
Droṇotpattiḥ, Astralābhaḥ, Drupada-vairasya bījaṃ ca (The Birth of Droṇa, Acquisition of Weapons, and the Seed of Enmity with Drupada)
Upa-parva: Sambhava Parva (Origins and Early Formations)
A brāhmaṇa narrator recounts how the great ascetic Bharadvāja goes to Gaṅgādvāra and sees the apsaras Ghṛtācī bathing; a gust displaces her garment, and Bharadvāja’s mind is momentarily drawn, resulting in the emission of semen, from which Droṇa is preserved/received (droṇa) and born. Droṇa grows into a learned youth, mastering the Vedas and Vedāṅgas. Bharadvāja’s royal friend Pṛṣata has a son Drupada; Drupada and Droṇa study and play together, forming an early bond. After Pṛṣata’s death Drupada becomes king, while Droṇa seeks means and martial expertise. Droṇa approaches Rāma (Paraśurāma), who offers either his remaining body/service or his weapons; Droṇa requests all weapons, their deployment, and withdrawal, receiving them and becoming preeminent among men, including the Brahmāstra. Droṇa then approaches Drupada to renew friendship, but Drupada rejects him, arguing that friendship is conditioned by equal standing (śrotriya with śrotriya; charioteer with charioteer; king with king). Droṇa, resolving internally, goes to Nāgasāhva (Hastināpura). Bhīṣma entrusts the princes to Droṇa as students. After training them, Droṇa announces an ācārya-vetana (teacher’s fee): the students must seize Drupada and bring him bound. The Pāṇḍavas defeat Drupada and deliver him. Droṇa then articulates his claim: a king cannot befriend a non-king; therefore Droṇa has secured a share of Drupada’s kingdom—Drupada retains the southern bank, while Droṇa takes the northern bank of the Bhāgīrathī. The chapter closes noting Drupada’s enduring humiliation and inner distress.
Chapter Arc: हिडिम्ब के वध के बाद वन-प्रांतर में एक अनपेक्षित, दिव्य-रूपा राक्षसी (हिडिम्बा) का आगमन होता है; कुन्ती उसकी रूप-सम्पदा देखकर विस्मित होकर मधुर, सान्त्वपूर्ण वाणी में उसका परिचय पूछती है। → हिडिम्बा स्वीकार करती है कि वह कामदेव के वशीभूत होकर भीम पर आकृष्ट हुई है और उसी आकर्षण ने उसे पाण्डवों के निकट खींच लाया। पर साथ ही यह भी स्पष्ट होता है कि अभी-अभी भीम ने उसके भाई हिडिम्ब को बलपूर्वक परास्त कर हटाया/मार डाला—जिससे प्रेम, भय, और शोक एक साथ टकराते हैं। → धूल से लथपथ, पर्वताकार देहों वाले भीम और राक्षस के संघर्ष का दृश्य चरम पर पहुँचता है; भीम के कष्ट को देखकर अर्जुन हल्के हास्य-छाया के साथ वचन कहता है—यह क्षण पाण्डव-शिविर में तनाव को तोड़ते हुए भीम की विजय-धुरी को केंद्र में रखता है। → कुन्ती के प्रश्नों और हिडिम्बा के निवेदन के बाद पाण्डव शीघ्र आगे बढ़ने का निर्णय लेते हैं—वन से नगर निकट होने का अनुमान है और सुयोधन द्वारा पता चल जाने का भय है। सभी माता कुन्ती सहित प्रस्थान करते हैं; हिडिम्बा भी साथ चल पड़ती है। → नगर-सीमा के निकट पहुँचते हुए यह अनिश्चितता बनी रहती है कि हिडिम्बा का साथ पाण्डवों के लिए वरदान बनेगा या नई जटिलता—और क्या सुयोधन को उनके मार्ग का पता चल जाएगा।
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपवके अन्तर्गत हिडिम्बवधपर्वमें हिडिग्ब-युद्धविषयक एक सौ बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५२ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं) ह >> छा >> अर अं त्रिपठ्चाशदाधिकशततमोब< ध्याय: हिडिम्बाका कुन्ती आदिसे अपना मनोभाव प्रकट करना तथा भीमसेनके द्वारा हिडिम्बासुरका वध वैशम्पायन उवाच प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूप॑ दृष्टवातिमानुषम् । विस्मिता: पुरुषव्याप्रा बभूवु: पृथया सह
वैशम्पायन उवाच— प्रबुद्धास्ते हिडिम्बायाः रूपं दृष्ट्वातिमानुषम्। विस्मिताः पुरुषव्याघ्राः बभूवुः पृथया सह॥
Verse 2
ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसम्पदा । उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शनै:
ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसम्पदा। उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वमिदं शनैः॥
Verse 3
कस्य त्वं सुरगर्भाभे का वासि वरवर्णिनी । केन कार्येण सम्प्राप्ता कुतश्चञागमनं तव
कस्य त्वं सुरगर्भाभे का वासि वरवर्णिनि। केन कार्येण सम्प्राप्ता कुतश्चागमनं तव॥
Verse 4
यदि वास्य वनस्य त्वं देवता यदि वाप्सरा: । आचक्ष्व मम तत् सर्व किमर्थ चेह तिष्ठसि,“यदि तुम इस वनकी देवी अथवा अप्सरा हो तो वह सब मुझे ठीक-ठीक बता दो; साथ ही यह भी कहो कि किस कामके लिये यहाँ खड़ी हो?”
यदि वास्य वनस्य त्वं देवता यदि वाप्सराः। आचक्ष्व मम तत्सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि॥
Verse 5
हिडिग्बोवाच यदेतत् पश्यसि वन॑ नीलमेघनिभं महत् । निवासो राक्षसस्यैष हिडिम्बस्य ममैव च,हिडिम्बा बोली--देवि! यह जो नील मेघके समान विशाल वन आप देख रही हैं, यह राक्षस हिडिम्बका और मेरा निवासस्थान है
हिडिम्बोवाच—देवि! यदेतत् पश्यसि वनं नीलमेघनिभं महत्। निवासो राक्षसस्यैष हिडिम्बस्य ममैव च॥
Verse 6
तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्धि भाविनि । भ्रात्रा सम्प्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता
तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्धि भाविनि। भ्रात्रा सम्प्रेषितामार्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता॥
Verse 7
क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता त्विह । अद्राक्ष॑ं नवहेमाभं तव पुत्र महाबलम्,उसकी बुद्धि बड़ी क्रूरतापूर्ण है। उसके कहनेसे मैं यहाँ आयी और नूतन सुवर्णकी-सी आभावाले आपके महाबली पुत्रपर मेरी दृष्टि पड़ी
क्रूरबुद्धेरहं तस्य वचनादागता त्विह। अद्राक्षं नवहेमाभं तव पुत्रं महाबलम्॥
Verse 8
ततोऊहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे । चोदिता तव पुत्रस्य मन्मथेन वशानुगा,शुभे! उन्हें देखते ही समस्त प्राणियोंके अन्तःकरणमें विचरनेवाले कामदेवसे प्रेरित होकर मैं आपके पुत्रकी वशवर्तिनी हो गयी
ततोऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे। चोदिता तव पुत्रस्य मन्मथेन वशानुगा॥
Verse 9
ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबल: । अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया
ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः। अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया॥
Verse 10
चिरायमा्णां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादक: । स्वयमेवागतो हन्तुमिमान् सर्वास्तवात्मजान्,मेरे लौटनेमें देर होती जान वह मनुष्यभक्षी राक्षस स्वयं ही आपके इन सब पुत्रोंको मार डालनेके लिये आया
चिरायमाणं मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः । स्वयमेवागतो हन्तुमिमान् सर्वास्तवात्मजान् ॥
Verse 11
स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता । बलादितो विनिष्पिष्य व्यपनीतो महात्मना,परंतु मेरे प्राणजवल्लभ तथा आपके बुद्धिमान् पुत्र महात्मा भीम उसे बलपूर्वक यहाँसे रगड़ते हुए दूर हटा ले गये हैं
स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता । बलादितो विनिष्पिष्य व्यपनीतो महात्मना ॥
Verse 12
विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम् | पश्यैवं युधि विक्रान्तावेती च नरराक्षसौ
विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम् । पश्यैवं युधि विक्रान्तावेतौ च नरराक्षसौ ॥
Verse 13
वैशम्पायन उवाच तस्या: श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिर: । अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्व वीर्यवान्
वैशम्पायन उवाच तस्याः श्रुत्वैव वचनमुत्पपात युधिष्ठिरः । अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान् ॥
Verse 14
तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम् | काड्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव बलोत्कटौ
तौ ते ददृशुरासक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम् । काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव बलोत्कटौ ॥
Verse 15
अथान्योन्यं समश्लिष्य विकर्षन्तौ पुनः पुनः । दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रज:,एक-दूसरेको भुजाओंमें भरकर बार-बार खींचते हुए उन दोनों योद्धाओंने धरतीकी धूलको दावानलके धूएँके समान बना दिया
अथान्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ पुनः पुनः । दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः ॥
Verse 16
वसुधारेणुसंवीती वसुधाधरसंनिभौ । बभ्राजतुर्यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ
वसुधारेणुसंवीती वसुधाधरसंनिभौ । बभ्राजतुर्यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ ॥
Verse 17
राक्षसेन तदा भीम क्लिश्यमान निरीक्ष्य च । उवाचेदं वच: पार्थ: प्रहलज्छनकैरिव,भीमसेनको राक्षरद्वारा पीड़ित देख अर्जुन धीरे-धीरे हँसते हुए-से बोले--
राक्षसेन तदा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य च । उवाचेदं वचः पार्थः प्रह्लज्छनकैरिव ॥
Verse 18
भीम मा भैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् । समेतं भीमरूपेण रक्षसा श्रमकर्शितम्
भीम मा भैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् । समेतं भीमरूपेण रक्षसा श्रमकर्शितम् ॥
Verse 19
साहाय्येडस्मि स्थित: पार्थ पातयिष्यामि राक्षसम् | नकुलः सहदेवश्ल मातरं गोपयिष्यत:
साहाय्येऽस्मि स्थितः पार्थ पातयिष्यामि राक्षसम् । नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः ॥
Verse 20
भीम उवाच उदासीनो निरीक्षस्व न कार्य: सम्भ्रमस्त्वया | न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्वाह्वन्तरमागत:
भीम उवाच—उदासीनो निरीक्षस्व; न कार्यः सम्भ्रमस्त्वया। न जात्वयं पुनर्जीवेन् मद्बाह्वन्तरमागतः॥
Verse 21
अजुन उवाच किमनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा । गन्तव्ये न चिरं स्थातुमिह शक््यमरिंदम
अर्जुन उवाच—किमनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा। गन्तव्ये न चिरं स्थातुमिह शक्यमरिंदम॥
Verse 22
पुरा संरज्यते प्राची पुरा संध्या प्रवर्तते । रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्त्युत
पुरा संरज्यते प्राची पुरा संध्या प्रवर्तते। रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्त्युत॥
Verse 23
त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो बिभीषणम् | पुरा विकुरुते मायां भुजयो: सारमर्पय
त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो बिभीषणम्। पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारमर्पय॥
Verse 24
वैशम्पायन उवाच अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो रोषाज्ज्वलन्निव । बलमाहारयामास यद् वायोर्जगत: क्षये
वैशम्पायन उवाच—अर्जुनेनैवमुक्तस्तु भीमो रोषाज्ज्वलन्निव। बलमाहारयामास यद्वायोर्जगतः क्षये॥
Verse 25
ततस्तस्याम्बुदा भस्य भीमो रोषात् तु रक्षस: । उत्क्षिप्या भ्रामयद् देहं तूर्ण शतगुणं तदा
ततः स रक्षसो मेघश्यामस्य भीमो रोषसमन्वितः । उत्क्षिप्य तस्य देहं तूर्णं शतगुणं तदा भ्रमयामास ॥
Verse 26
भीम उवाच वृथामांसैर्व॑थापुष्टो वृथावृद्धो वृथामति: । वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि
भीम उवाच—वृथामांसैः कथं पुष्टो वृथावृद्धो वृथामतिः । वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि ॥
Verse 27
क्षेममद्य करिष्यामि यथा वनमकण्टकम् | न पुनर्मनिषान् हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस,राक्षस! आज तुझे मारकर मैं इस वनको निष्कण्टक एवं मंगलमय बना दूँगा, जिससे फिर तू मनुष्योंको मारकर नहीं खा सकेगा
क्षेममद्य करिष्यामि यथा वनमकण्टकम् । न पुनर्मनुष्यान् हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस ॥
Verse 28
अर्जुन उवाच यदि वा मन्यसे भार त्वमिमं राक्षसं युधि । करोमि तव साहाय्यं शीघ्रमेष निपात्यताम्
अर्जुन उवाच—यदि वा मन्यसे भ्रातस्त्वमिमं राक्षसं युधि । करोमि तव साहाय्यं शीघ्रमेष निपात्यताम् ॥
Verse 29
अथवाप्यहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर । कृतकर्मा परिश्रान्त: साधु तावदुपारम,वृकोदर! अथवा मैं ही इसे मार डालूँगा। तुम अधिक युद्ध करके थक गये हो। अतः कुछ देर अच्छी तरह विश्राम कर लो
अथवाप्यहमेवैनं हनिष्यामि वृकोदर । कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावदुपारम ॥
Verse 30
वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचन श्रुत्वा भीमसेनोत्यमर्षण: । निष्पिष्यैनं बलादू भूमौ पशुमारममारयत्
वैशम्पायन उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः । निष्पिष्यैनं बलाद्भूमौ पशुमारममारयत् ॥
Verse 31
स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् । पूरयंस्तद् वन॑ सर्व जला इव दुन्दुभि:,इस प्रकार भीमसेनकी मार पड़नेपर वह राक्षस जलसे भीगे हुए नगारेकी-सी ध्वनिसे सम्पूर्ण वनको गुँजाता हुआ जोर-जोरसे चीखने लगा
स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् । पूरयन्स तद्वनं सर्वं जला इव दुन्दुभिः ॥
Verse 32
बाहुभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान् पाण्डुनन्दन: । मध्ये भड़्क्त्वा महाबाहुर्हर्षयामास पाण्डवान्
बाहुभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान् पाण्डुनन्दनः । मध्ये भङ्क्त्वा महाबाहुः हर्षयामास पाण्डवान् ॥
Verse 33
हिडिम्बं निहतं दृष्टवा संहृष्टास्ते तरस्विन: । अपूजयन् नरव्याप्रं भीमसेनमरिंदमम्
हिडिम्बं निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः । अपूजयन् नरव्याघ्रं भीमसेनमरिंदमम् ॥
Verse 34
अभिपूज्य महात्मानं भीम॑ भीमपराक्रमम् | पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम्,इस प्रकार भयंकर पराक्रमी महात्मा भीमकी प्रशंसा करके अर्जुनने पुनः उनसे यह बात कही--
अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम् । पुनरेवार्जुनो वाक्यमुवाचेदं वृकोदरम् ॥
Verse 35
न दूरं नगरं मन्ये वनादस्मादहं विभो । शीघ्र गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात् सुयोधन:
वैशम्पायन उवाच—न दूरं नगरं मन्ये वनादस्मादहं विभो। शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते, न नो विद्यात् सुयोधनः॥
Verse 36
ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा सह मात्रा महारथा: । प्रययु: पुरुषव्याप्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी
ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा सह मात्रा महारथाः। प्रययुः पुरुषव्याघ्राः, हिडिम्बा चैव राक्षसी॥
Verse 153
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि हिडिम्बवधे त्रिपएण्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि हिडिम्बवधपर्वणि हिडिम्बवधे त्रिपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः॥
The chapter stages a dharma-sankat around recognition and status: whether prior friendship and shared education should override rank-based social rules, and whether converting personal humiliation into coercive restitution is ethically defensible within accepted political norms.
It illustrates how social power can redefine relationships and how unresolved disrespect becomes a durable causal force; disciplined learning and institutional authority can be used either for social order or for the pursuit of private grievance, shaping future outcomes.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the meta-significance is narrative-causal—explaining the genesis of Droṇa’s authority and Drupada’s resentment, which function as preparatory conditions for later escalations in the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.