Adhyaya 171
और्वकृत-क्रोधाग्नि-निग्रहः (Aurva’s Containment of the Wrath-Fire)
Upa-parva: Aūrva–Krodhāgni Upākhyāna (Episode of Aurva’s Anger-Fire)
Aūrva speaks of a vow made in anger to effect universal destruction, insisting he cannot live with a futile wrath-vow and that unspent anger would consume him. He articulates a political-ethical doctrine: one who cannot endure justified anger is unfit to protect the trivarga; properly applied anger disciplines the unruly and protects the disciplined, especially for rulers seeking higher aims. He recalls hearing, even in the womb, the cries of Bhṛgu women during kṣatriya violence, and describes how the absence of a restrainer enables wrongdoing; even one with power who fails to prevent known evil becomes implicated. Though now ‘lord of worlds,’ he claims he cannot disregard the elders’ welfare-oriented counsel. The pitaraḥ advise releasing the wrath-fire into the waters, since worlds are established in water and the cosmos is water-constituted; thus the vow remains true without destroying beings. Vasiṣṭha narrates that Aūrva releases the krodhaja fire into Varuṇa’s domain; the ocean ‘drinks’ and contains it, described in Vedic terms as a great horse-headed form. The passage concludes by advising Parāśara, knower of higher dharma, not to harm worlds—positioning the episode as normative instruction on restraint and cosmic stewardship.
Chapter Arc: अर्जुन गन्धर्वराज से ‘तापत्य’ शब्द का निश्चित अर्थ पूछता है—‘तपती’ कौन है, जिसके कारण किसी वंश/सम्बोधन का यह नाम पड़ा? → वैशम्पायन के माध्यम से गन्धर्व अर्जुन को त्रिलोके-प्रसिद्ध कथा सुनाता है: सूर्यकन्या तपती का अनुपम सौन्दर्य वर्णित होता है; राजा संवरण उसे देखकर मोहित हो जाता है, कामाग्नि से दग्ध होकर उसे प्रणय-प्रस्ताव देता है और फिर वह दिव्य कन्या अचानक ओझल हो जाती है। → तपती के अदृश्य हो जाने पर संवरण उन्मत्त-सा होकर वन-वन भटकता है, विलाप करता है और उसे न पा सकने की असहायता में ठिठक जाता है—प्रेम-वियोग का चरम क्षण। → अध्याय का समापन तपती के सौन्दर्य, संवरण की आसक्ति, प्रस्ताव और फिर उसके वियोग-विलाप की स्थिति पर होता है; कथा आगे बढ़ने के लिए मंच तैयार करती है कि यह मिलन/विवाह कैसे संभव होगा। → संवरण तपती को खोज नहीं पाता—अब प्रश्न यह रह जाता है कि दिव्य कन्या कहाँ गई, और राजा का यह दाह कैसे शान्त होगा?
Shlokas
Verse 1
अर्जुनने कहा--गन्धर्व! तुमने “तपतीनन्दन” कहकर जो बात यहाँ मुझसे कही है, उसके सम्बन्धमें मैं यह जानना चाहता हूँ कि तापत्यका निश्चित अर्थ क्या है?
अर्जुन उवाच—गन्धर्व! त्वया मम समीपे ‘तपतीनन्दन’ इति यदुक्तं, तस्य वचनस्य विषयं ज्ञातुमिच्छामि। ‘तापत्य’ इति पदस्य निश्चयोऽर्थः कः?
Verse 2
तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम् । कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
तपती नाम्नीयं का? यस्याः कारणाद्वयं ‘तापत्याः’ इति कथ्येते। वयं तु कुन्त्याः पुत्रा इति प्रसिद्धाः। अतः साधुस्वभाव गन्धर्वराज! ‘तापत्य’ इति संज्ञायाः यथार्थं रहस्यं ज्ञातुमिच्छामि।
Verse 3
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त: स गन्धर्व: कुन्तीपुत्रं धनंजयम् । विश्रुतां त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम्
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्। त्रिषु लोकेषु विश्रुतां कथां श्रावयामास वै॥
Verse 4
गन्धर्व उवाच हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम् | यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर
गन्धर्व उवाच—हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम्। यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर॥
Verse 5
उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद् वच: । तत् ते5हं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव,मैंने जिस कारण अपने वक्तव्यमें तुम्हें 'तापत्य” कहा है, वह बता रहा हूँ, एकाग्रचित्त होकर सुनो
उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः। तत् तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव॥
Verse 6
य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्रोति तेजसा । एतस्य तपती नाम बभूव सदृशी सुता
गन्धर्व उवाच—य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा, तस्यैव सूर्यदेवस्य तपती नाम दुहिता बभूव, पितृसदृशी तेजसा। सा तपसा नियमेन च युक्ता त्रिषु लोकेषु ‘तपती’ इति नाम्ना विश्रुता बभूव।
Verse 7
विवस्वतो वै देवस्य सावित्रयवरजा विभो । विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता
गन्धर्व उवाच—विवस्वतो वै देवस्य सावित्र्यवरजा विभो। विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता॥
Verse 8
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी | नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन,उस समय देवता, असुर, यक्ष एवं राक्षस जातिकी स्त्री, कोई अप्सरा तथा गधर्वपत्नी भी उसके समान रूपवती न थी
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी। नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन॥
Verse 9
सुविभक्तानवद्याज़ी स्वसितायतलोचना । स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी
सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना। स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी। भारत, सविता त्रिषु लोकेषु नापश्यत् पुरुषं कञ्चिद् रूपशीलगुणश्रुतैः यः तस्याः भर्ता भवितुमर्हति॥
Verse 10
न तस्या: सदृशं कंचित् त्रिषु लोकेषु भारत । भर्तरें सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतै:
न तस्याः सदृशं कञ्चित् त्रिषु लोकेषु भारत। भर्तारं सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतैः॥
Verse 11
सम्प्राप्तयौवनां पश्यन् देयां दुहितरं तु ताम् । नोपलेभे ततः शान्तिं सम्प्रदानं विचिन्तयन्
सम्प्राप्तयौवनां पश्यन् देयां दुहितरं तु ताम् । नोपलेभे ततः शान्तिं सम्प्रदानं विचिन्तयन् ॥
Verse 12
अथर्क्षपुत्र: कौन्तेय कुरूणामृषभो बली । सूर्यमाराधयामास नृप: संवरणस्तदा
अथर्क्षपुत्रः कौन्तेय कुरूणामृषभो बली । सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणस्तदा ॥
Verse 13
अर्घ्यमाल्योपहाराद्यर्गन्धैश्व नियत: शुचि: । नियमैरुपवासैशक्ष तपोभिविविधैरपि
अर्घ्यमाल्योपहाराद्यैर्गन्धैश्च नियतः शुचिः । नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि ॥
Verse 14
शुश्रूषुरनहंवादी शुचि: पौरवनन्दन । अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान्
शुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दन । अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान् ॥
Verse 15
ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि | तपत्या: सदृशं मेने सूर्य: संवरणं पतिम्
ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि । तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम् ॥
Verse 16
दातुमैच्छत् ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम् । नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय च,कुरुनन्दन! उन्होंने नृपश्रेष्ठ संवरणको, जिनका उत्तम कुल सम्पूर्ण विश्वमें विख्यात था, अपनी कन्या देनेकी इच्छा की
दातुमैच्छत् ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम् । नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय च ॥
Verse 17
यथा हि दिवि दीप्तांशु: प्रभासयति तेजसा । तथा भुवि महीपालो दीप्त्या संवरणो5भवत्
यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा । तथा भुवि महीपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत् ॥
Verse 18
यथार्चयन्ति चादित्यमुद्रन्तं ब्रह्मवादिन: । तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजा: प्रजा:
यथार्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः । तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः ॥
Verse 19
स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा । बभूव नृपति: श्रीमान् सुहृदां दुर्ददामपि
स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा । बभूव नृपतिः श्रीमान् सुहृदां दुर्ददामपि ॥
Verse 20
एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव । तस्मै दातुं मनश्लक्रे तपतीं तपन: स्वयम्
एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव । तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम् ॥
Verse 21
स कदाचिदथो राजा श्रीमानमितविक्रम: । चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल,कुन्तीनन्दन! एक दिन अमितपराक्रमी श्रीमान् राजा संवरण पर्वतके समीपवर्ती उपवनमें हिंसक पशुओंका शिकार कर रहे थे
स कदाचिदथो राजा श्रीमानमितविक्रमः । चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल ॥
Verse 22
चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासासमन्वित: । ममार राज्ञ: कौन्तेय गिरावप्रतिमो हय:
चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासासमन्वितः । ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः ॥
Verse 23
स मृताश्वश्चरन् पार्थ पदभ्यामेव गिरौ नृपः । ददर्शासदृशीं लोके कन्न्यामायतलोचनाम्
स मृताश्वश्चरन् पार्थ पदभ्यामेव गिरौ नृपः । ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम् ॥
Verse 24
स एक एकामासाद्य कन््यां परबलार्दन: । तस्थौ नृपतिशार्दूल: पश्यन्नविचलेक्षण:
स एकैकामासाद्य कन्यां परबलार्दनः । तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः ॥
Verse 25
स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपति: श्रियम् । पुन: संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम्ू
स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम् । पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम् ॥
Verse 26
वपुषा वर्चसा चैव शिखामिव विभावसो: । प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखामिवामलाम्
वपुषा वर्चसा चैव शिखामिव विभावसोः । प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥
Verse 27
गिरिपृषछे तु सा यस्मिन् स्थिता स्वसितलोचना । विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी
गिरिपृष्ठे तु सा यस्मिन् स्थितास्वसितलोचना । विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी ॥
Verse 28
तस्या रूपेण स गिरिखवेंषेण च विशेषत: । स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्,विशेषत: उसके रूप और वेशसे विभूषित हो वृक्ष, गुल्म और लताओंसहित वह पर्वत सुवर्णमय-सा जान पड़ता था
तस्या रूपेण स गिरिखवेषेण च विशेषतः । स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत् ॥
Verse 29
अवमेने च तां दृष्टवा सर्वलोकेषु योषित: । अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुष: फलम्
अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वलोकेषु योषितः । अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलम् ॥
Verse 30
जन्मप्रभूति यत् किंचिद् दृष्टवान् स महीपति: । रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन
जन्मप्रभृति यत्किञ्चिद् दृष्टवान् स महीपतिः । रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन ॥
Verse 31
तया बद्धमनश्षक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा । न चचाल ततो देशाद् बुबुधे न च किंचन
तया तदा गुणमयैः पाशैः बद्धमनाश्चक्षुः स नृपः । न चचाल ततो देशाद् बुबुधे न च किञ्चन ॥
Verse 32
अस्या नूनं विशालाक्ष्या: सदेवासुरमानुषम् । लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम्
अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम् । लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम् ॥
Verse 33
एवं संतर्कयामास रूपद्रविणसम्पदा । कन्यामसदृशीं लोके नृप: संवरणस्तदा
एवं संतर्कयामास रूपद्रविणसम्पदा । कन्यामसदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा ॥
Verse 34
तां च दृष्टवैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृप: । जगाम मनसा चिन्तां कामबाणेन पीडित:
तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः । जगाम मनसा चिन्तां कामबाणेन पीडितः ॥
Verse 35
दहामान: स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना । अप्रगल्भां प्रगल्भस्तां तदोवाच मनोहराम्,तदनन्तर तीव्र कामाग्निसे जलते हुए राजा संवरणने लज्जारहित होकर उस लज्जाशीला एवं मनोहारिणी कन्यासे इस प्रकार पूछा--
दहमानः स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना । अप्रगल्भां प्रगल्भस्तां तदावोचत् मनोहराम् ॥
Verse 36
कासि कस्यासि रम्भोरु किमर्थ चेह तिष्ठसि । कथं च निर्जने5रण्ये चरस्येका शुचिस्मिते
गन्धर्व उवाच— कासि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि । कथं च निर्जनेऽरण्ये चरस्येकाऽसि शुचिस्मिते ॥
Verse 37
त्वं हि सर्वानवद्याजी सर्वाभरणभूषिता । विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम्
त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता । विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम् ॥
Verse 38
नददेवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम् । न च भोगवतीं मन्ये न गन्धर्वी न मानुषीम्
न नदीदेवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम् । न च भोगवतीं मन्ये न गन्धर्वीं न मानुषीम् ॥
Verse 39
या हि दृष्टा मया काश्रिच्छुता वापि वराड्ना: । न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि
या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वापि वराङ्गनाः । न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि ॥
Verse 40
दृष्टवैव चारुवदने चन्द्रात् कान्ततरं तव । वदन पद्मपत्राक्ष॑ मां मथ्नातीव मन्मथ:
दृष्ट्वैव चारुवदने चन्द्रात् कान्ततरं तव । वदनं पद्मपत्राक्षि मां मथ्नातीव मन्मथः ॥
Verse 41
एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा । कामार्त निर्जने3रण्ये प्रत्यभाषत किचन
एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा । कामार्तो निर्जनेऽरण्ये प्रत्यभाषत किञ्चन ॥
Verse 42
ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा । सौदामिनीव चाभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत
ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा । सौदामिनीव चाभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत ॥
Verse 43
तामन्वेष्ट स नृपति: परिचक्राम सर्वतः । वन॑ वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्ततत् तदा,तब वे नरेश कमलदलके समान विशाल नेत्रोंवाली उस (दिव्य) कन्याको ढूँढ़नेके लिये वनमें सब ओर उन्मत्तकी भाँति भ्रमण करने लगे
तामन्वेष्ट स नृपतिः परिचक्राम सर्वतः । वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्तवत् तदा ॥
Verse 44
अपश्यमान: स तु तां बहु तत्र विलप्य च । निश्वेष्ट: पार्थिवश्रेष्ठो मुहूर्त स व्यतिष्ठत,जब कहीं भी उसे देख न सके, तब वे नृपश्रेष्ठ वहाँ बहुत विलाप करते-करते मूर्च्छित हो दो घड़ीतक निश्रेष्ट पड़े रहे
अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च । निश्वेष्टः पार्थिवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत ॥
Verse 170
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि तपत्युपाख्याने सप्तत्यधिकशततमो<थध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि तपत्युपाख्याने सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
Aūrva faces a dharma-saṅkaṭa between keeping a wrath-born vow (so it is not ‘false’) and preventing catastrophic harm to living worlds; the resolution is to preserve satya while redirecting the destructive force away from beings.
Anger is ethically permissible only when purpose-bound and proportionate—used to restrain wrongdoing and protect social order—yet it must be governed by counsel, compassion, and responsibility for collective welfare; power without prevention of known harm creates moral implication.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is didactic framing—through Vasiṣṭha’s narration and the final admonition to Parāśara—presenting the episode as an authoritative model of restraint and cosmic stewardship within Itihāsa ethics.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.