Adhyaya 149
Kuntī–Brāhmaṇa Saṃvāda on Atithi-dharma and Crisis Strategy (Ādi Parva 149)
Upa-parva: Baka-vadha (Ekacakrā Upākhyāna) — Hospitality and Apaddharma Episode
Kuntī counsels a brāhmaṇa family not to succumb to despair and proposes a practical remedy to their fear of a rākṣasa who demands periodic offerings. She rejects sending the brāhmaṇa’s young son, ascetic daughter, or wife, and instead offers that one of her five sons will go on the family’s behalf. The brāhmaṇa refuses, arguing that self-preserving complicity in a brāhmaṇa’s death is morally irredeemable; he emphasizes that abandoning a guest, killing a supplicant, or causing a brāhmaṇa’s death constitutes extreme cruelty, and that intentional participation admits no expiation. Kuntī reaffirms protection of brāhmaṇas as her settled view, but asserts confidence in her son’s capability—strength, discipline, and prior success against formidable opponents—implying the plan is not sacrificial but corrective. She additionally mandates confidentiality so her sons, as learners, are not distracted into hazardous curiosity without a teacher’s permission. Vaiśaṃpāyana closes the unit by noting the brāhmaṇa couple’s approval and their joint request to the ‘son of the Wind’ (Bhīma) to proceed, which he accepts.
Chapter Arc: लाक्षागृह-दाह से बचकर निकले पाण्डव वन-छाया में छिपे हैं; उसी क्षण विदुर की गुप्त योजना का अगला चरण प्रकट होता है—एक संकेत-भाषा में बोलता नाविक, जो उन्हें गंगा पार कराने आया है। → विदुर के गुप्तचर द्वारा भेजा गया नाविक अपनी विश्वसनीयता का संकेत देता है और बताता है कि नौका जलमार्ग के लिए उपयुक्त है; परन्तु पीछा करने वालों का भय, रात का अँधेरा, और कुन्ती सहित पाँचों भाइयों की थकान—हर कदम को जोखिम बना देती है। → विदुर-चोदित नाविक पाण्डवों को गंगा की धारा पर चढ़ाता है और वेगवती नदी को पार कराता है—यह पार उतरना केवल यात्रा नहीं, मृत्यु के फंदे से निकलकर जीवन की ओर निर्णायक छलाँग है। → पाण्डव गंगा के उस पार पहुँचकर विदुर को प्रत्युत्तर-संदेश भेजते हैं और शीघ्रता से गुप्त रूप में आगे बढ़ जाते हैं, ताकि कोई उन्हें पहचान न सके। → अब वे अज्ञात वन-मार्गों में विलीन हैं—पर प्रश्न शेष है: क्या धृतराष्ट्र-पक्ष के खोजी उन्हें फिर से घेर लेंगे, या यह गुप्त पलायन उन्हें नए आश्रय तक पहुँचा देगा?
Shlokas
Verse 1
अत-#-#क+ अष्टचत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: विदुरजीके भेजे हुए नाविकका पाण्डवोंको गंगाजीके पार उतारना वैशम्पायन उवाच एतस्मिन्नेव काले तु यथासम्प्रत्ययं कवि: । विदुर: प्रेषयामास तद् वन॑ पुरुषं शुचिम्
वैशम्पायन उवाच— एतस्मिन्नेव काले तु यथासम्प्रत्ययं कविः विदुरः प्रेषयामास तद्वनं पुरुषं शुचिम्। अथ रात्र्यां व्यतीतायामशेषो नागरो जनस्तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान्॥
Verse 2
सुरंगद्वारा मातासहित पाण्डवोंका लाक्षागृहसे निकलना भीम अपने चारों भाइयोंको तथा माताको उठाकर ले चले स गत्वा तु यथोद्देशं पाण्डवान् ददृशे वने । जनन्या सह कौरव्य मापयानान् नदीजलम्
स गत्वा तु यथोद्देशं पाण्डवान् ददृशे वने। जनन्या सह कौरव्य मापयानान् नदीजलम्॥
Verse 3
विदितं तन्महाबुद्धेर्विदुरस्य महात्मन: । ततस्तस्यापि चारेण चेष्टितं पापचेतस:
विदितं तन्महाबुद्धेर्विदुरस्य महात्मनः। ततस्तस्यापि चारेण चेष्टितं पापचेतसः॥
Verse 4
ततः प्रवासितो विद्वान् विदुरेण नरस्तदा । पार्थानां दर्शयामास मनोमारुतगामिनीम्
ततः प्रवासितो विद्वान् विदुरेण नरस्तदा । पार्थानां दर्शयामास मनोमारुतगामिनीम् ॥
Verse 5
सर्ववातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम् । शिवे भागीरथीतीरे नरैर्विस्रम्भिभि: कृताम्
सर्ववातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम् । शिवे भागीरथीतीरे नरैर्विस्रम्भिभिः कृताम् ॥
Verse 6
ततः पुनरथोवाच ज्ञापकं पूर्वचोदितम् युधिष्ठिर निबोधेदं संज्ञार्थ वचनं कवे:
ततः पुनरथोवाच ज्ञापकं पूर्वचोदितम् । युधिष्ठिर निबोधेदं संज्ञार्थं वचनं कवेः ॥
Verse 7
कक्षघ्न: शिशिरघ्नक्षु महाकक्षे बिलौकस: । न हन्तीत्येवमात्मानं यो रक्षति स जीवति
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः । न हन्तीत्येवमात्मानं यो रक्षति स जीवति ॥
Verse 8
तेन मां प्रेषितं विद्धि विश्वस्तं संज्ञयानया । भूयश्वैवाह मां क्षत्ता विदुर: सर्वतो<$र्थवित्
तेन मां प्रेषितं विद्धि विश्वस्तं संज्ञयानया । भूयश्चैवाह मां क्षत्ता विदुरः सर्वतोऽर्थवित् ॥
Verse 9
कर्ण दुर्यो धनं चैव भ्रातृभि: सहितं रणे । शकुनिं चैव कौन्तेय विजेतासि न संशय:
वैशम्पायन उवाच—कौन्तेय, रणे भ्रातृभिः सहितं दुर्योधनं कर्णं च शकुनिं चैव त्वं नूनं विजेष्यसि; न संशयः।
Verse 10
इयं वारिपथे युक्ता नौरप्सु सुखगामिनी । मोचयिष्यति व: सर्वानस्माद् देशान्न संशय:
इयं वारिपथे युक्ता नौः अप्सु सुखगामिनी। मोचयिष्यति वः सर्वान् अस्माद् देशान् न संशयः॥
Verse 11
अथ तान् व्यथितान् दृष्टवा सह मात्रा नरोत्तमान् | नावमारोप्य गड्जायां प्रस्थितानब्रवीत् पुनः:
अथ तान् व्यथितान् दृष्ट्वा सह मात्रा नरोत्तमान्। नावमारोप्य गङ्गायां प्रस्थितान् अब्रवीत् पुनः॥
Verse 12
विदुरो मूर्ध्न्युपाप्राय परिष्वज्य वचो मुहुः । अरिएटं गच्छताव्यग्रा: पन्थानमिति चाब्रवीत्
विदुरो मूर्ध्न्युपाघ्राय परिष्वज्य वचो मुहुः। अरिष्टं गच्छताव्यग्राः पन्थानमिति चाब्रवीत्॥
Verse 13
इत्युक्त्वा स तु तान् वीरान् पुमान् विदुरचोदित: । तारयामास राजेन्द्र गड़ां नावा नरर्षभान्
इत्युक्त्वा स तु तान् वीरान् पुमान् विदुरचोदितः। तारयामास राजेन्द्र गङ्गां नावाऽ नरर्षभान्॥
Verse 14
तारयित्वा ततो गड्जां पार प्राप्तांक्ष सर्वश: । जयाशिष: प्रयुज्याथ यथागतमगाद्धि सः
ततः स नाविकः सर्वान् गङ्गां तारयित्वा पारं प्राप्तान् सम्यक् दृष्ट्वा तेषां जयाशिषः प्रयुज्य—“जयत, जयत” इति—यथागतम् एव प्रत्यावर्तत।
Verse 15
पाण्डवाश्न महात्मान: प्रतिसंदिश्य वै कवे: । गड्जमुत्तीर्य वेगेन जम्मुर्गूढठमलक्षिता:
वैशम्पायन उवाच—ते महात्मानः पाण्डवाः विदुरस्य संदेशं प्रत्युत्तरं दत्त्वा वेगेन गङ्गामुत्तीर्य गूढात्मानः प्रस्थिताः; न च कश्चित् तान् ददर्श नाभ्यजानात्।
Verse 147
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जदुगृहपर्वमें जतुय॒ृहदाहविषयक एक सौ सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि जतुगृहदाहविषयकोऽध्यायः सप्तचत्वारिंशदधिकशततमः समाप्तः।
Verse 148
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि गड्जोत्तरणे अष्टचत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि गङ्गोत्तरणविषयकोऽध्यायः अष्टचत्वारिंशदधिकशततमः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
Whether preserving one household by sending a person as “tribute” constitutes intolerable moral fault—especially if it entails intentional involvement in a brāhmaṇa’s death—versus pursuing a strategy that ends coercion while maintaining guest-protection and minimizing culpability.
Dharma is not mere rule-following but calibrated responsibility: protect the vulnerable, avoid irreversible wrongdoing driven by fear, and choose an effective remedy that reduces future harm. Intention and participation matter in assessing moral burden.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is structural: Vaiśaṃpāyana’s narration frames the dialogue as an applied dharma case, and the insistence on secrecy underscores how ethical action is coupled with prudent management of knowledge and risk.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.