्व हि विदितं तव
अर्जुन उवाच । अस्माकमनुरूपो वै यः स्याद् गन्धर्व वेदवित् । पुरोहितस्तमाचक्ष्व सर्वं हि विदितं तव ॥
Verse 2
गन्धर्व उवाच यवीयान् देवलस्यैष वने भ्राता तपस्यति । धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं॑ वृणुध्वं यदीच्छथ
गन्धर्व उवाच । यवीयान् देवलस्यैष वने भ्राता तपस्यति । धौम्य उत्कोचके तीर्थे तं वृणुध्वं यदीच्छथ ॥
Verse 3
वैशम्पायन उवाच ततोडर्जुनो<स्त्रमाग्नेयं प्रददौ तद् यथाविधि । गन्धर्वाय तदा प्रीतो वचन॑ चेदमब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—ततोऽर्जुनः प्रीतमनाः विधिवत् गन्धर्वायाग्नेयमस्त्रं प्रददौ, ततश्चेदं वचनमब्रवीत्।
Verse 4
त्वय्येव तावत् तिष्ठन्तु हया गन्धर्वसत्तम । कार्यकाले ग्रहीष्याम: स्वस्ति ते5स्त्विति चाब्रवीत्
गन्धर्वसत्तम, हया इमे तावत्त्वय्येव तिष्ठन्तु। कार्यकाले वयं त्वत्तो ग्रहीष्यामः। स्वस्ति तेऽस्तु—इति चाब्रवीत्।
Verse 5
तेडन्योन्यमभिसम्पूज्य गन्धर्व: पाण्डवाश्व ह । रम्याद् भागीरथीतीराद् यथाकामं प्रतस्थिरे
तेऽन्योन्यमभिसम्पूज्य गन्धर्वः पाण्डवाश्च ह। रम्याद् भागीरथीतीराद् यथाकामं प्रतस्थिरे॥
Verse 6
तत उत्कोचकं तीर्थ गत्वा धौम्याश्रमं तु ते । त॑ वच्रु: पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत,जनमेजय! तदनन्तर उत्कोचक तीर्थमें धौम्यके आश्रमपर जाकर पाण्डवोंने धौम्यका पौरोहित्य-कर्मके लिये वरण किया
तत उत्कोचकं तीर्थं गत्वा धौम्याश्रमं तु ते। तं वव्रुः पाण्डवा धौम्यं पौरोहित्याय भारत॥
Verse 7
तान् धौम्य: प्रतिजग्राह सर्ववेदविदां वर: । वन्येन फलमूलेन पौरोहित्येन चैव ह,सम्पूर्ण वेदोंके विद्वानोंमें श्रेष्ठ धौम्यने जंगली फल-मूल अर्पण करके तथा पुरोहितीके लिये स्वीकृति देकर उन सबका सत्कार किया
तान् धौम्यः प्रतिजग्राह सर्ववेदविदां वरः। वन्येन फलमूलेन पौरोहित्येन चैव ह॥
Verse 8
ते समाशंसिरे लब्धां श्रियं राज्यं च पाण्डवा: । ब्राह्मणं तै पुरस्कृत्य पाज्चालीं च स्वयंवरे
वैशम्पायन उवाच । ते समाशंसिरे लब्धां श्रियं राज्यं च पाण्डवाः । ब्राह्मणं तैः पुरस्कृत्य पाञ्चालीं च स्वयंवरे ॥
Verse 9
पुरोहितेन तेनाथ गुरुणा संगतास्तदा । नाथवन्तमिवात्मानं मेनिरे भरतर्षभा:,उन गुरु एवं पुरोहितके साथ हो जानेसे उस समय भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ पाण्डवोंने अपने- आपको सनाथ-सा समझा
पुरोहितेन तेनाथ गुरुणा संगतास्तदा । नाथवन्तमिवात्मानं मेनिरे भरतर्षभाः ॥
Verse 10
स हि वेदार्थतत्त्वज्ञस्तेषां गुरुकुदारधी: । तेन धर्मविदा पार्था याज्या धर्मविद: कृता:
स हि वेदार्थतत्त्वज्ञस्तेषां गुरुकुदारधीः । तेन धर्मविदा पार्था याज्या धर्मविदः कृताः ॥
Verse 11
वीरांस्तु सहितान् मेने प्राप्तराज्यान् स्वधर्मत: । बुद्धिवीर्यबलोत्साहैर्युक्तान् देवानिव द्विज:
वीरांस्तु सहितान् मेने प्राप्तराज्यान् स्वधर्मतः । बुद्धिवीर्यबलोत्साहैर्युक्तान् देवानिव द्विजः ॥
Verse 12
कृतस्वस्त्ययनास्तेन ततस्ते मनुजाधिपा: । मेनिरे सहिता गन्तुं पाञ्चाल्यास्तं स्वयंवरम्
कृतस्वस्त्ययनास्तेन ततस्ते मनुजाधिपाः । मेनिरे सहिता गन्तुं पाञ्चाल्यास्तं स्वयंवरम् ॥
Verse 182
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि धौम्यपुरोहितकरणे द्यशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि धौम्यपुरोहितकरणे द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः॥
The chapter presents a dharma-sankat: Kuntī’s authoritative instruction is spoken without knowledge of its object, yet it carries normative force; the family must reconcile truthfulness and obedience with prevailing marital norms and the dignity of Drupada’s daughter.
Ethical action is shown as contextual adjudication: when norms collide, leaders prioritize outcomes that prevent destructive conflict, preserve integrity of speech as far as possible, and sustain social order through reasoned, collective decision-making.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s verses; its meta-significance lies in illustrating how narrative authority (recalling Dvaipāyana’s words) legitimizes an exceptional arrangement within the epic’s larger framework of dharma under constraint.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.