Adhyaya 129
Adhyāya 129 — Public Acclaim of the Pāṇḍavas and Duryodhana’s Appeal to Dhṛtarāṣṭra
Upa-parva: Ādi Parva — Court Politics and Succession Anxiety (Public Acclaim of the Pāṇḍavas)
Vaiśaṃpāyana reports that Duryodhana observes Bhīma’s exceptional vigor and Arjuna’s completed training, and—together with Karṇa and Śakuni—pursues multiple covert strategies aimed at eliminating the Pāṇḍavas. The Pāṇḍavas, aware of these maneuvers, refrain from public exposure and remain aligned with Vidura’s counsel. Meanwhile, citizens gather in public spaces to discuss governance: they note Dhṛtarāṣṭra’s blindness and prior non-accession, recall Bhīṣma’s earlier renunciation of kingship, and propose Yudhiṣṭhira’s consecration as a compassionate, truth-aligned ruler who would honor elders (Bhīṣma and Dhṛtarāṣṭra) with due respect and material security. Hearing this civic preference, Duryodhana experiences intensified envy and distress, cannot tolerate the discourse, and approaches his father. He frames the citizens’ talk as ominous, warns that Bhīṣma does not seek the throne, argues that if Pāṇḍu gained kingship through personal qualities while Dhṛtarāṣṭra did not, then the dynasty’s future status is threatened if the Pāṇḍavas inherit. He urges swift action so that he and his line do not become dependent and dishonored, presenting the matter as an urgent question of political survival and legitimacy.
Chapter Arc: उद्यान में खेलते-खेलते भीमसेन का अचानक ओझल हो जाना—और कुन्ती का हृदय-विदारण संदेह कि कहीं अनिष्ट तो नहीं हुआ। → कुन्ती युधिष्ठिर को छोटे भाइयों सहित शीघ्र खोज करने को कहती है; भाई उद्यान, मार्गों और आस-पास के स्थलों में ढूँढ़ते हैं, पर ‘वृकोदर’ कहीं नहीं मिलता। उधर नगर-जीवन सामान्य चलता दिखता है—रथ, गज, अश्व और विविध सवारियों की चहल-पहल—जो संकट के बीच एक तीखा विरोधाभास रचती है। → दुर्योधन भीम को न देखकर भीतर-ही-भीतर प्रसन्न होता है और भाइयों सहित नगर में प्रवेश करता है; वहीं कुन्ती का आग्रह और व्याकुलता चरम पर पहुँचती है—‘महाबाहु भीमसेन का पता बताओ’—मानो मातृत्व का भय स्वयं कथा का शिखर बन जाता है। → खोज-प्रयास जारी रहते हैं और अध्याय का शीर्ष-संकेत ‘भीमप्रत्यागमन’ यह आश्वासन देता है कि भीम का लौटना नियत है; पर इस अध्याय में मुख्यतः अनुपस्थिति, खोज और षड्यंत्र-छाया का विस्तार होता है। → भीम कहाँ है, किसके वश में है, और दुर्योधन की प्रसन्नता किस अनिष्ट-योजना का संकेत है—यह प्रश्न अगले प्रसंग के लिए खुला छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अपन काल बा | अप्---#क्रञ ३. दाँतोंसे काट-काटकर खाये जानेवाले मालपूए आदिको भक्ष्य कहते हैं। २. दाँतका सहारा न लेकर केवल जिल्लाके व्यापारसे जिसे भोजन किया जाता है
वैशम्पायन उवाच। ततस्ते कौरवाः सर्वे विना भीमं च पाण्डवाः। वृत्तक्रीडाविहारास्तु प्रतस्थुर्गजसाह्वयम्॥
Verse 2
रथैर्गजैस्तथा चाश्नैयनिश्चान्यैरनेकश: । ब्रुवन्तो भीमसेनस्तु यातो हराग्रत एव नः
रथैर्गजैस्तथा चाश्वैरन्यैश्चान्यैरनेकशः। ब्रुवन्तो भीमसेनस्तु यातोऽग्रत एव नः॥
Verse 3
ततो दुर्योधन: पापस्तत्रापश्यन् वृकोदरम् | भ्रातृभि: सहितो ह्ृष्टो नगरं प्रविवेश ह
ततो दुर्योधनः पापस्तत्रापश्यन् वृकोदरम्। भ्रातृभिः सहितो हृष्टो नगरं प्रविवेश ह॥
Verse 4
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा हविदन् पापमात्मनि । स्वेनानुमानेन पर॑ं साधुं समनुपश्यति
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा न पापमात्मनि विदन्। स्वेनानुमानेन परं साधुमेव समनुपश्यति॥
Verse 5
सो<भ्युपेत्य तदा पार्थों मातरं भ्रातृवत्सल: | अभिवाद्याब्रवीत् कुन्तीमम्ब भीम इहागत:
सोऽभ्युपेत्य तदा पार्थो मातरं भ्रातृवत्सलः। अभिवाद्याब्रवीत् कुन्तीम्—अम्ब भीम इहागतः॥
Verse 6
क्व गतो भविता मातरनेंह पश्यामि त॑ शुभे । उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः
क्व गतो भविता मातर्नेह पश्यामि तं शुभे। उद्यानानि वनं चैव विचितानि समन्ततः॥
Verse 7
तदर्थ न च त॑ वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम् । मन्यमानास्तत: सर्वे यातो नः पूर्वमेव सः
तदर्थं न च तं वीरं दृष्टवन्तो वृकोदरम्। मन्यमानास्ततः सर्वे यातो नः पूर्वमेव सः॥
Verse 8
आगता: सम महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना । इहागम्य क््व नु गतस्त्वया वा प्रेषित: क््व नु
आगताः स्म महाभागे व्याकुलेनान्तरात्मना। इहागम्य क्व नु गतस्त्वया वा प्रेषितः क्व नु॥
Verse 9
कथयस्व महाबाहुं भीमसेनं यशस्विनि | न हि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने,“यशस्विनि! महाबाहु भीमसेनका पता बताओ। शोभने! वीर भीमसेनके विषयमें मेरा हृदय शंकित हो गया है
वैशम्पायन उवाच— यशस्विनि! महाबाहुं भीमसेनं कथयस्व मे। न हि मे शुध्यते भावस्तं वीरं प्रति शोभने॥
Verse 10
यतः प्रसुप्तं मन्ये5हं भीम॑ नेति हतस्तु सः । इत्युक्ता च ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता
वैशम्पायन उवाच— यतः प्रसुप्तं मन्येऽहं भीमं नेति हतस्तु सः। इत्युक्ता ततः कुन्ती धर्मराजेन धीमता॥
Verse 11
हा हेति कृत्वा सम्भ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् । न पुत्र भीम॑ पश्यामि न मामभ्येत्यसाविति
हा हेति कृत्वा सम्भ्रान्ता प्रत्युवाच युधिष्ठिरम्। न पुत्र भीमं पश्यामि न मामभ्येत्यसाविति॥
Verse 12
शीघ्रमन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजै: सह । इत्युक्त्वा तनयं ज्येष्ठं हृदयेन विदूयता
शीघ्रमन्वेषणे यत्नं कुरु तस्यानुजैः सह। इत्युक्त्वा तनयं ज्येष्ठं हृदयेन विदूयता॥
Verse 13
क्षत्तारमानाय्य तदा कुन्ती वचनमत्रवीत् । क्य गतो भगवतन क्षत्तर्भीमसेनो न दृश्यते
क्षत्तारमानाय्य तदा कुन्ती वचनमब्रवीत्। क्व गतो भगवन् क्षत्तर्भीमसेनो न दृश्यते॥
Verse 14
उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभि: सह । तत्रैकस्तु महाबाहुर्भीमो नाभ्येति मामिह,“उद्यानसे सब लोग अपने भाइयोंके साथ चलकर यहाँ आ गये, किंतु अकेला महाबाहु भीम अबतक मेरे पास लौटकर नहीं आया!
वैशम्पायन उवाच—उद्यानान्निर्गताः सर्वे भ्रातरो भ्रातृभिः सह। तत्रैकस्तु महाबाहुर्भीमो नाभ्येति मामिह॥
Verse 15
नच प्रीणयते चक्षु: सदा दुर्योधनस्य सः । क्रूरोडसौ दुर्मति: क्षुद्रो राज्यलुब्धोडनपत्रप:,“वह सदा दुर्योधनकी आँखोंमें खटकता रहता है। दुर्योधन क्रूर, दुर्बुद्धि, क्षुद्र, राज्यका लोभी तथा निर्लज्ज है
वैशम्पायन उवाच—न च प्रीणयते चक्षुः सदा दुर्योधनस्य सः। क्रूरोऽसौ दुर्मतिः क्षुद्रो राज्यलुब्धोऽनपत्रपः॥
Verse 16
निहन्यादपि तं वीर॑ जातमन्यु: सुयोधन: । तेन मे व्याकुलं चित्त हृदयं दहुतीव च
वैशम्पायन उवाच—निहन्यादपि तं वीरं जातमन्युः सुयोधनः। तेन मे व्याकुलं चित्तं हृदयं दहतीव च॥
Verse 17
विदुर उवाच मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु । प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषेडपि प्रहरेत् तव
विदुर उवाच—मैवं वदस्व कल्याणि शेषसंरक्षणं कुरु। प्रत्यादिष्टो हि दुष्टात्मा शेषेऽपि प्रहरेत्तव॥
Verse 18
दीर्घायुषस्तव सुता यथोवाच महामुनि: । आगमिष्यति ते पुत्र: प्रीतिं चोत्पादयिष्यति
विदुर उवाच—दीर्घायुषस्तव सुताः यथोवाच महामुनिः। आगमिष्यति ते पुत्रः प्रीतिं चोत्पादयिष्यति॥
Verse 19
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा ययौ विद्वान् विदुर: स्वं निवेशनम् । कुन्ती चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैर्गुहि
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्त्वा ययौ विद्वान् विदुरः स्वं निवेशनम्। कुन्ती तु चिन्तापरा भूत्वा सहासीना सुतैः सह गृहे तूष्णीं स्थितवती॥
Verse 20
ततोड्ष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डव: । तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सो5प्रमेयबलो बली,उधर, नागलोकमें सोये हुए बलवान् भीमसेन आठवें दिन, जब वह रस पच गया, जगे। उस समय उनके बलकी कोई सीमा नहीं रही
ततोऽष्टमे तु दिवसे प्रत्यबुध्यत पाण्डवः। तस्मिंस्तदा रसे जीर्णे सोऽप्रमेयबलो बली॥
Verse 21
त॑ दृष्टवा प्रतिबुध्यन्तं पाण्डवं ते भुजड़मा: । सान्त्वयामासुरव्यग्रा वचनं चेदमन्रुवन्,पाण्डुनन्दन भीमको जगा हुआ देख सब नागोंने शान्त-चित्तसे उन्हें आश्वासन दिया और यह बात कही--
तं दृष्ट्वा प्रतिबुध्यन्तं पाण्डवं ते भुजङ्गमाः। सान्त्वयामासुरव्यग्राः वचनं चेदमन्रुवन्॥
Verse 22
यत् ते पीतो महाबाहो रसो<यं वीर्यसम्भूतः । तस्मान्नागायुतबलो रणे<धृष्यो भविष्यसि
यत् ते पीतो महाबाहो रसोऽयं वीर्यसम्भूतः। तस्मान्नागायुतबलो रणेऽधृष्यो भविष्यसि॥
Verse 23
गच्छाद्य त्वं च स्वगृहं स्नातो दिव्यैरिमैर्जलै: । भ्रातरस्ते5नुतप्यन्ति त्वां विना कुरुपुड़व
गच्छाद्य त्वं च स्वगृहं स्नातो दिव्यैरिमैर्जलैः। भ्रातरस्तेऽनुतप्यन्ति त्वां विना कुरुपुङ्गव॥
Verse 24
ततः स्नातो महाबाहु: शुचि: शुक्लाम्बरस्रज: | ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमड़्ल:
ततः स्नातो महाबाहुः शुचिः शुक्लाम्बरस्रजः। ततो नागस्य भवने कृतकौतुकमङ्गलः॥
Verse 25
ओषधीभिरवविषध्नीभि: सुरभीभिर्विशेषत: । भुक्तवान् परमान्नं च नागैर्दत्त महाबल:
ओषधीभिरवविषध्नीभिः सुरभीभिर्विशेषतः। भुक्तवान् परमान्नं च नागैर्दत्तं महाबलः॥
Verse 26
पूजितो भुजगैर्वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दित: । दिव्याभरणसंछजन्नो नागानामन्त्रय पाण्डव:
पूजितो भुजगैर्वीर आशीर्भिश्चाभिनन्दितः। दिव्याभरणसंछन्नो नागानामन्त्र्य पाण्डवः॥
Verse 27
उदतिष्ठत् प्रह्षश्ठात्मा नागलोकादरिंदम: । उत्क्षिप्त: स तु नागेन जलाज्जलरुहेक्षण:
उदतिष्ठत् प्रहृष्टात्मा नागलोकादरिंदमः। उत्क्षिप्तः स तु नागेन जलाज्जलरुहेक्षणः॥
Verse 28
तस्मिन्नेव वनोद्देशे स्थापित: कुरुनन्दन: । ते चान्तर्दधिरे नागा: पाण्डवस्यैव पश्यत:
तस्मिन्नेव वनोद्देशे स्थापितः कुरुनन्दनः। ते चान्तर्दधिरे नागाः पाण्डवस्यैव पश्यतः॥
Verse 29
तत उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबल: । आजगाम महाबाहुर्मातुरन्तिकमञ्जसा,तब महाबली कुन्तीकुमार महाबाहु भीमसेन वहाँसे उठकर शीघ्र ही अपनी माताके समीप आ गये
ततः उत्थाय कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः । आजगाम महाबाहुर्मातुरन्तिकमञ्जसा ॥
Verse 30
ततो5भिवाद्य जननी ज्येष्ठं भ्रातरमेव च । कनीयस: समाप्राय शिर:स्वरिविमर्दन:,तदनन्तर शत्रुमर्दन भीमने माता और बड़े भाईको प्रणाम करके स्नेहपूर्वक छोटे भाइयोंका सिर सूँघा
ततोऽभिवाद्य जननीं ज्येष्ठं भ्रातरमेव च । कनीयसः समाप्राय शिरःस्वरिविमर्दनः ॥
Verse 31
तैश्वापि सम्परिष्वक्त: सह मात्रा नरषभै: | अन्योन्यगतसौहार्दाद् दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन्
तैश्चापि सम्परिष्वक्तः सह मात्रा नरर्षभैः । अन्योन्यगतसौहार्दाद् दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रुवन् ॥
Verse 32
ततस्तत् सर्वमाचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम् । भ्रातृणां भीमसेनश्व महाबलपराक्रम:,तदनन्तर महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न भीमसेनने दुर्योधनकी वे सारी कुचेष्टाएँ अपने भाइयोंको बतायीं
ततस्तत् सर्वमाचष्ट दुर्योधनविचेष्टितम् । भ्रातॄणां भीमसेनश्च महाबलपराक्रमः ॥
Verse 33
नागलोके च यद् वृत्तं गुणदोषमशेषत: । तच्च सर्वमशेषेण कथयामास पाण्डव:,और नागलोकमें जो गुण-दोषपूर्ण घटनाएँ घटी थीं, उन सबको भी पाण्डुनन्दन भीमने पूर्णरूपसे कह सुनाया
नागलोके च यद् वृत्तं गुणदोषमशेषतः । तच्च सर्वमशेषेण कथयामास पाण्डवः ॥
Verse 34
ततो युधिछिरो राजा भीममाह वचो<र्थवत् | तृष्णीं भव न ते जल्प्यमिदं कार्य कथंचन
ततो युधिष्ठिरो राजा भीममाह वचोऽर्थवत् । तृष्णीं भव न ते जल्प्यमिदं कार्यं कथंचन ॥
Verse 35
एवमुक््त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृभि: सहित: सर्वैरप्रमत्तो5भवत् तदा,यों कहकर महाबाहु धर्मराज युधिष्ठिर अपने सब भाइयोंके साथ उस समयसे खूब सावधान रहने लगे
एवमुक्त्वा महाबाहुर्धर्मराजो युधिष्ठिरः । भ्रातृभिः सहितः सर्वैरप्रमत्तोऽभवत् तदा ॥
Verse 36
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जध्निवान् । धर्मात्मा विदुरस्तेषां पार्थानां प्रददौ मतिम्
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघान ह । धर्मात्मा विदुरस्तेषां पार्थानां प्रददौ मतिम् ॥
Verse 37
भोजने भीमसेनस्य पुन: प्राक्षेपयद् विषम् कालकूटं नवं तीक्ष्णं सम्भूृतं लोमहर्षणम्
भोजने भीमसेनस्य पुनः प्राक्षेपयद्विषम् । कालकूटं नवं तीक्ष्णं सम्भूतं लोमहर्षणम् ॥
Verse 38
वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया । तच्चापि भुक्त्वाजरयदविकारं वृकोदर:
वैश्यापुत्रस्तदाचष्ट पार्थानां हितकाम्यया । तच्चापि भुक्त्वाजरयदविकारं वृकोदरः ॥
Verse 39
विकारं न हाृजनयत् सुतीक्षणमपि तद् विषम् । भीमसंहनने भीमे अजीर्यत वृकोदरे
वैशम्पायन उवाच—सुतीक्ष्णमपि तद्विषं न विकारं जनयामास भीमे। भीमसंहनने भीमे वृकोदरस्योदराग्निना तदजीर्यत; तस्मात् तस्य हिंसाभिप्रायो निष्फलः।
Verse 40
एवं दुर्योधन: कर्ण: शकुनिश्चापि सौबल: । अनेकैरभ्युपायैस्ताज्जिघांसन्ति सम पाण्डवान्,इस प्रकार दुर्योधन, कर्ण तथा सुबलपुत्र शकुनि अनेक उपायोंद्वारा पाण्डवोंको मार डालना चाहते थे
वैशम्पायन उवाच—एवं दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः। अनेकैरभ्युपायैस्तान् जिघांसन्ति स्म पाण्डवान्॥
Verse 41
पाण्डवाश्चापि ततू् सर्व प्रत्यजानन्नमर्षिता: । उद्धावनमकुर्वन्तो विदुरस्थ मते स्थिता:
वैशम्पायन उवाच—पाण्डवाश्चापि तत् सर्वं प्रत्यजानन्नमर्षिताः। उद्धावनमकुर्वन्तो विदुरस्य मते स्थिताः॥
Verse 42
कुमारान् क्रीडमानांस्तान् दृष्टवा राजातिदुर्मदान् । गुरुं शिक्षार्थमन्विष्य गौतमं तान् न्न्यवेदयत्
वैशम्पायन उवाच—कुमारान् क्रीडमानांस्तान् दृष्ट्वा राजातिदुर्मदान्। गुरुं शिक्षार्थमन्विष्य गौतमं तान् न्यवेदयत्॥
Verse 43
शरस्तम्बे समुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम् । अधिजममुश्न॒ कुरवो धनुर्वेदं कृपात् तु ते
वैशम्पायन उवाच—शरस्तम्बे समुद्भूतं वेदशास्त्रार्थपारगम्। अधिजग्मुः कुरवो धनुर्वेदं कृपात् तु ते॥
Verse 128
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीमप्रत्यागमने अष्टाविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीमप्रत्यागमने अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimacy versus entitlement: whether kingship should follow mere dynastic proximity or be aligned with capability, public confidence, and dharmic disposition—while rivals contemplate covert action to secure succession.
The chapter underscores that governance is stabilized by restraint, wise counsel, and ethical credibility; when fear and envy govern decision-making, political speech is reinterpreted as threat, inviting escalatory strategies with long-term consequences.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as causal historiography, illustrating how perceptions of legitimacy and unmanaged resentment become formative conditions for later institutional conflict.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.