Adhyaya 151
बक-राक्षसस्य आह्वानम् तथा वृक्षयुद्धम् (Summons of Baka and the Tree-Weapon Engagement)
Upa-parva: Bakavadha (Baka-vadha Upākhyāna) — within Ādi Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Bhīmasena’s approach to the rākṣasa’s forest with the prepared food-offering. Reaching the locale, Bhīma calls the rākṣasa by name while consuming the provisions, functioning as deliberate provocation and signal of readiness. The rākṣasa arrives enraged, verbally asserting entitlement to the food and threatening lethal retaliation. Bhīma maintains composure, ignores the intimidation, and continues eating despite physical blows from behind, emphasizing psychological dominance and tactical patience. Escalation follows: the rākṣasa uproots and hurls trees; Bhīma intercepts and counters, producing a destructive ‘tree-weapon’ exchange that devastates the woodland setting. The rākṣasa then attempts close grappling; both exert force, causing the ground to tremble and large trees to be crushed. Observing the rākṣasa weakening, Bhīma transitions to decisive immobilization—pinning with knee pressure, controlling the neck and waist—and intensifies force until blood issues from the rākṣasa’s mouth, indicating severe injury and imminent neutralization. The chapter’s thematic lesson centers on measured escalation: restraint until the objective (protection) requires conclusive action.
Chapter Arc: The forest still smolders with the memory of treachery, and the Pandavas—spent, hidden, and hunted—must yet keep Kunti alive; Bhima, like a storm given human form, sets out to fetch water. → Bhima’s speed turns the woodland into a trembling corridor: wind-like rush, creepers torn aside, flowering and fruiting trees shaken and broken as he forces a path. The urgency is doubled—Kunti’s exhaustion and the fear of discovery near the city’s edge. → Returning, Bhima bears his delicate mother on his back across uneven riverbanks and rough ground, his wrath kindling into a vow against Duryodhana—an oath-shaped thunder that turns survival into a future reckoning. → He lays Kunti down to rest, watches over his sleeping brothers, and chooses vigilance over sleep, calculating that the city is near and danger nearer still. → With Kunti and the brothers asleep, Bhima keeps solitary watch—one wakeful guardian between the fugitives and the unseen net of Hastinapura.
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २९ श्लोक मिलाकर कुल ५५ श्लोक हैं) अपन का छा | अत-४#-#कात पजञज्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: माता कुन्तीके लिये भीमसेनका जल ले आना
वैशम्पायन उवाच— तेन विक्रममाणेन ऊरुवेगसमीरितम् । वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितमिवाभवत् ॥
Verse 2
जड्घावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा । आवर्जितलतावक्ष मार्ग चक्रे महाबल:
जङ्घावातो ववौ चास्य शुचिशुक्रागमे यथा । आवर्जितलतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः ॥
Verse 3
स मृदनन् पुष्यितांश्वैव फलितांश्व वनस्पतीन् | अवरुज्य ययौ गुल्मान् पथस्तस्य समीपजान्,उनके मार्गके निकट जो फल और फूलोंसे लदे हुए वनस्पति एवं गुल्म आदि होते, उन्हें तोड़कर वे पैरोंसे रौंदते जाते थे
स मृद्नन् पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् । अवरुज्य ययौ गुल्मान् पथस्तस्य समीपजान् ॥
Verse 4
स रोषित इव क्ुद्धो वने भज्जन् महाद्रुमान् । त्रिप्रखुतमद: शुष्मी षष्टिवर्षी मतड़राट्
स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन् महाद्रुमान् । त्रिप्रकृतमदः शुष्मी षष्टिवर्षी मतङ्गराट् ॥
Verse 5
गच्छतस्तस्य वेगेन ताक्ष्यमारुतरंहस: । भीमस्य पाणए्जुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत,गरुड़ और वायुके समान तीव्र गतिवाले भीमसेनके चलते समय उनके (महान) वेगसे अन्य पाण्जुपुत्रोंको मूर्च्छा-सी आ जाती थी
वैशम्पायन उवाच—गच्छतस्तस्य वेगेन ताक्ष्यमारुतरंहसः। भीमस्य पाण्डुपुत्राणां मूर्च्छेव समजायत॥
Verse 6
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवै: | पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात् तदा
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः। पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात् तदा॥
Verse 7
कृच्छेण मातरं चैव सुकुमारी यशस्विनीम् । अवहत् स तु पृष्ठेन रोधस्तु विषमेषु च,भीमसेन अपनी सुकुमारी एवं यशस्विनी माता कुन्तीको पीठपर बिठाकर नदीके ऊँचे- नीचे कगारोंपर बड़ी कठिनाईसे ले जाते थे
कृच्छ्रेण मातरं चैव सुकुमारीं यशस्विनीम्। अवहत् स तु पृष्ठेन रोधस्तु विषमेषु च॥
Verse 8
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् | क्र्रपक्षिम॒गं घोरं सायाह्ले भरतर्षभ
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम्। क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभ॥
Verse 9
घोरा समभवत् संध्या दारुणा मृगपक्षिण: । अप्रकाशा दिश: सर्वा वातैरासन्ननार्तवै:
घोरा समभवत् संध्या दारुणा मृगपक्षिणः। अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः॥
Verse 10
शीर्णपर्णफलै राजन् बहुगुल्मक्षुपैर्ट्रमै: । भग्नावभग्नभूयिष्ठैर्ननाद्रुमसमाकुलै:
वैशम्पायन उवाच—राजन्, शीर्णपर्णफलैः सर्वं वनं समन्तात् प्रकीर्णमिवाभवत्। बहवो द्रुमाः गुल्मक्षुपलताश्च वातवेगैर्नम्राः सन्तो भग्ना अर्धभग्नाश्चाभवन्। भग्नावभग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलं तद्वनं संमूढमिवाभवत्; तत्र पक्षिणां निनादाः प्रतिनिनदुः, सर्वासु दिक्षु तम इव प्रसर्पन्निव।
Verse 11
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिता: । नाशवनुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया
वैशम्पायन उवाच—ते कौरव्याः श्रमेण तृष्णया च प्रपीडिताः। तदा गन्तुं नाशक्नुवन्, निद्रया च प्रवृद्धया पराभूताः स्थगिताः।
Verse 12
न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने । ततस्तृषापरिकलान्ता कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत्,तब उन सबने उस नीरस विशाल जंगलमें डेरा डाल दिया। तत्पश्चात् प्याससे पीड़ित कुन्तीदेवी अपने पुत्रोंसे बोली--
वैशम्पायन उवाच—ते सर्वे निरास्वादे महावने न्यविशन्त। ततस्तृषापरिक्लान्ता कुन्ती पुत्रानथाब्रवीत्।
Verse 13
माता सती पाण्डवानां पज्चानां मध्यत:ः स्थिता । तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान् भूशमथाब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच—पाण्डवानां पञ्चानां माता सती मध्यतः स्थिता। तृष्णया परीतास्मि इति पुत्रान् भूयः पुनरब्रवीत्।
Verse 14
तच्छुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात् प्रजल्पितम् । कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात् प्रजल्पितम्। कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे॥
Verse 15
ततो भीमो वन घोर प्रविश्य विजनं महत् | न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह,उस समय भीमने उस विशाल, निर्जन एवं भयंकर वनमें प्रवेश करके एक बहुत सुन्दर और विस्तृत छायावाला बरगदका पेड़ देखा
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् । न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह ॥
Verse 16
तत्र निक्षिप्य तान् सर्वानुवाच भरतर्षभ: । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो,राजन! भरतवंशियोंमें श्रेष्ठ भीमसेनने उन सबको वहीं बिठाकर कहा--“आपलोग यहाँ विश्राम करें, तबतक मैं पानीका पता लगाता हूँ
तत्र निक्षिप्य तान् सर्वानुवाच भरतर्षभः । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो ॥
Verse 17
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिण: । ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्येति मतिर्मम,'ये जलचर सारस पक्षी बड़ी मीठी बोली बोल रहे हैं; (अतः) यहाँ (पासमें) अवश्य कोई महान् जलाशय होगा--ऐसा मेरा विश्वास है”
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः । ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम ॥
Verse 18
अनुज्ञातः स गच्छेति क्षात्रा ज्येष्देन भारत । जगाम तत्र यत्र सम सारसा जलचारिण:
अनुज्ञातः स गच्छेति क्षात्रा ज्येष्ठेन भारत । जगाम तत्र यत्र ते सारसा जलचारिणः ॥
Verse 19
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । तेषामर्थे च जग्राह भ्रातृणां भ्रातृवत्सल: । उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । तेषामर्थे च जग्राह भ्रातृणां भ्रातृवत्सलः । उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत ॥
Verse 20
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा नि:शश्वासोरगो यथा
गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । शोकदुःखपरीतात्मा नि:शश्वासोरगो यथा ॥
Verse 21
स सुप्तां मातरं दृष्टवा क्षातृश्च वसुधातले । भृशं शोकपरीतात्मा विललाप वृकोदर:,माता और भाइयोंको धरतीपर सोया देख भीमसेन मन-ही-मन अत्यन्त शोकसे संतप्त हो गये और इस प्रकार विलाप करने लगे---
स सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च वसुधातले । भृशं शोकपरीतात्मा विललाप वृकोदरः ॥
Verse 22
अत: कष्टतरं कि नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । यत् पश्यामि महीसुप्तान् 20% सुमन्दभाक्
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । यत् पश्यामि महीसुप्तान् सुमन्दभाग् ॥
Verse 23
शयनेषु पराघ्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेडद्य सुप्ता महीतले
शयनेषु परार्घ्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले ॥
Verse 24
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसड्घावमर्दिन: । कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः । कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥
Verse 25
स््नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्या पाण्डोर्महात्मन: । तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्
वैशम्पायन उवाच— सा विचित्रवीर्यस्य स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः धर्मपत्नी च; तथैव चास्माकं जननी पुण्डरीकोदरप्रभा।
Verse 26
सुकुमारतरामेनां महारहशयनोचिताम् | शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
वैशम्पायन उवाच—पश्यताद्येह सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम्। पृथिव्यां शयानामतथोचिताम्॥
Verse 27
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुषुवे या सुतानिमान् | सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुषुवे या सुतानिमान्। सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते प्रासादशायिनी॥
Verse 28
कि नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टमत: परम् | यो5हमद्य नरव्याप्रान् सुप्तान् पश्यामि भूतले,“इससे बढ़कर दुःख मैं और कया देख सकता हूँ जबकि अपने नरश्रेष्ठ भाइयोंको आज मुझे धरतीपर सोते देखना पड़ रहा है
कि नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम्। योऽहमद्य नरव्याघ्रान् सुप्तान् पश्यामि भूतले॥
Verse 29
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्यो$र्हते नृप: । सो<यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत् कथम्
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः। सोऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत् कथम्॥
Verse 30
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो<र्जुन: । शेते प्राकृतववद् भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्
वैशम्पायन उवाच— अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः । शेते प्राकृतवद् भूमौ ततो दुःखतरं नु किम् ॥
Verse 31
अश्रिनाविव देवानां याविमौ रूपसम्पदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्ती धरणीतले
वैशम्पायन उवाच— अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसम्पदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्ती धरणीतले ॥
Verse 32
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमा: कुलपांसना: । स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकज:
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमा: कुलपांसना: । स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः ॥
Verse 33
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत् पर्णफलान्वित: । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीय: सुपूजित:
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत् पर्णफलान्वितः । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीयः सुपूजितः ॥
Verse 34
येषां च बहव: शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिता: । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामया:,“जिनके बहुत-से शूरवीर भाई-बन्धु धर्म-परायण होते हैं, वे भी संसारमें नीरोग रहते और सुखसे जीते हैं
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः ॥
Verse 35
बलवन्न्त: समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दना: । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य ट्रमा: काननजा इव
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य वृक्षाः काननजा इव ॥
Verse 36
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्व॒ कथंचिद् दैवसंश्रयात्
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्च कथञ्चिद् दैवसंश्रयात् ॥
Verse 37
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिता: । कां दिशं प्रतिपत्स्यम: प्राप्ता: क्लेशमनुत्तमम्
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः । कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम् ॥
Verse 38
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नूनं देवा: प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिर:
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः ॥
Verse 39
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । नन्वद्य त्वां सहामात्यं सकर्णानुजसौबलम्
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । नन्वद्य त्वां सहामात्यं सकर्णानुजसौबलम् ॥
Verse 40
गत्वा क्रोधसमाविष्ट: प्रेषयिष्ये यमक्षयम् | कि नु शक्यं मया कर्तु यत् ते न क्रुध्यते नृप:
क्रोधसमाविष्टः स चिन्तयामास— “गत्वा तं यमस्याक्षयधाम प्रेषयितुं शक्नुवेयम्। किंतु किं मया कर्तव्यम्, यत् त्वयि नृपो न क्रुध्यति?” इति। एवं भीमस्य रोषो युधिष्ठिरस्य धर्मनिग्रहेण निवारितः; प्रतिकारः समीपेऽपि धर्मराजस्य संयमेन हिंसावेगो निःसृतुं नाशक्नोत्।
Verse 41
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठ: पापाचार युधिष्ठिर: । एवमुक््त्वा महाबाहु: क्रोधसंदीप्तमानस:
वैशम्पायन उवाच— धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठो युधिष्ठिरोऽपि तदा भीमेन पापाचार इवोक्तः। एवमुक्त्वा महाबाहुर्भीमः क्रोधसंदीप्तमानसः अन्तर्दह्यमानः पुनरपि दुर्योधनं दुर्बुद्धिमल्पदर्शिनं च जगाद— “अद्य ते कामना सिद्धा; देवाः खलु त्वयि प्रसन्नाः। तेन धर्मराजो युधिष्ठिरो मम तव वधाज्ञां न ददाति; एतदेव कारणं यत् त्वमद्यापि जीवसि। अहं तु मन्त्रिभिः कर्णेन कनिष्ठैर्भ्रातृभिः शकुनिना च सह त्वां कुपितो यमलोकं प्रेषयितुं शक्नोमि; किंतु पाण्डवश्रेष्ठो धर्मात्मा युधिष्ठिरस्त्वयि न कोपं करोति।” इत्युक्त्वा स हस्तौ परिघर्षन् दीर्घं निःश्वस्य, शान्तार्चिरिव पावकः, भूमौ शयानान् भ्रातॄन् पुनरवैक्षत—ते च पृथग्जनसमा निश्चिन्ताः सुप्ताः।
Verse 42
करं करेण निष्पिष्य नि:श्वसन् दीनमानस: । पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावक:
करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन् दीनमानसः। पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः॥
Verse 43
भ्रातृन् महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदर: । विश्वस्तानिव संविष्टान् पृथग्जनसमानिव
भ्रातॄन् महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः। विश्वस्तानिव संविष्टान् पृथग्जनसमानिव॥
Verse 44
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये | जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये। जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्॥
Verse 45
पास्यन्तीमे जल पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमा: । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा
पश्यन्तीमे जलं पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमाः । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥
Verse 150
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमजलाहरणे पजञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि भीमजलाहरणे पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns when to shift from restraint to decisive force: Bhīma must balance controlled patience (to avoid rash escalation) with the duty to neutralize a coercive threat endangering a community.
Capability entails responsibility: strength is portrayed as ethically meaningful when governed by composure, strategic timing, and the aim of restoring safety rather than pursuing impulsive retaliation.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter functions primarily as narrative-ethical illustration within the wider Ādi Parva arc rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.