Adhyaya 119
पाण्डोः श्राद्धं, सत्यवत्याः वनगमनम्, बाल्यस्पर्धा च (Pāṇḍu’s Śrāddha, Satyavatī’s Withdrawal, and Childhood Rivalry)
Upa-parva: Pāṇḍava-śiśu-vihāra (Bālya-spardhā) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana reports that Vidura (kṣattā), the king, and Bhīṣma perform Pāṇḍu’s śrāddha with extensive hospitality to Kurus and leading Brahmins, accompanied by gifts (including valuables and villages). After the rites, the citizens return with the purified Pāṇḍavas to Vāraṇasāhvaya, continuing to mourn Pāṇḍu as a close kinsman. Observing collective grief, Vyāsa addresses Satyavatī, forecasting a deteriorating age marked by loss of dharmic practice and advising her to adopt renunciation and reside in a forest hermitage so she will not witness the Kuru line’s severe internal destruction. Satyavatī, with Ambikā’s assent, departs to the forest with her daughters-in-law and later attains an esteemed posthumous state through austere tapas. The Pāṇḍavas undergo Vedic saṃskāras and grow amid royal enjoyments, playing with the Dhārtarāṣṭras; Bhīma consistently outperforms them in speed, contests, and games, sometimes physically overpowering them. Duryodhana, perceiving Bhīma’s strength as a threat, develops hostile intent and attempts covert harm: binding and casting Bhīma into deep water, arranging venomous snake-bites, and administering potent poison. Bhīma survives each attempt without impairment, while Duryodhana, Karṇa, and Śakuni continue strategizing against the Pāṇḍavas. The Pāṇḍavas recognize these actions yet refrain from exposing them, remaining aligned with Vidura’s strategic judgment.
Chapter Arc: Vaishampayana turns the tale toward Pandu’s inner collapse: a Kuru king, born in a noble line, suddenly sees his own conduct as the doorway to ruin and begins to speak like a penitent rather than a ruler. → Pandu condemns the snare of desire that bewilders even the well-born, recalls the ideal of dharma heard in his lineage, and contrasts it with his own mind driven outward—especially the restless chase of hunting and pleasure. The more he names his faults, the more inevitable his break with kingship becomes. → He declares a radical vow: to restrain the senses, abandon kama-sukha, and live as an austere wanderer—shaven-headed, dust-covered, taking alms once a day, dwelling in empty places—choosing vanaprastha as the only medicine for his moral sickness. → His wives answer with steadfast devotion, aligning their goal with his—patiloka as the highest end—and accept hardship and tapas beside him. Pandu, having cast aside artha, kama, and royal comforts, prepares to depart and instructs that Hastinapura be informed of his renunciation. → Pandu leaves everything behind and sets out with his wives toward the forest, the future of the Kuru throne hanging on what will follow from this withdrawal.
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्ाा बछ। अर: अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: पाण्डुका अनुताप
वैशम्पायन उवाच— तं व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् । सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः ॥ जनमेजय! तं मृगरूपधारिणं मुनिं हतं विहाय पाण्डुराजो यदा अग्रे जगाम, तदा स भार्याभिः सह शोकदुःखपीडितः स्वबान्धवमिव तं मन्यमानः आर्तः पर्यदेवयत्, स्वापराधं च स्मरन् पश्चात्तापं प्रकटयामास।
Verse 2
पाण्डुरुवाच सतामपि कुले जाता: कर्मणा बत दुर्गतिम् । प्राप्तुवन्त्यकृतात्मान: कामजालविमोहिता:
पाण्डुरुवाच— सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम् । प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः ॥
Verse 3
शश्रद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम । जीवितान्तमनुप्राप्त: कामात्मैवेति न: श्रुतम्
वैशम्पायन उवाच— श्रुतं नः पितरं मेऽपि धर्मश्रद्धासमन्वितम् । बाल एव जीवितान्तं प्राप्नुवन्तं काममोहितम् ॥
Verse 4
तस्य कामात्मन: क्षेत्रे राज: संयतवागृषि: । कृष्णद्वैपायन: साक्षाद् भगवान् मामजीजनत्
वैशम्पायन उवाच— तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः । कृष्णद्वैपायनः साक्षाद् भगवान् मामजीजनत् ॥
Verse 5
तस्याद्य व्यसने बुद्धि: संजातेयं ममाधमा । त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयां परिधावत:
तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा । त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयां परिधावतः ॥
Verse 6
मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् | सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्
मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत् । सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम् ॥
Verse 7
अतीव तपसा>5त्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् । तस्मादेको5हमेकाकी एकैकस्मिन् वनस्पतौ
अतीव तपसा आत्मानं योजयिष्याम्यसंशयम् । तस्मादेकोऽहमेकाकी एकैकस्मिन् वनस्पतौ ॥
Verse 8
चरन् भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डश्नरिष्याम्याश्रमानिमान् | पांसुना समवच्छन्न: शून्यागारकृतालय:
चरन् भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डः शरिष्याम्याश्रमानिमान् । पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारकृतालयः ॥
Verse 9
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रिय: । न शोचन् न प्रद्नष्यंश्व तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति:
वैशम्पायन उवाच— अथवा वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः। न शोचन् न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥
Verse 10
निराशीर्निनिमस्कारो निर्द॑न्द्धो निष्परिग्रह: । न चाप्यवहसन् कच्चिन्न कुर्वन् भ्रुकुटीं क्वचित्
वैशम्पायन उवाच— निराशीर् न नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। न चाप्यवहसन् कञ्चिन् न कुर्वन् भ्रुकुटीं क्वचित्॥
Verse 11
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रत: । जड़माजड़मं सर्वमविहिंसंश्तुर्विधम्
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः। जङ्गमाजङ्गमं सर्वम् अविहिंसन् चतुर्विधम्॥
Verse 12
स्वासु प्रजास्विव सदा सम: प्राणभूृतां प्रति । एककालं चरन् भैक्ष्यं कुलानि दश पञ्च वा
स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति। एककालं चरन् भैक्ष्यं कुलानि दश पञ्च वा॥
Verse 13
असम्भवे वा भैक्ष्यस्थ चरन्ननशनान्यपि | अल्पमल्पं च भुज्जान: पूर्वालाभे न जातुचित्
असम्भवे वा भैक्ष्यस्य चरन्ननशनान्यपि। अल्पमल्पं च भुञ्जानः पूर्वालाभे न जातुचित्॥
Verse 14
अन्यान्यपि चरँललोभादलाभे सप्त पूरयन् | अलाभे यदि वा लाभे समदर्शी महातपा:
वैशम्पायन उवाच— न स लोभात् चरन्नपि नानागृहाणि भिक्षार्थं पर्यटेत्। अलाभे सति सप्तगृहाणि परिभ्रम्य भिक्षां पूरयेत्। लाभेऽलाभे च समदर्शी महातपा दृढं तपसि स्थितः।
Verse 15
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षत: । नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयो:
वैशम्पायन उवाच— यद्येको जनोऽसिना मे बाहुमेकं तक्षेत्, अन्यश्चन्दनेनापरं बाहुमनुलेपयेत्, तयोर्द्वयोर्न नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयेयम्।
Verse 16
न जिजीविषुवत् किंचिन्न मुमूर्षवदाचरन् । जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन् न च द्विषन्
वैशम्पायन उवाच— न जिजीविषुवत् किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्। जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन् न च द्विषन्॥
Verse 17
या: काश्चिज्जीवता शक््या: कर्तुमभ्युदयक्रिया: । ता: सर्वा: समतिक्रम्य निमेषादिव्यवस्थिता:
वैशम्पायन उवाच— याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः। ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिव्यवस्थितः॥
Verse 18
तासु चाप्यनवस्थासू त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रिय: । सम्परित्यक्तधर्मार्थ: सुनिर्णिक्तात्मकल्मष:
वैशम्पायन उवाच— तासु चाप्यनवस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः। सम्परित्यक्तधर्मार्थः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः॥
Verse 19
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीत: सर्ववागुरा: । न वशे कस्यचित् तिष्ठन् सधर्मा मातरिश्वन:
वैशम्पायन उवाच—निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः । न वशे कस्यचित् तिष्ठन् सधर्मा मातरिश्वनः ॥
Verse 20
एतया सतत धृत्या चरन्नेवंप्रकारया । देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थित:,सदा इस प्रकारकी धृति (धारणा)-द्वारा उक्त रूपसे व्यवहार करता हुआ भयरहित मोक्षमार्गमें स्थित होकर इस देहका विसर्जन करूँगा
वैशम्पायन उवाच—एतया सततधृत्या चरन्नेवंप्रकारया । देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥
Verse 21
नाहं सुकृपणे मार्ग स्ववीर्यक्षयशोचिते । स्वधर्मात् सततापेते चरेय॑ वीर्यवर्जित:
वैशम्पायन उवाच—नाहं सुकृपणे मार्गे स्ववीर्यक्षयशोचिते । स्वधर्मात् सततापेते चरेयं वीर्यवर्जितः ॥
Verse 22
सत्कृतो5सत्कृतो वापि योअ<न्यं कृपणचक्षुषा | उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि
वैशम्पायन उवाच—सत्कृतोऽसत्कृतो वापि योऽन्यं कृपणचक्षुषा । उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि ॥
Verse 23
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा सुदु:खार्तो नि:श्वासपरमो नृप: । अवेक्षमाण: कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः । अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत ॥
Verse 24
कौसल्या विदुर: क्षत्ता राजा च सह बन्धुभि: । आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिता:
वैशम्पायन उवाच—कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बान्धवैः । आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः ॥
Verse 25
ब्राह्मणाश्व महात्मान: सोमपा: संशितव्रता: । पौरवृद्धाश्न ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रया: । प्रसाद्य सर्वे वक्तव्या: पाण्डु: प्रत्रजितो वनम्
ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः । पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः । प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः—पाण्डुः प्रव्रजितो वनम् ॥
Verse 26
निशम्य वचन भर्तुर्वनवासे धृतात्मन: । तत्समं वचन कुन्ती माद्री च समभाषताम्,वनवासके लिये दृढ़ निश्चय करनेवाले पतिदेवका यह वचन सुनकर कुन्ती और माद्रीने उनके योग्य बात कही--
निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनः । तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम् ॥
Verse 27
अन्येडपि ह्यश्रमा: सन्ति ये शक््या भरतर्षभ । आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्तुं तपो महत्,“भरतश्रेष्ठ! संन्यासके सिवा और भी तो आश्रम हैं, जिनमें आप हम धर्मपत्नियोंके साथ रहकर भारी तपस्या कर सकते हैं
अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ । आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्तुं तपो महत् ॥
Verse 28
शरीरस्यापि मोक्षाय स्वर्ग्य प्राप्प महाफलम् । त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशय:
शरीरस्यापि मोक्षाय स्वर्ग्यं प्राप्य महाफलम् । त्वमेव भविता भर्ता स्वर्गस्यापि न संशयः ॥
Verse 29
प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तुलोकपरायणे । त्यक्तकामसुखे हाववां तप्स्थावो विपुलं तप:
वैशम्पायन उवाच—प्रणिधाय इन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे। त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः॥
Verse 30
यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशाम्पते । अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशय:
वैशम्पायन उवाच—यदि चावां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशाम्पते। अद्यैवावां प्रहास्यावो जीवितं नात्र संशयः॥
Verse 31
पाण्डुरुवाच यदि व्यवसितं होतद् युवयोर्धर्मसंहितम् । स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्
पाण्डुरुवाच—यदि व्यवसितं ह्येतद् युवयोर्धर्मसंहितम्। स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्॥
Verse 32
त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत् तपः । वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने
त्यक्त्वा ग्राम्यसुखाहारं तप्यमानो महत्तपः। वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने॥
Verse 33
अग्नौ जुद्धन्नुभी कालावुभौ कालावुपस्पृशन् । कृश: परिमिताहारश्लीरचर्मजटाधर:
अग्नौ जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन्। कृशः परिमिताहारः श्लीरचर्मजटाधरः॥
Verse 34
शीतवातातपसह: क्षुत्पिपासानवेक्षक: । तपसा दुश्चरेणेदे शरीरमुपशोषयन्
वैशम्पायन उवाच— शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासानवेक्षकः । तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन् ॥ एकान्ते निवसन् नित्यं स्वात्मचिन्तापरो भवन् । आमपक्वेन वर्तिष्ये कन्दमूलफलैः सदा ॥ वन्यैः फलमूलैः सलिलैर्मन्त्रजपैश्च तर्पयन् । देवान् पितॄंश्च संतोष्य धर्ममार्गे व्यवस्थितः ॥
Verse 35
एकान्तशीली विमृशन् पक््वापक्वेन वर्तयन् । है [ देवांश्न॒ वन्येन वाग्भिरद्धिश्व॒ तर्पयन्
एकान्तशीली विमृशन् पक्वापक्वेन वर्तयन् । देवान् पितॄंश्च वन्येन सलिलेन च तर्पयन् ॥ मन्त्रैश्चैव यथान्यायं तेषां प्रीतिं करिष्यति ।
Verse 36
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम् | नाप्रियाण्याचरिष्यामि कि पुनर्ग्रामवासिनाम्
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम् । नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम् ॥
Verse 37
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् । काड्क्षमाणो5हमास्थास्ये देहस्यास्या समापनात्
एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् । काङ्क्षमाणोऽहमास्थास्ये देहस्यास्य समापनात् ॥
Verse 38
वैशम्पायन उवाच इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दन: । ततश्नूडा्मणिं निष्कमड्रदे कुण्डलानि च
वैशम्पायन उवाच— इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरवनन्दनः । ततश्चूडामणिं निष्कं केयूराणि कुण्डले । बहुमूल्यानि वासांसि माद्र्याः कुन्त्याश्च भूषणम् ॥ सर्वमेव ददौ विप्रेभ्यः ततः सेवकानब्रवीत् ।
Verse 39
वासांसि च महाहणि स्त्रीणामाभरणानि च । प्रदाय सर्व विप्रेभ्य: पाण्डु: पुनरभाषत
वैशम्पायन उवाच— महाहवे वासांसि च स्त्रीणामाभरणानि च । सर्वाण्येव प्रदाय विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनरभाषत ॥
Verse 40
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डु: प्रत्रजितो वनम् । अर्थ काम॑ सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रत्राजितो वनम् । अर्थकामसुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम् ॥
Verse 41
ततसस््तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारका:,भरतसिंह पाण्डुकी यह करुणायुक्त चित्र-विचित्र वाणी सुनकर उनके अनुचर और सेवक सभी हाय-हाय करके भयंकर आर्तनाद करने लगे
ततस्तस्यानुयातारस्ते चैव परिचारकाः । तस्य करुणया चित्रविचित्रया गिरा श्रुत्वा हाहेति भृशमार्तनादं चक्रुः ॥
Verse 42
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधा: करुणा गिर: । भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशु:,भरतसिंह पाण्डुकी यह करुणायुक्त चित्र-विचित्र वाणी सुनकर उनके अनुचर और सेवक सभी हाय-हाय करके भयंकर आर्तनाद करने लगे
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरः । भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः ॥
Verse 43
उष्णमश्रु विमुड्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् । ययुर्नागपुरं तूर्ण सर्वमादाय तद् धनम्
उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम् । ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्धनम् ॥
Verse 44
ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मन: । कथयाज्चक्रिरे राज्ञस्तद् धनं विविध ददु:
ते गत्वा नगरं राज्ञो यथावृत्तं महात्मनः । कथयामासुर्धृतराष्ट्राय पाण्डोः सर्वं यथातथम् ॥ तद् धनं च विविधं सर्वं धृतराष्ट्राय न्यवेदयन् ॥
Verse 45
श्रुत्वा तेभ्यस्तत: सर्व यथावृत्तं महावने । धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ: पाण्डुमेवान्वशोचत
श्रुत्वा तेभ्यस्ततः सर्वं यथावृत्तं महावने । धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत ॥
Verse 46
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कहिचित् | भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थ विचिन्तयन्,शय्या, आसन और नाना प्रकारके भोगोंमें कभी उनकी रुचि नहीं होती थी। वे भाईके शोकमें मग्न हो सदा उन्हींकी बात सोचते रहते थे
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् । भ्रातृशोकसमाविष्टस्तमेवार्थं विचिन्तयन् ॥
Verse 47
राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुमूलफलाशन: । जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम्,जनमेजय! राजकुमार पाण्डु फल-मूलका आहार करते हुए अपनी दोनों पत्नियोंके साथ वहाँसे नागशत नामक पर्वतपर चले गये
राजपुत्रस्तु कौरव्य पाण्डुर्मूलफलाशनः । जगाम सह पत्नीभ्यां ततो नागशतं गिरिम् ॥
Verse 48
स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च । हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्,तत्पश्चात् चैत्रथ नामक वनमें जाकर कालकूट और हिमालय पर्वतको लाँघते हुए वे गन्धमादनपर चले गये
स चैत्ररथमासाद्य कालकूटमतीत्य च । हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम् ॥
Verse 49
रक्ष्यममाणो महाभूतै: सिद्धैश्व परमर्षिभि: । उवास स महाराज समेषु विषमेषु च
वैशम्पायन उवाच—महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिश्च रक्ष्यमाणः स महाराज समेषु विषमेषु च भूमिषु शयानोऽपि न्यवसत्। स तपस्वी न सुखोपभोगेन, किं तु धैर्यनिष्ठया धार्यते; तपोनियमपरायणं तं धर्मात्मभिः सत्त्वैः ऋषिभिश्च रक्षाकवचं समावृतम्।
Verse 50
इन्द्रद्युम्नसर: प्राप्य हंसकूटमतीत्य च । शतश्ड्रे महाराज तापस: समतप्यत
इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च । शतशृङ्गं गिरिं प्राप्य तापसः समतप्यत ॥ तत्र स महाराज घोरं तपः समास्थाय नियमव्रतपरायणः शुद्ध्यर्थं तेजोऽर्थं च दीर्घकालं व्यतिनामयत्।
Verse 118
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुचरितेडष्टादशशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुचरितविषयक एक सौ अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुचरिते अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 197
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुकी गृगका शाप नामक एक सौ सत्रहवाँ अध्याय प्रा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि मृगशापे पाण्डोः सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 403
प्रतस्थे सर्वमुत्सृूज्य सभार्य: कुरुनन्दन: । “तुमलोग हस्तिनापुरमें जाकर कह देना कि कुरुनन्दन राजा पाण्डु अर्थ
वैशम्पायन उवाच—प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुनन्दनः। जनान् सन्दिश्य—“हस्तिनापुरं गत्वा ब्रूत, राजा पाण्डुः अर्थं कामं विषयसुखानि स्त्रीरतिकां च सर्वां परित्यज्य भार्याभिः सह वानप्रस्थाश्रमं प्रविष्टः” इति।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to recognized hostile action within a family-polity: whether to publicly accuse and destabilize the court or to practice strategic restraint while safeguarding the vulnerable, as the Pāṇḍavas do under Vidura’s implied counsel.
The chapter juxtaposes ritual order (śrāddha/saṃskāra) with emerging disorder (covert harm), implying that dharma requires both public observance and private vigilance; it also presents renunciation as an ethically coherent response to foreseen systemic decline.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary functions through Vyāsa’s prognostic discourse on a coming age of diminished dharmic practice and the narrative demonstration that unseen intentions can shape historical outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.