Adhyaya 127
आदि पर्व (अध्याय १२७) — रङ्गे कर्णस्य अवमानः, दुर्योधनस्य प्रतिपक्ष-निवृत्तिः, मैत्री-स्थापनम् / Ādi Parva (Chapter 127) — Karṇa’s Public Humiliation, Duryodhana’s Intervention, and the Formation of Alliance
Upa-parva: Ādi Parva — Ranga-praveśa and Karṇa–Duryodhana Alliance Episode (Public Martial Exhibition Context)
Vaiśaṃpāyana narrates a courtly public scene: Adhiratha (Karṇa’s charioteer-father) enters the arena overcome with emotion and addresses Karṇa as “son,” embracing him and weeping upon his head—an act that simultaneously humanizes Karṇa and exposes a socially vulnerable origin claim. Bhīmasena, interpreting the display as confirming Karṇa’s sūta affiliation, issues derisive speech that frames eligibility for combat and kingship as dependent on lineage, not merely skill, and he uses harsh analogies to stigmatize Karṇa’s newly granted Aṅga status. Karṇa responds with controlled affect—visible agitation yet restraint—turning his gaze upward, signaling internal conflict rather than immediate escalation. Duryodhana, angered by the insult and positioned as a political patron, rebukes Bhīma’s reasoning and argues that origins can be obscure and that exceptional beings arise from unexpected sources; he cites widely known exempla (fire from water, Indra’s weapon from Dadhīci’s bones, Skanda’s epithets, and figures with unusual births such as Droṇa and Kṛpa) to undermine rigid birth-based exclusion. He asserts Karṇa’s worthiness of sovereignty beyond Aṅga and issues an open challenge to any who resent his patronage. The crowd responds with mixed outcry and acclaim as daylight fades; Duryodhana exits the arena supporting Karṇa, while the Pāṇḍavas and elders depart. Public discourse continues—some praising Arjuna, some Karṇa, some Duryodhana—while Kuntī privately recognizes signs suggesting Karṇa’s identity, and Yudhiṣṭhira reflects on Karṇa’s unmatched archery, indicating the episode’s long-term strategic and ethical reverberations.
Chapter Arc: हिमालय-वन की निस्तब्धता को चीरता हुआ शोक-यात्रा का दृश्य खुलता है—पाण्डु और माद्री की अस्थियाँ, शिबिका, और रोते हुए कुटुम्ब; राजवंश का दीपक बुझ चुका है, अब केवल धर्मानुसार अन्त्येष्टि शेष है। → भीष्म, विदुर और पाण्डवों के साथ नगर-जन, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र—हजारों की भीड़ शोक में डूबी चलती है; दान-वितरण की तैयारी होती है—पशु, वस्त्र, रत्न, धन—और यह निर्देश भी कि माद्री का सत्कार कुन्ती के समान ही हो, ताकि किसी प्रकार का अपमान या असमानता न रहे। → अस्थियों/अवशेषों के दर्शन से मातृ-हृदय टूट पड़ता है—‘हा पुत्र!’ की पुकार के साथ अम्बालिका/कौसल्या मूर्छित होकर भूमि पर गिरती है; कुन्ती के आर्तनाद से मनुष्यों के साथ पशु-पक्षी तक करुण क्रन्दन में सहभागी हो उठते हैं—शोक का ज्वार चरम पर पहुँचता है। → अन्त्येष्टि-विधि सम्पन्न होती है; ब्राह्मणों को यथोचित दान दिया जाता है; शोक-समाज बारह रात्रियों तक भूमि पर शयन करता है—नगर भी पाण्डवों के साथ उसी अस्वस्थ, आनन्द-शून्य शोक में डूबा रहता है। → बारह रात्रियों के शोक के बाद अब प्रश्न शेष है—पाण्डु के अनाथ पुत्रों का संरक्षण, उत्तराधिकार और हस्तिनापुर की राजनीति किस दिशा में मुड़ेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल ३९३ “लोक हैं) नफमशा+ (3) अमन न षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: पाण्डु और माद्रीकी अस्थियोंका दाह-संस्कार तथा भाई- बन्धुओंद्वारा उनके लिये जलांजलिदान धृतराष्ट उवाच पाण्डोर्विंदुर सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय । राजवद् राजसिंहस्य माद्रयाश्रैव विशेषत:
धृतराष्ट्र उवाच— विदुर, राजसिंहस्य पाण्डोः सर्वाणि प्रेतकार्याणि राजवद् विधिवत् कारय; माद्र्याः पुनर्विशेषेण यत्नतः सम्यक् कारय।
Verse 2
पशून् वासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च । पाण्डो: प्रयच्छ माद्रयाश्न॒ येभ्यो यावच्च वाज्छितम्
पाण्डोर्माद्र्याश्च नाम्ना पशून् वासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च दापय; येभ्यः यावच्च यद् वाञ्छितं तावत् तेषां प्रयच्छ।
Verse 3
यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान्माद्रयास्तथा कुरु । यथा न वायुर्नादित्य: पश्येतां तां सुसंवृताम्
यथा कुन्ती माद्र्याः सत्कारं कर्तुमिच्छेत् तथा सर्वं व्यवस्थापय; तां च सुसंवृतां कुरु, यथा न वायुर्नादित्यः पश्येताम्।
Verse 4
न शोच्य: पाण्डुरनघ: प्रशस्य: स नराधिप: । यस्य पजञ्च सुता वीरा जाता: सुरसुतोपमा:,निष्पाप राजा पाण्डु शोचनीय नहीं, प्रशंसनीय हैं, जिन्हें देवकुमारोंके समान पाँच वीर पुत्र प्राप्त हुए हैं
न शोच्यः पाण्डुरनघः प्रशस्यः स नराधिपः; यस्य पञ्च सुता वीरा जाताḥ सुरसुतोपमाः।
Verse 5
वैशम्पायन उवाच विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत । पाण्डुं संस्कारयामास देशे परमपूजिते
वैशम्पायन उवाच— ततः स विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत, देशे परमपूजिते पाण्डोः अन्त्येष्टिं संस्कारं चकार।
Verse 6
ततस्तु नगरात् तूर्णमाज्यगन्धपुरस्कृता: । निर्ह्वता: पावका दीप्ता: पाण्डो राजन् पुरोहितैः
ततस्तु नगरात् तूर्णमाज्यगन्धपुरस्कृताः । निर्ह्वताः पावका दीप्ताः पाण्डो राजन् पुरोहितैः ॥
Verse 7
अथैनामार्तवै: पुष्पैर्गन्धैश्व विविधैवरै: । शिबिकां तामलंकृत्य वाससा55च्छाद्य सर्वश:
अथैनामार्तवैः पुष्पैर्गन्धैश्च विविधैवरैः । शिबिकां तामलंकृत्य वाससा छाद्य सर्वशः ॥
Verse 8
तां तथा शोभितां माल्यैर्वासोभिश्व महाधनै: । अमात्या ज्ञातयश्रैनं सुहृदश्चषोपतस्थिरे
तां तथा शोभितां माल्यैर्वासोभिश्च महाधनैः । अमात्या ज्ञातयश्चैनं सुहृदश्चोपतस्थिरे ॥
Verse 9
नृसिंहं नरयुक्तेन परमालंकृतेन तम् । अवहन् यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंयतम्
नृसिंहं नरयुक्तेन परमालंकृतेन तम् । अवहन् यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंयतम् ॥
Verse 10
पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च । सर्ववादित्रनादैश्व॒ समलंचक्रिरे तत:,शिबिकाके ऊपर श्वेत छत्र तना हुआ था। चँवर डुलाये जा रहे थे। सब प्रकारके बाजों- गाजोंसे उसकी शोभा और भी बढ़ गयी थी
पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च । सर्ववादित्रनादैश्च समलंचक्रिरे ततः ॥
Verse 11
रत्नानि चाप्युपादाय बहूनि शतशो नरा: । प्रददु: काड्क्षमाणेभ्य: पाण्डोस्तस्यौर्ध्वदेहिके,सैकड़ों मनुष्योंने उन महाराज पाण्डुके दाह-संस्कारके दिन बहुत-से रत्न लेकर याचकोंको दिये
रत्नानि चाप्युपादाय बहूनि शतशो नराः । प्रददुः काङ्क्षमाणेभ्यः पाण्डोस्तस्यौर्ध्वदेहिके ॥
Verse 12
अथच्छत्राणि शुभ्राणि चामराणि बृहन्ति च । आजहु: कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च,इसके बाद कुरुराज पाण्डुके लिये अनेक श्वेत छत्र, बहुतेरे बड़े-बड़े चँवर तथा कितने ही सुन्दर-सुन्दर वस्त्र लोग वहाँ ले आये
अथच्छत्राणि शुभ्राणि चामराणि बृहन्ति च । आजहुः कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च ॥
Verse 13
याजकै: शुक्लवासोभिट्ठयमाना हुताशना: । अगच्छन्नग्रतस्तस्य दीप्यमाना: स्वलंकृता:
याजकैः शुक्लवासोभिर्भ्राज्यमाना हुताशनाः । अगच्छन्नग्रतस्तस्य दीप्यमानाः स्वलङ्कृताः ॥
Verse 14
ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्या: शूद्राश्वैव सहस्रश: | रुदनत: शोकसंतप्ता अनुजम्मुर्नराधिपम्
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या शूद्राश्चैव सहस्रशः । रुदन्तः शोकसन्तप्ताः अनुजग्मुर्नराधिपम् ॥
Verse 15
अयमस्मानपाहाय दु:खे चाधाय शाश्चते | कृत्वा चास्माननाथांश्व क्व यास्यति नराधिप:
अयमस्मानपाहाय दुःखे चाधाय शाश्वते । कृत्वा चास्माननाथांश्च क्व यास्यति नराधिपः ॥
Verse 16
क्रोशन्त: पाण्डवा: सर्वे भीष्मो विदुर एव च | रमणीये वनोद्देशे गज़ातीरे समे शुभे
वैशम्पायन उवाच—क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च। रमणीये वनोद्देशे गङ्गातीरे समे शुभे॥ तत्र ते न्यस्य शिबिकां सत्यवादीं महाबलम्। पाण्डुं नरवरं वीरं माद्र्या सह यथाविधि॥
Verse 17
न्यासयामासुरथ तां शिबिकां सत्यवादिन: । सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोरक्लिष्टकर्मण:
न्यासयामासुरथ तां शिबिकां सत्यवादिनः। सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोरक्लिष्टकर्मणः॥ गङ्गातीरे समे शुभे रमणीये वनोद्देशे। शोकसन्तप्तमनसः स्थित्वा तत्र यथाविधि॥
Verse 18
ततस्तस्य शरीरं तु सर्वगन्धाधिवासितम् । शुचिकालीयकादिग्ध॑ दिव्यचन्दनरूषितम्
ततस्तस्य शरीरं तु सर्वगन्धाधिवासितम्। शुचिकालीयकादिग्धं दिव्यचन्दनरूषितम्॥
Verse 19
पर्यषिज्चञज्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटै: । चन्दनेन च शुक्लेन सर्वतः समलेपयन्
पर्यषिञ्चञ्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटैः। चन्दनेन च शुक्लेन सर्वतः समलेपयन्॥
Verse 20
कालागुरुविमिश्रेण तथा तुड़्रसेन च । अथैनं देशजै: शुक्लैवासोभि: समयोजयन्
कालागुरुविमिश्रेण तथा तुङ्गरसेन च। अथैनं देशजैः शुक्लैर्वासोभिः समयोजयन्॥
Verse 21
संछन्न: स तु वासोभिर्जीवन्निव नराधिप: । शुशुभे स नरव्याप्रो महाहशयनोचित:
वासोभिः संछन्नः स तु नराधिपः, जीवन्निव शुशुभे। स नरव्याघ्रो महाशयनयोग्यः, राजोचितया शोभया विराजमान इवाभवत्॥
Verse 22
(हयमेधाग्निना सर्वे याजका: सपुरोहिता: । वेदोक्तेन विधानेन क्रियाश्चक्रु: समन्त्रकम् ।।
अश्वमेधाग्निना सर्वे याजकाः सपुरोहिताः। वेदोक्तविधिना मन्त्रैः सह सर्वाः क्रियाः समापयन्॥ याजकैः समनुज्ञाते प्रेतकर्मणि चोद्यते। घृतावसिक्तो राजा तु माद्र्या सह स्वलङ्कृतः॥
Verse 23
तुड्पद्मकमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना | अन्यैश्न विविधैर्गन्धर्विधिना समदाहयन्
तुङ्गपद्मकसंमिश्रेण सुगन्धिना चन्दनेन। अन्यैश्च विविधैर्गन्धैर्विधिना समदाहयन्॥ भ्रातृबन्धवः समागत्य युधिष्ठिरेणाधिपेन सह। तयोर्द्वयोः दाहसंस्कारं सम्यक् प्राचरन्॥
Verse 24
ततस्तयो: शरीरे द्वे दृष्टया मोहवशं गता । हा हा पुत्रेति कौसल्या पपात सहसा भुवि
ततः तयोः शरीरद्वयं दृष्ट्वा सा मोहवशं गता। ‘हा हा पुत्र’ इति कौसल्या सहसा भुवि पपात॥
Verse 25
तां प्रेक्ष्य पतितामार्ता पौरजानपदो जन: । रुरोद दुःखसंतप्तो राजभक्त्या कृपान्वित:
तां पतितामार्तां दृष्ट्वा पौरजानपदो जनः। दुःखसंतप्तो रुरोद राजभक्त्या कृपान्वितः॥
Verse 26
कुन्त्याश्वैवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशु: । मानुषै: सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि,कुन्तीके आर्तनादसे मनुष्योंसहित समस्त पशु और पक्षी आदि प्राणी भी करुणक्रन्दन करने लगे
कुन्त्याः स्वैवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः। मानुषैः सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि॥
Verse 27
तथा भीष्म: शान्तनवो विदुरश्न महामतिः । सर्वश: कौरवाश्रैव प्राणदन् भृशदु:ःखिता:,शन्तनुनन्दन भीष्म, परम बुद्धिमान् विदुर तथा सम्पूर्ण कौरव भी अत्यन्त दुःखमें निमग्न हो रोने लगे
तथा भीष्मः शान्तनवो विदुरश्च महामतिः। सर्वश्च कौरवाः सर्वे प्राणदन् भृशदुःखिताः॥
Verse 28
ततो भीष्मो5थ विदुरो राजा च सह पाण्डवै: । उदकं चक्रिरे तस्य सर्वाश्व कुरुयोषित:,तदनन्तर भीष्म, विदुर, राजा धृतराष्ट्र तथा पाण्डवोंके सहित कुरुकुलकी सभी स्त्रियोंने राजा पाण्डुके लिये जलांजलि दी
ततो भीष्मोऽथ विदुरो राजा च सह पाण्डवैः। उदकं चक्रिरे तस्य सर्वाश्च कुरुयोषितः॥
Verse 29
चुक्ुशु: पाण्डवा: सर्वे भीष्म: शान्तनवस्तथा । विदुरो ज्ञातयश्वैव चक्रुश्चाप्युदकक्रिया:
चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे भीष्मः शान्तनवस्तथा। विदुरो ज्ञातयश्चैव चक्रुश्चाप्युदकक्रियाः॥
Verse 30
कृतोदकांस्तानादाय पाण्डवाञ्छोककर्शितान् । सर्वा: प्रकृतयो राजन् शोचमाना न्यवारयन्
कृतोदकांस्तानादाय पाण्डवान् शोककर्शितान्। सर्वाः प्रकृतयो राजन् शोचमाना न्यवारयन्॥
Verse 31
यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपु: सह बान्धवै: । तथैव नागरा राजन् शिश्यिरे ब्राह्मणादय:
यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपुः सह बान्धवैः । तथैव नागरा राजन् शिश्यिरे ब्राह्मणादयः ॥
Verse 32
तद्गतानन्दमस्वस्थमाकुमारमहृष्टवत् । बभूव पाण्डवै: सार्ध नगरं द्वादश क्षपा:
तद्गतानन्दमस्वस्थमाकुमारमहृष्टवत् । बभूव पाण्डवैः सार्धं नगरं द्वादश क्षपाः ॥
Verse 126
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुदाहे षड्विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुदाहे षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-saṅkaṭa between birth-based social eligibility and merit-based recognition: whether public honor, martial rivalry, and kingship can be ethically grounded in prowess alone or must be constrained by lineage norms.
The passage suggests that rigid social categorization can misjudge human capacity and distort justice; political and ethical evaluation should account for observable excellence and the limits of knowledge about origins, while also recognizing that patronage creates binding loyalties.
No explicit phalaśruti appears in the cited verses; the meta-commentary is implicit through narratorial framing and crowd reaction, which emphasize how speech-acts (insult, defense, acclaim) generate durable consequences within the epic’s moral-causal economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.