Adhyaya 156
कुन्ती-युधिष्ठिर-संवादः — Kuntī’s Counsel on Departing for Pāñcāla
Upa-parva: Pāñcāla-gamana (Journey toward Pāñcāla / Drupada’s city) — Ādi Parva episode-context
Vaiśaṃpāyana reports that the Kaurava-related heroes (here, the Kuntī-born Pāṇḍavas) react with shock and mental unease, described metaphorically as pierced by a dart. Observing her sons’ disorientation, Kuntī addresses Yudhiṣṭhira with a practical assessment: their extended stay in a brahmin’s residence and repeated enjoyment of the same pleasant surroundings no longer provides relief, and the alms-based livelihood is not as viable as before. She proposes relocating to Pāñcāla, characterized as prosperous, novel in experience, and ruled by Yajñasena (Drupada), reputed to be supportive of brahmins. Kuntī adds that prolonged residence in one place is, in her judgment, unsuitable. Yudhiṣṭhira accepts her guidance as serving their highest welfare, while noting he cannot independently predict his younger brothers’ preferences. Vaiśaṃpāyana concludes: Kuntī informs Bhīma, Arjuna, and the twins; they assent, and after taking leave of the brahmin host, Kuntī and her sons set out toward Drupada’s city.
Chapter Arc: हिडिम्बवध के पश्चात वन-पथ पर चलते पाण्डव अनेक जनपदों—मत्स्य, त्रिगर्त, पंचाल और कीचक-प्रदेश—के रमणीय वन-उपवन, सरोवर और मार्गों को देखते हुए आगे बढ़ते हैं; पर यह सौन्दर्य उनके निर्वासन की छाया को ढँक नहीं पाता। → सुरक्षा और गोपनीयता हेतु वे जटाधारी, वल्कल-मृगचर्मधारी तपस्वियों का वेश धारण कर कुन्ती सहित भटकते हैं। लोक-जीवन के बीच से गुजरते हुए भी वे अपने तेज और शास्त्र-ज्ञान (वेद-उपनिषद्, वेदाङ्ग, नीतिशास्त्र) को भीतर सँभाले रखते हैं—राजधर्म और वनधर्म के बीच का द्वन्द्व तीव्र होता जाता है। → एकचक्रा में प्रवेश के प्रसंग में महर्षि वेदव्यास का साक्षात्कार होता है। व्यास पाण्डवों को आश्रय/निवास में ठहराकर स्नेहपूर्वक आश्वस्त करते हैं और उनके प्रति अपना विशेष अनुराग प्रकट करते हैं—यह संकेत देते हुए कि दीनता और बाल्यावस्था में मनुष्यों का स्नेह स्वाभाविकतः अधिक होता है, और पाण्डवों के प्रति उनका स्नेह अब और बढ़ गया है। → व्यास पाण्डवों को निर्देश देते हैं कि वे एक मास तक यहीं प्रतीक्षा करें; वे देश-काल का विचार कर पुनः लौटेंगे और तब उन्हें ‘परम मुद’ (श्रेष्ठ कल्याण/आनन्द) की प्राप्ति होगी। पाण्डव हाथ जोड़कर आज्ञा स्वीकार करते हैं और व्यास यथागत प्रस्थान करते हैं। → एक मास की प्रतीक्षा के बाद व्यास क्या योजना/उपाय लेकर लौटेंगे—और एकचक्रा में पाण्डवों पर कौन-सा नया संकट या अवसर उतरने वाला है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत हिडिम्बवधपर्वमें घटोत्कचकी उत्पत्तिविषयक एक सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३३ श्लोक मिलाकर कुल ७९ श्लोक हैं) अपर बक। है २ >> - कोई-कोई उत्कचका अर्थ “ऊपर उठे हुए बालोंवाला' भी करते हैं। पञ्चपञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंको व्यासजीका दर्शन और उनका एकचक्रा नगरीमें प्रवेश वैशम्पायन उवाच ते वनेन वन॑ गत्वा घ्नन्तो मृगगणान् बहून् । अपक्रम्य ययू राजंस्त्वरमाणा महारथा:
वैशम्पायन उवाच । ते वनेन वनं गत्वा घ्नन्तो मृगगणान् बहून् । अपक्रम्य ययुः राजंस्त्वरमाणा महारथाः ॥
Verse 2
मत्स्यांस्त्रिगर्तानू पज्चालान् कीचकानन्तरेण च । रमणीयान् वनोद्देशान् प्रेक्षमाणा: सरांसि च
मत्स्यांस्त्रिगर्तान् पञ्चालान् कीचकानन्तरेण च । रमणीयान् वनोद्देशान् प्रेक्षमाणाः सरांसि च ॥
Verse 3
जटा: कृत्वा55त्मन: सर्वे वल्कलाजिनवासस: । सह कुन्त्या महात्मानो बिशभ्रतस्तापसं वपु:
जटाः कृत्वात्मनः सर्वे वल्कलाजिनवाससः । सह कुन्त्या महात्मानो बिभ्रतस्तापसं वपुः ॥
Verse 4
क्वचिद् वहन्तो जननीं त्वरमाणा महारथा: । क्वचिच्छन्देन गच्छन्तस्ते जग्मु: प्रसभं पुन:
क्वचिद्वहन्तो जननीं त्वरमाणा महारथाः । क्वचिच्छन्देन गच्छन्तस्ते जग्मुः प्रसभं पुनः ॥
Verse 5
बाह्यां वेदमधीयाना वेदाड़्नि च सर्वश: । नीतिशास्त्र च सर्वज्ञा ददृशुस्ते पितामहम्
बाह्यां वेदमधीयाना वेदाङ्गानि च सर्वशः । नीतिशास्त्रं च सर्वज्ञा ददृशुस्ते पितामहम् ॥
Verse 6
तेडभिवाद्य महात्मानं॑ कृष्णद्वैपायनं तदा । तस्थु: प्राउजलय: सर्वे सह मात्रा परंतपा:
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं तदा । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सह मात्रा परंतपाः ॥
Verse 7
व्यास उवाच मयेदं व्यसन पूर्व विदितं भरतर्षभा: । यथा तु तैरधर्मेण धार्तराष्ट्र्विवासिता:
व्यास उवाच मयेदं व्यसनं पूर्वं विदितं भरतर्षभाः । यथा तु तैरधर्मेण धार्तराष्ट्रैर्विवासिताः ॥
Verse 8
तद् विदित्वास्मि सम्प्राप्तश्चिकीर्षु: परमं हितम् । न विषादोऊत्र कर्तव्य: सर्वमेतत् सुखाय व:
तद्विदित्वास्मि सम्प्राप्तश्चिकीर्षुः परमं हितम् । न विषादोऽत्र कर्तव्यः सर्वमेतत् सुखाय वः ॥
Verse 9
समास्ते चैव मे सर्वे यूयं चैव न संशय: । दीनतो बालतश्रैव स्नेहं कुर्वन्ति मानवा: । तस्मादभ्यधिक: स्नेहो युष्मासु मम साम्प्रतम्
समास्ते चैव मे सर्वे यूयं चैव न संशयः । दीनतो बालतश्चैव स्नेहं कुर्वन्ति मानवाः । तस्मादभ्यधिकः स्नेहो युष्मासु मम साम्प्रतम् ॥
Verse 10
स्नेहपूर्व चिकीर्षामि हित॑ वस्तन्निबोधत । इदं नगरमभ्याशे रमणीयं निरामयम् । वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाड्क्षिण:
स्नेहपूर्वं चिकीर्षामि हितं वस्तन्निबोधत । इदं नगरमभ्याशे रमणीयं निरामयम् । वसतेह प्रतिच्छन्ना ममागमनकाङ्क्षिणः ॥
Verse 11
वैशम्पायन उवाच एवं स तान् समाश्चास्य व्यास: सत्यवतीसुत:ः । एकचक्रामभिगत: कुन्तीमाश्चासयत् प्रभु:
वैशम्पायन उवाच एवं स तान् समाश्वास्य व्यासः सत्यवतीसुतः । एकचक्रामभिगतः कुन्तीमाश्वासयत् प्रभुः ॥
Verse 12
व्यास उवाच जीवत्पुत्रि सुतस्ते5यं धर्मनित्यो युधिष्ठिर: । धर्मेण पृथिवीं जित्वा महात्मा पुरुषर्षभ: । पथिव्यां पार्थिवान् सर्वान् प्रशासिष्यति धर्मराट्
व्यास उवाच जीवत्पुत्रि सुतस्तेऽयं धर्मनित्यो युधिष्ठिरः । धर्मेण पृथिवीं जित्वा महात्मा पुरुषर्षभः । पृथिव्यां पार्थिवान् सर्वान् प्रशासिष्यति धर्मराट् ॥
Verse 13
पृथिवीमखिलां जित्वा सर्वां सागरमेखलाम् । भीमसेनार्जुनबलादू भोक्ष्यते नात्र संशय:,भीमसेन और अर्जुनके बलसे समुद्रपर्यनत सारी वसुधाको अपने अधिकारमें करके ये उसका उपभोग करेंगे; इसमें संशय नहीं है
पृथिवीमखिलां जित्वा सर्वां सागरमेखलाम् । भीमसेनार्जुनबलाद् उ भोक्ष्यते नात्र संशयः ॥
Verse 14
पुत्रास्तव च माद्रयाश्व॒ सर्व एव महारथा: । स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनस: सदा,तुम्हारे और माद्रीके सभी महारथी पुत्र सदा अपने राज्यमें प्रसन्नचित्त हो सुखपूर्वक विचरेंगे
पुत्रास्तव च माद्र्याश्च सर्व एव महारथाः । स्वराष्ट्रे विहरिष्यन्ति सुखं सुमनसः सदा ॥
Verse 15
यक्ष्यन्ति च नरव्याप्रा निर्जित्य पृथिवीमिमाम् । राजसूयाश्चमेधाद्यै: क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै:
यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा निर्जित्य पृथिवीमिमाम् । राजसूयाश्वमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः प्रभुं यजनं करिष्यन्ति ॥
Verse 16
अनुगृहा सुद्दद्वर्ग भोगैश्वर्यसुखेन च । पितृपैतामहं राज्यमिमे भोक्ष्यन्ति ते सुता:
अनुगृह्य सुहृदां वर्गं भोगैश्वर्यसुखेन च । पितृपैतामहं राज्यं भोक्ष्यन्ते ते सुतास्तव ॥
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा निवेश्यैनान् ब्राह्मणस्यथ निवेशने । अब्रवीत् पाण्डवश्रेष्ठमृषिद्वपायनस्तदा
वैशम्पायन उवाच । एवमुक्त्वा निवेश्यैनान् ब्राह्मणस्याथ वेश्मनि । अब्रवीत् पाण्डवश्रेष्ठं ऋषिर्द्वैपायनस्तदा ॥
Verse 18
इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुन: । देशकालौ विदित्वैव लप्स्यध्वं परमां मुदम्
इह मासं प्रतीक्षध्वमागमिष्याम्यहं पुनः । देशकालौ विदित्वैव लप्स्यध्वं परमां मुदम् ॥
Verse 19
स तै: प्राउ्जलिभि: सर्वस्तथेत्युक्तो नराधिप । जगाम भगवान् व्यासो यथागतमृषि: प्रभु:
स तैः प्राञ्जलिभिः सर्वैस्तथेत्युक्तो नराधिप । जगाम भगवान् व्यासो यथागतमृषिः प्रभुः ॥
Verse 155
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि एकचक्राप्रवेशे व्यासदर्शने पजञ्चपञठ्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि एकचक्राप्रवेशे व्यासदर्शने पञ्चपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। एवं भयात् परित्राणानन्तरं नूतने जनपदे प्रवेशः, महर्षेर्व्यासस्य दर्शनं च, धर्मोपदेशेन भाविकर्मणां मार्गनिर्देशश्च निरूपितः।
Frequently Asked Questions
The dilemma is balancing gratitude and propriety toward a brahmin host with the practical need to reduce risk and secure sustainable support; Kuntī frames departure as responsible stewardship of the family’s safety.
Sound counsel in adversity prioritizes long-term welfare over short-term comfort: novelty and relocation can be ethically justified when guided by prudence, non-exploitation, and respect for social obligations.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative causality—linking ethical counsel to action—rather than offering a stated merit formula for recitation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.