Adhyaya 121
Adi ParvaAdhyaya 12138 Verses

Adhyaya 121

Droṇotpattiḥ and Dhanurveda-Prāpti (Origin of Droṇa and Acquisition of Martial Science)

Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Origin Narratives of Key Figures)

Vaiśaṃpāyana describes Bhīṣma’s intent to secure a superior instructor for the Kuru princes, noting that only a person of keen intellect, broad astra-knowledge, and disciplined temperament can train powerful Kurus in warfare. The narration then shifts to Droṇa’s origins: the sage Bharadvāja encounters the apsaras Ghṛtācī; due to a wind-displaced garment, his emitted seed is preserved in a vessel (droṇa), from which Droṇa is born. Droṇa masters the Vedas and Vedāṅgas, and the transmission of the Agneya weapon is traced through Bharadvāja and Agniveśya, situating martial knowledge within a sacral-ritual lineage. Bharadvāja’s friendship with King Pṛṣata establishes Droṇa’s association with Pāñcāla; Pṛṣata’s son Drupada studies and plays with Droṇa in the āśrama before later becoming king. After Bharadvāja’s ascent, Droṇa marries Kṛpī and fathers Aśvatthāmā, named for a cry likened to a celestial horse. Seeking wealth and complete weapon-lore, Droṇa approaches Paraśurāma, who has already gifted away land and riches but grants Droṇa the full dhanurveda with operational secrets, after which Droṇa proceeds toward Drupada—closing the chapter with the renewed contact that foreshadows later rupture.

Chapter Arc: पाण्डु के निषेध और शाप-जनित विवशता के सामने पृथा (कुन्ती) धर्मपत्नी-भाव से दृढ़ होकर कहती है—‘धर्मज्ञ! आप मुझसे ऐसी बात न कहें; मैं आपकी ही हूँ।’ → पाण्डु की संतान-चिन्ता और राजवंश की निरन्तरता का संकट बढ़ता है; पृथा अपने पतिव्रत और मर्यादा की सीमा रेखा खींचते हुए भी समाधान खोजने का आग्रह करती है—वह किसी अन्य पुरुष की ओर मन से भी न जाने का व्रत दोहराती है। → उपाख्यान के केन्द्र में ‘व्युषिताश्व’ का उदाहरण आता है—यज्ञ-प्रसंग, इन्द्र का सोमपान से उन्मत्त होना, और पुराणविदों द्वारा गायी जाने वाली गाथा; इसी के सहारे पृथा निर्णायक प्रस्ताव रखती है कि ‘मानसिक संकल्प/तप-योगबल’ से भी धर्मपूर्वक पुत्रोत्पत्ति सम्भव है—अर्थात् देह-समागम के बिना भी वंश-रक्षा का मार्ग। → पृथा व्युषिताश्व-उपाख्यान से यह स्थापित करती है कि असाधारण परिस्थिति में असाधारण, परन्तु धर्म-सम्मत उपाय अपनाया जा सकता है; वह पाण्डु को आश्वस्त करती है कि पुत्र-प्राप्ति का उपाय ‘धर्मतः’ होगा और पति की मर्यादा अक्षुण्ण रहेगी। → पाण्डु इस प्रस्ताव को कैसे स्वीकार करेगा और आगे किस विधि से पुत्र-प्राप्ति का विधान होगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग के लिए खुला रह जाता है।

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्माभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डु-पृथा-संवादाविषयक एक सौ उन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११९ ॥। ऑपन-माज बक। डे $. बन्धु शब्दका अर्थ संस्कृत-शब्दार्थकौस्तुभमें आत्मबन्धु

वैशम्पायन उवाच— एवमुक्ता महाराज कुन्ती पाण्डुमभाषत। कुरूणामृषभं वीरं तदा भूमिपतिं पतिम्॥

Verse 2

न मा्महसि धर्मज्ञ वक्तुमेवं कथंचन । धर्मपत्नीमभिरतां त्वयि राजीवलोचने,“धर्मज्ञ! आप मुझसे किसी तरह ऐसी बात न कहें; मैं आपकी धर्मपत्नी हूँ और कमलके समान विशाल नेत्रोंवाले आपमें ही अनुराग रखती हूँ

न मां महर्षि धर्मज्ञ वक्तुमेवं कथंचन। धर्मपत्नीमभिरतां त्वयि राजीवलोचने॥

Verse 3

त्वमेव तु महाबाहो मय्यपत्यानि भारत । वीर वीर्योपपन्नानि धर्मतो जनयिष्यसि,“महाबाहु वीर भारत! आप ही मेरे गर्भसे धर्मपूर्वक अनेक पराक्रमी पुत्र उत्पन्न करेंगे

त्वमेव तु महाबाहो मय्यपत्यानि भारत। वीर वीर्योपपन्नानि धर्मतो जनयिष्यसि॥

Verse 4

स्वर्ग मनुजशार्दूल गच्छेयं सहिता त्वया । अपत्याय च मां गच्छ त्वमेव कुरुनन्दन,“नरश्रेष्ठ! मैं आपके साथ ही स्वर्गलोकमें चलूँगी। कुरुनन्दन! पुत्रकी उत्पत्तिके लिये आप ही मेरे साथ समागम कीजिये

वैशम्पायन उवाच—स्वर्गं मनुजशार्दूल गच्छेयं सहिता त्वया । अपत्याय च मां गच्छ त्वमेव कुरुनन्दन ॥

Verse 5

न हाहं मनसाप्यन्यं गच्छेयं त्वदृते नरम्‌ । त्वत्त: प्रतिविशिष्टश्ष॒ कोडन्यो5स्ति भुवि मानव:

न हाहं मनसाप्यन्यं गच्छेयं त्वदृते नरम् । त्वत्तः प्रतिविशिष्टश्च कोऽन्योऽस्ति भुवि मानवः ॥

Verse 6

इमां च तावद्‌ धर्मात्मन्‌ पौराणीं शूणु मे कथाम्‌ । परिश्रुतां विशालाक्ष कीर्तयिष्यामि यामहम्‌

इमां च तावद् धर्मात्मन् पौराणीं शृणु मे कथाम् । परिश्रुतां विशालाक्ष कीर्तयिष्यामि यामहम् ॥

Verse 7

व्युषिताश्व इति ख्यातो बभूव किल पार्थिव: । पुरा परमधर्मिष्ठ: पूरोर्वशविवर्धन:,“कहते हैं, पूर्वकालमें एक परम धर्मात्मा राजा हो गये हैं। उनका नाम था व्युषिताश्व। वे पूरुवंशकी वृद्धि करनेवाले थे

व्युषिताश्व इति ख्यातो बभूव किल पार्थिवः । पुरा परमधर्मिष्ठः पूरोर्वंशविवर्धनः ॥

Verse 8

तस्मिंश्न॒ यजमाने वै धर्मात्मनि महाभुजे । उपागमंस्ततो देवा: सेन्द्रा देवर्षिभि: सह,“एक समय वे महाबाहु धर्मात्मा नरेश जब यज्ञ करने लगे, उस समय इन्द्र आदि देवता देवर्षियोंके साथ उस यज्ञमें पधारे थे

तस्मिंस्तु यजमाने वै धर्मात्मनि महाभुजे । उपागमंस्ततो देवाः सेन्द्रा देवर्षिभिः सह ॥

Verse 9

अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिद्धिजातय: । व्युषिताश्वस्य राजर्षेस्ततो यज्ञे महात्मन:

वैशम्पायन उवाच—अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिद्धिजातयः । व्युषिताश्वस्य राजर्षेस्ततो यज्ञे महात्मनः ॥

Verse 10

देवा ब्रह्मर्षयश्चैव चक्रुः कर्म स्वयं तदा । व्युषिताश्व॒स्ततो राजन्नति मर्त्यान्‌ व्यरोचत

देवा ब्रह्मर्षयश्चैव चक्रुः कर्म स्वयं तदा । व्युषिताश्वस्ततो राजन्नति मर्त्यान् व्यरोचत् ॥

Verse 11

सर्वभूतान्‌ प्रति यथा तपन: शिशिरात्यये । स विजित्य गृहीत्वा च नृपतीन्‌ राजसत्तम:

सर्वभूतान् प्रति यथा तपनः शिशिरात्यये । स विजित्य गृहीत्वा च नृपतीन् राजसत्तमः ॥

Verse 12

प्राच्यानुदीच्यान्‌ पाश्चात्त्यान्‌ दाक्षिणात्यानकालयत्‌ । अश्वमेधे महायज्ञे व्युषिताश्वः प्रतापवान्‌

प्राच्यानुदीच्यान् पाश्चात्त्यान् दाक्षिणात्यानकालयत् । अश्वमेधे महायज्ञे व्युषिताश्वः प्रतापवान् ॥

Verse 13

बभूव स हि राजेन्द्रो दशनागबलान्वित: । अप्यत्र गाथां गायन्ति ये पुराणविदो जना:

बभूव स हि राजेन्द्रो दशनागबलान्वितः । अप्यत्र गाथां गायन्ति ये पुराणविदो जनाः ॥

Verse 14

व्युषिताश्वे यशोवृद्धे मनुष्येन्द्रे कुरूत्तम । व्युषिताश्व: समुद्रान्तां विजित्येमां वसुंधराम्‌

वैशम्पायन उवाच—कुरूत्तम, यशोवृद्धे मनुष्येन्द्रे व्युषिताश्वे पुराणविदो विद्वांसोऽस्य यशोगाथामिमां गायन्ति—“स समुद्रान्तामिमां वसुन्धरां विजित्य, यथा पिता औरसान् पुत्रान् पालयति, तथा सर्ववर्णान् प्रजाः सम्यक् अपालयत्।”

Verse 15

अपालयत्‌ सर्ववर्णान्‌ पिता पुत्रानिवौरसान्‌ । यजमानो महायज्जैत्रद्वाणेभ्यो धनं ददौ

अपालयत् सर्ववर्णान् पिता पुत्रानिवौरसान् । यजमानो महाक्रतून् द्विजेभ्यो धनं ददौ ॥

Verse 16

अनन्तरत्नान्यादाय स जहार महाक्रतून्‌ । सुषाव च बहून्‌ सोमान्‌ सोमसंस्थास्ततान च

अनन्तरत्नान्यादाय स जहार महाक्रतून् । सुषाव च बहून् सोमान् सोमसंस्थास्ततान च ॥

Verse 17

आसीत्‌ काक्षीवती चास्य भार्या परमसम्मता | भद्रा नाम मनुष्येन्द्र रूपेणासदृशी भुवि

आसीत् काक्षीवती चास्य भार्या परमसम्मता । भद्रा नाम मनुष्येन्द्र रूपेणासदृशी भुवि ॥

Verse 18

कामयामासतुस्तौ च परस्परमिति श्रुतम्‌ । स तस्यां कामसम्पन्नो यक्ष्मणा समपद्यत

कामयामासतुस्तौ च परस्परमिति श्रुतम् । स तस्यां कामसम्पन्नो यक्ष्मणा समपद्यत् ॥

Verse 19

तेनाचिरेण कालेन जगामास्तमिवांशुमान्‌ | तस्मिन्‌ प्रेते मनुष्येन्द्रे भार्यास्थ भृशदु:खिता

तेनाचिरेण कालेन जगामास्तमिवांशुमान् । तस्मिन् प्रेते मनुष्येन्द्रे भार्या तस्य भृशदुःखिता ॥

Verse 20

अपुत्रा पुरुषव्याप्र विललापेति न: श्रुतम्‌ । भद्रा परमदु:खार्ता तन्निबोध जनाधिप

अपुत्रा पुरुषव्याघ्र विललापेति नः श्रुतम् । भद्रा परमदुःखार्ता तन्निबोध जनाधिप ॥

Verse 21

भद्रोवाच नारी परमधर्मज्ञ सर्वा भर्तृविनाकृता । पतिं विना जीवति या न सा जीवति दुःखिता

भद्रोवाच—नारी परमधर्मज्ञ सर्वा भर्तृविनाकृता । पतिं विना जीवति या न सा जीवति दुःखिता ॥

Verse 22

पतिं विना मृतं श्रेयो नार्या: क्षत्रियपुड्भव | त्वद्गतिं गन्तुमिच्छामि प्रसीदस्व नयस्व माम्‌

पतिं विना मृतं श्रेयो नार्याः क्षत्रियपुङ्गव । त्वद्गतिं गन्तुमिच्छामि प्रसीदस्व नयस्व माम् ॥

Verse 23

त्वया हीना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे । प्रसादं कुरु मे राजन्नितस्तूर्ण नयस्व माम्‌

त्वया हीना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे । प्रसादं कुरु मे राजन्नितस्तूर्णं नयस्व माम् ॥

Verse 24

पृष्ठतो$नुगमिष्यामि समेषु विषमेषु च । त्वामहं नरशार्दूल गच्छन्तमनिवर्तितुम्‌,नरश्रेष्ठ आप जहाँ कभी न लौटनेके लिये गये हैं, वहाँका मार्ग समतल हो या विषम, मैं आपके पीछे-पीछे अवश्य चली चलूँगी

पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि समेषु विषमेषु च । त्वामहं नरशार्दूल गच्छन्तमनिवर्तितुम् ॥

Verse 25

छायेवानुगता राजन्‌ सततं वशवर्तिनी | भविष्यामि नरव्याप्र नित्यं प्रियहिते रता

छायेवानुगता राजन् सततं वशवर्तिनी । भविष्यामि नरव्याघ्र नित्यं प्रियहिते रता ॥

Verse 26

अद्यप्रभृति मां राजन्‌ कष्टा हृदयशोषणा: । आधयो<5भिभविष्यन्ति त्वामृते पुष्करेक्षण,कमलके समान नेत्रोंवाले महाराज! आपके बिना आजसे हृदयको सुखा देनेवाले कष्ट और मानसिक चिन्ताएँ मुझे सताती रहेंगी

अद्यप्रभृति मां राजन् कष्टा हृदयशोषणाः । आधयोऽभिभविष्यन्ति त्वामृते पुष्करेक्षण ॥

Verse 27

अभाग्यया मया नून॑ वियुक्ता: सहचारिण: । तेन मे विप्रयोगो5यमुपपन्नस्त्वया सह

अभाग्यया मया नूनं वियुक्ताः सहचारिणः । तेन मे विप्रयोगोऽयमुपपन्नस्त्वया सह ॥

Verse 28

विप्रयुक्ता तु या पत्या मुहूर्तमपि जीवति । दुःखं जीवति सा पापा नरकस्थेव पार्थिव,महाराज! जो स्त्री पतिसे बिछुड़ जानेपर दो घड़ी भी जीवन धारण करती है, वह पापिनी नरकमें पड़ी हुई-सी दुःखमय जीवन बिताती है

विप्रयुक्ता तु या पत्या मुहूर्तमपि जीवति । दुःखं जीवति सा पापा नरकस्थेव पार्थिव ॥

Verse 29

संयुक्ता विप्रयुक्ता श्च पूर्वदेहे कृता मया । तदिदं कर्मभि: पापै: पूर्वदेहेषु संचितम्‌

वैशम्पायन उवाच—पूर्वदेहे मया संयुक्तानां स्त्रीपुंसां वियोगः कृतः। तैः पापकर्मभिः पूर्वदेहेषु बीजरूपेण संचितैरेवायं वियोगदुःखप्राप्तिर्ममाभवत्, राजन्।

Verse 30

दुःखं मामनुसम्प्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम्‌ । अद्यप्रभृत्यहं राजन्‌ कुशसंस्तरशायिनी । भविष्याम्यसुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा

दुःखं मामनुसम्प्राप्तं राजंस्त्वद्विप्रयोगजम्। अद्यप्रभृत्यहं राजन् कुशसंस्तरशायिनी॥ भविष्याम्यसुखाविष्टा त्वद्दर्शनपरायणा॥

Verse 31

दर्शयस्व नरव्यापत्र शाधि मामसुखान्विताम्‌ | कृपणां चाथ करुणं विलपन्‍न्तीं नरेश्वर,नरश्रेष्ठ नरेश्वरर करुण विलाप करती हुई मुझ दीन-दु:ःखिया अबलाको आज अपना दर्शन और कर्तव्यका आदेश दीजिये

दर्शयस्व नरव्याघ्र शाधि मामसुखान्विताम्। कृपणां चाथ करुणं विलपन्तीं नरेश्वर॥

Verse 32

कुन्त्युवाच एवं बहुविध॑ तस्यां विलपन्त्यां पुन: पुनः । तं॑ शवं सम्परिष्वज्य वाक्‌ किलान्तर्तहिताब्रवीत्‌

कुन्त्युवाच—एवं बहुविधं तस्यां विलपन्त्यां पुनः पुनः। तं शवं सम्परिष्वज्य वाक् किलान्तर्हिताब्रवीत्॥

Verse 33

उत्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्वं ददानीह वरं तव । जनयिष्याम्यपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि,“भद्रे! उठो और जाओ, इस समय मैं तुम्हें वर देता हूँ। चारुहासिनि! मैं तुम्हारे गर्भसे कई पुत्रोंकोी जन्म दूँगा

उत्तिष्ठ भद्रे गच्छ त्वं ददानीह वरं तव। जनयिष्याम्यपत्यानि त्वय्यहं चारुहासिनि॥

Verse 34

आत्मकीये वरारोहे शयनीये चतुर्दशीम्‌ । अष्टमी वा ऋतुस्नाता संविशेथा मया सह,“वरारोहे! तुम ऋतुस्नाता होनेपर चतुर्दशी या अष्टमीकी रातमें अपनी शय्यापर मेरे इस शवके साथ सो जाना”

वैशम्पायन उवाच—वरारोहे, ऋतुस्नाता सती चतुर्दश्यां रात्रौ अथवा अष्टम्यां वा, आत्मकीये शयनीये मया सह संविशेथाः।

Verse 35

एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता । यथोक्तमेव तद्वाक्यं भद्रा पुत्रार्थिनी तदा,आकाशवाणीके यों कहनेपर पुत्रकी इच्छा रखनेवाली पतिव्रता भद्रादेवीने पतिकी पूर्वोक्त आज्ञाका अक्षरश: पालन किया

एवमुक्ता तु सा देवी तथा चक्रे पतिव्रता। यथोक्तमेव तद्वाक्यं भद्रा पुत्रार्थिनी तदा॥

Verse 36

सा तेन सुषुवे देवी शवेन भरतर्षभ । त्रीन्‌ शाल्वांश्षतुरो मद्रान्‌ सुतान्‌ भरतसत्तम,भरतमश्रेष्ठ! रानी भद्गराने उस शवके द्वारा सात पुत्र उत्पन्न किये, जिनमें तीन शाल्वदेशके और चार मद्रदेशके शासक हुए

सा तेन सुषुवे देवी शवेन भरतर्षभ। त्रीञ्शाल्वान् चतुरो मद्रान् सुतान् भरतसत्तम॥

Verse 37

तथा त्वमपि मय्येवं मनसा भरतर्षभ । शक्तो जनयितु पुत्रांस्तपोयोगबलान्वित:

तथा त्वमपि मय्येवं मनसा भरतर्षभ। शक्तो जनयितुं पुत्रान् तपोयोगबलान्वितः॥

Verse 120

इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि व्युषिताश्वोपाख्याने विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि व्युषिताश्वोपाख्याने विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥

Frequently Asked Questions

The chapter frames a governance dilemma: how to select an instructor for elite warriors when training amplifies state power—requiring not only technical mastery but also disciplined character, because knowledge transmission can later shape political outcomes.

Competence is ethically consequential: education, especially in high-impact skills, must be anchored in restraint and responsibility; personal relationships (friendship, obligation, patronage) can become causal forces in public history.

No explicit phalaśruti appears in this passage; the meta-function is etiological—explaining origins and knowledge lineages to clarify later narrative causality and the dharma-implications of instruction.