Adhyaya 115
Ādi Parva, Adhyāya 115 — Mādri’s request; invocation of the Aśvins; birth and naming of the Pāṇḍavas
Upa-parva: Pāṇḍava-Janma (Births of the Pāṇḍavas) — Mādri’s appeal and the Aśvinīkumāras
Vaiśaṃpāyana reports that after Kuntī’s sons are born and Dhṛtarāṣṭra’s line has expanded, Mādri privately addresses Pāṇḍu: she expresses that her deeper sorrow is not rivalry but childlessness amid parity, and she asks for an act of favor—access to Kuntī’s means of obtaining offspring. She notes her hesitation to speak directly to Kuntī due to the social delicacy of co-wife relations and requests Pāṇḍu to encourage Kuntī himself. Pāṇḍu acknowledges the same concern and then privately urges Kuntī to act for dynastic continuity, social goodwill, and the welfare of ancestors, framing the act as difficult yet honor-conferring. Kuntī agrees, instructing Mādri to contemplate a deity once; Mādri mentally invokes the Aśvinīkumāras, who beget the twins Nakula and Sahadeva. The narrative includes their exceptional qualities and the formalization of names for all five brothers. When Pāṇḍu later asks Kuntī to repeat the arrangement for Mādri, Kuntī refuses, stating she has learned (after being urged once) that the invocation yields a “double result,” and she fears being disadvantaged; the chapter closes by describing the rapid growth and excellence of the brothers in the Himalayan setting.
Chapter Arc: Janamejaya asks the rishi how Gandhari—one woman—could bear a hundred sons, in what manner and in what span of time, and what their destined life would be. → Gandhari conceives after Kunti’s radiant son is heard of; yet her pregnancy stretches unnaturally long. When the term passes and despair swells, she brings forth not a child but a single mass of flesh—an omen-heavy rupture of maternal hope and royal expectation. → Vyasa intervenes: the flesh-mass is divided into one hundred and one portions, each placed in vessels to mature in due course. At the same time, dreadful portents arise at the birth of the eldest—signs that the firstborn will be a calamity to the line. Brahmanas counsel the king to abandon that one child for the welfare of the kula and the world, but Dhritarashtra, bound by पुत्रस्नेह, refuses. → In time, Gandhari’s hundred sons are completed ‘yathayogam’; a daughter is also born, and from a Vaishya woman Dhritarashtra fathers Yuyutsu. Thus the Kuru household fills with heirs—yet the seed of ruin is acknowledged and still preserved. → The dynasty gains its long-awaited multitude of children, but the king’s refusal to heed the warning leaves the future poised on a knife-edge: the protected firstborn will grow into the very storm the omens foretold.
Shlokas
Verse 1
अफ्-#-रल चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: भूतराष्ट्रके गान्धारीसे एक सौ पुत्र तथा एक कन्याकी तथा करनेवाली वैश्यजातीय युवतीसे युयुत्सु नामक एक पुत्रकी उत्पत्ति वैशम्पायन उवाच ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या जनमेजय । धृतराष्ट्रस्य वैश्यायामेकश्चापि शतात् पर:
वैशम्पायन उवाच— ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या जनमेजय। धृतराष्ट्रस्य वैश्यायामेकश्चापि शतात् परः॥
Verse 2
पाण्डो: कुन्त्यां च माद्रयां च पुत्रा: पजच महारथा: । देवेभ्य: समपद्यन्त संतानाय कुलस्य वै
पाण्डोः कुन्त्यां च माद्र्यां च पुत्राः पञ्च महारथाः। देवेभ्यः समपद्यन्त सन्तानाय कुलस्य वै॥
Verse 3
जनमेजय उवाच कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या द्विजसत्तम | कियता चैव कालेन तेषामायुश्न कि परम्
जनमेजय उवाच— कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्या द्विजसत्तम। कियता चैव कालेन तेषामायुः कियत् परम्॥
Verse 4
कथं चैक: स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतो&भवत् । कथं च सदृशीं भार्या गान्धारीं धर्मचारिणीम्
कथं चैकः स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतोऽभवत्। कथं च सदृशीं भार्यां गान्धारीं धर्मचारिणीम्॥
Verse 5
आनुकूल्ये वर्तमानां धृतराष्ट्रो भ्यवर्तत । कथं च शप्तस्य सत: पाण्डोस्तेन महात्मना
आनुकूल्ये वर्तमानानां धृतराष्ट्रोऽभ्यवर्तत। कथं च शप्तस्य सतः पाण्डोस्तेन महात्मना॥
Verse 6
समुत्पन्ना दैवतेभ्य: पुत्रा: पठच महारथा: । एतदू विद्वन् यथान्यायं विस्तरेण तपोधन
जनमेजय उवाच— समुत्पन्ना दैवतेभ्यः पुत्राः पृथग् महारथाः। एतद् विद्वन् यथान्यायं विस्तरेण तपोधन॥
Verse 7
कथयस्व न मे तृप्ति: कथ्यमानेषु बन्धुषु । वैश्यजातीय स्त्रीके गर्भसे धृतराष्ट्रका वह एक पुत्र किस प्रकार उत्पन्न हुआ? राजा धृतराष्ट्र सदा अपने अनुकूल चलनेवाली योग्य पत्नी धर्मपरायणा गान्धारीके साथ कैसा बर्ताव करते थे? महात्मा मुनि-द्वारा शापको प्राप्त हुए राजा पाण्डुके वे पाँचों महारथी पुत्र देवताओंके अंशसे कैसे उत्पन्न हुए? विद्वान् तपोधन! ये सब बातें यथोचित रूपसे विस्तारपूर्वक कहिये। अपने बन्धुजनोंकी यह चर्चा सुनकर मुझे तृप्ति नहीं होती || ४-६ $ई || वैशम्पायन उवाच क्षुच्छूमाभिपरिग्लानं द्वैपायनमुपस्थितम्
जनमेजय उवाच— कथयस्व न मे तृप्तिः कथ्यमानेषु बन्धुषु॥ वैशम्पायन उवाच— कदाचिद् द्वैपायनः श्रीमान् क्षुत्पिपासापरिश्रमैः परिग्लानः धृतराष्ट्रगृहं प्राप्तः। तं गान्धारी अन्नपानैः शय्यया चोपचारैः सन्तोषयामास। तया तुष्टो व्यासः वरं दातुम् ऐच्छत्; सा च भर्तुः सदृशान् शतं पुत्रान् वव्रे॥
Verse 8
तोषयामास गान्धारी व्यासस्तस्यै वरं ददौ । सा वत्रे सदृशं भर्तु: पुत्राणां शतमात्मन:
वैशम्पायन उवाच— तोषयामास गान्धारी व्यासं; स तस्यै वरं ददौ। सा वव्रे सदृशं भर्तुः पुत्राणां शतमात्मनः॥
Verse 9
# 7 ७ हे ३ ॥ [8१ ३९4
ततः कालेन सा गर्भं धृतराष्ट्राद् अथाग्रहीत्। संवत्सरद्वयं तं तु गान्धारी गर्भमाबभौ॥
Verse 10
अप्रजा धारयामास ततस्तां दुःखमाविशत् | श्रुत्वा कुन्तीसुतं जातं॑ बालार्कसमतेजसम्
अप्रजा धारयामास ततस्तां दुःखमाविशत्। श्रुत्वा कुन्तीसुतं जातं बालार्कसमतेजसम्॥
Verse 11
उदरस्यात्मन: स्थैर्यमुपलभ्यान्वचिन्तयत् । अज्ञातं धृतराष्ट्रस्य यत्नेन महता तत:
वैशम्पायन उवाच—सा स्वकुक्षेः स्थैर्यमनुपलभ्य सुदुःखिता समचिन्तयत्। ततः धृतराष्ट्रस्याज्ञातमेव महता यत्नेन स्वोदरमाहनत्। ततो गर्भात् मांसपिण्डः प्रादुरभूत्, आयसपिण्ड इव कठोरः।
Verse 12
सोदरं घातयामास गान्धारी दुःखमूर्च्छिता । ततो जज्ञे मांसपेशी लोहाषछ्ठीलेव संहता
गान्धारी दुःखमूर्च्छिता स्वोदरं घातयामास। ततः संहता मांसपेशी जज्ञे, लोहपिण्ड इव कठोरा।
Verse 13
द्विवर्षसम्भृता कुक्षौ तामुत्स्रष्ठं प्रचक्रमे । अथ दड्वैपायनो ज्ञात्वा त्वरित: समुपागमत्
द्विवर्षं कुक्षौ सम्भृता तां दृष्ट्वा कठोरां त्यक्तुं प्रचक्रमे। अथ दैवपायनो व्यासो ज्ञात्वा त्वरितः समुपागमत्।
Verse 14
तां स मांसमयीं पेशीं ददर्श जपतां वर: । ततोअ<ब्रवीत् सौबलेयीं किमिदं ते चिकीर्षितम्,जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ व्यासजीने उस मांसपिण्डको देखा और गान्धारीसे पूछा--“तुम इसका क्या करना चाहती थीं?”
स जपतां वरः व्यासः तां मांसमयीं पेशीं ददर्श। ततः स सौबलेयीं अब्रवीत्—किमिदं ते चिकीर्षितम्?
Verse 15
सा चात्मनो मतं सत्यं शशंस परमर्षये । और उसने महर्षिको अपने मनकी बात सच-सच बता दी। गान्धायुवाच ज्येष्ठ कुन्तीसुतं जात॑ श्रुत्वा रविसमप्रभम्
सा आत्मनो मतं सत्यं परमर्षये शशंस। गान्धारी उवाच—मुने, श्रुतं मया कुन्त्याः ज्येष्ठः सुतो जातः, रविसमप्रभः। तच्छ्रुत्वा दुःखार्ता अहं स्वोदरमाहत्य गर्भं पातितवती। पूर्वं त्वया मे पुत्रशतं वरदत्तम्; अद्य तु बहुदिनानन्तरं पुत्रशतस्य स्थाने मम गर्भात् एषा मांसपेशी जाता।
Verse 16
दुःखेन परमेणेदमुदरं घातितं मया । शतं च किल पुत्राणां वितीर्ण मे त्वया पुरा
वैशम्पायन उवाच—दुःखेन परमेणेदमुदरं घातितं मया । शतं च किल पुत्राणां वितीर्णं मे त्वया पुरा ॥
Verse 17
व्यास उवाच एवमेतत् सौबलेयि नैतज्जात्वन्यथा भवेत्,व्यासजीने कहा--सुबलकुमारी! यह सब मेरे वरदानके अनुसार ही हो रहा है; वह कभी अन्यथा नहीं हो सकता
व्यास उवाच—एवमेतत् सौबलेयि; नैतज्जात्वन्यथा भवेत् ॥
Verse 18
वितथं नोक्तपूर्व मे स्वैरेष्वपि कुतो5न्यथा । घृतपूर्ण कुण्डशतं क्षिप्रमेव विधीयताम्
व्यास उवाच—वितथं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा । घृतपूर्णं कुण्डशतं क्षिप्रमेव विधीयताम् ॥
Verse 19
सुगुप्तेषु च देशेषु रक्षा चैव विधीयताम् शीताभिरद्धिरष्ठीलामिमां च परिषेचय,फिर अत्यन्त गुप्त स्थानोंमें रखकर उनकी रक्षा की भी पूरी व्यवस्था करो। इस मांसपिण्डको ठंडे जलसे सींचो
सुगुप्तेषु च देशेषु रक्षा चैव विधीयताम् । शीताभिरद्भिरष्ठीलामिमां च परिषेचय ॥
Verse 20
वैशम्पायन उवाच सा सिच्यमाना त्वष्ठीला बभूव शतधा तदा । अड्गुष्ठपर्वमात्राणां गर्भाणां पृथगेव तु
वैशम्पायन उवाच—सा सिच्यमाना त्वष्ठीला बभूव शतधा तदा । अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां गर्भाणां पृथगेव तु ॥
Verse 21
एकाधिकशतं पूर्ण यथायोगं विशाम्पते । मांसपेश्यास्तदा राजन् क्रमश: कालपर्ययात्,राजन! कालके परिवर्तनसे क्रमश: उस मांसपिण्डके यथायोग्य पूरे एक सौ एक भाग हुए
वैशम्पायन उवाच—विशाम्पते राजन्, कालपर्ययात् क्रमशः यथायोगं तन्मांसपिण्डं पूर्णम् एकाधिकशतं भागेषु विभक्तम् अभवत्।
Verse 22
ततस्तांस्तेषु कुण्डेषु गर्भानवदधे तदा । स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षां वै व्यद्धात् ततः
ततः सा तान् सर्वान् गर्भान् तेषु कुण्डेषु तदा न्यदधात्। स्वनुगुप्तेषु देशेषु तानि निधाय ततः रक्षां सम्यग् व्यधात्।
Verse 23
शशंस चैव भगवान् कालेनैतावता पुन: । उद्घाटनीयान्येतानि कुण्डानीति च सौबलीम्
शशंस चैव भगवान् कालेनैतावता पुनः—उद्घाटनीयान्येतानि कुण्डानीति च सौबलीम्।
Verse 24
इत्युक्त्वा भगवान् व्यासस्तथा प्रतिनिधाय च । जगाम तपसे धीमान् हिमवन्तं शिलोच्चयम्
इत्युक्त्वा भगवान् व्यासस्तथा प्रतिनिधाय च। जगाम तपसे धीमान् हिमवन्तं शिलोच्चयम्।
Verse 25
जज्ञे क्रमेण चैतेन तेषां दुर्योधनो नृपः । जन्मतस्तु प्रमाणेन ज्येष्ठो राजा युधिछ्िर:
जज्ञे क्रमेण चैतेन तेषां दुर्योधनो नृपः। जन्मतस्तु प्रमाणेन ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः।
Verse 26
तदाख्यातं॑ तु भीष्माय विदुराय च धीमते । यस्मिन्नहनि दुर्धर्षो जज्ञे दुर्योधनस्तदा
वैशम्पायन उवाच—तदाख्यानं ततः पश्चाद् भीष्माय विदुराय च धीमते निवेदितम्। यस्मिन्नहनि दुर्धर्षो दुर्योधनः समजायत, तस्मिन्नेव दिने तस्य जन्मनि निमित्तान्यपि घोराणि समभवन्—यानि वृद्धाः पश्चाद् धर्मस्य कुरुवंशस्य च हितस्य च विचारार्थं सम्यगवेक्ष्यन्ते।
Verse 27
तस्मिन्नेव महाबाहुर्जज्ञे भीमो5पि वीर्यवान् । स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप
तस्मिन्नेव दिने राजन् महाबाहुरपि भीमो वीर्यवान् समजायत। स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप, निमित्तान्यशुभान्येव प्रादुर्भूतानि सर्वशः—यैः स जन्मा लोकधर्मं क्षोभयितुं कलहस्य च बीजं कर्तुमिवाभवत्।
Verse 28
रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च | त॑ खरा: प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसा:
रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च। तं खरा प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः॥ तस्य शब्देन संक्षुब्धं जगदिवाभवत्, अशुभस्य निमित्तं तद् राज्यस्य हितविघातकं मन्यन्ते स्म।
Verse 29
वाताश्ष प्रववुश्चापि दिग्दाहश्वाभवत् तदा । ततस्तु भीतवद् राजा धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम्
वाताः प्राववुश्चापि दिग्दाहश्चाभवत् तदा। ततस्तु भीतवद् राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्॥ बहून् ब्राह्मणान् भीष्मं विदुरं सुहृदश्चैव समाहूय, कुरून् सर्वान् समीपस्थाञ् कृत्वा, निमित्तानां भयात् परामर्शं चिकीर्षुः।
Verse 30
समानीय बहून् विप्रान् भीष्मं विदुरमेव च । अन््यांश्व सुह्ृदो राजन् कुरून् सर्वास्तथैव च
समानीय बहून् विप्रान् भीष्मं विदुरमेव च। अन्यांश्च सुहृदो राजन् कुरून् सर्वांस्तथैव च॥ सन्निधौ तेषु सर्वेषु धृतराष्ट्रो नृपो वाक्यं वक्तुमारेभे, भयसंविग्नः परामर्शार्थं धर्मार्थं च।
Verse 31
युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्टो न: कुलवर्धन: । प्राप्त: स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन् वाच्यमस्ति न:
वैशम्पायन उवाच— युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः । प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन् वाच्यमस्ति नः ॥
Verse 32
अयं त्वनन्तरस्तस्मादपि राजा भविष्यति । एतदू विन्रूत मे तथ्यं यदत्र भविता ध्रुवम्
अयं त्वनन्तरस्तस्मादपि राजा भविष्यति । एतदू विन्रूत मे तथ्यं यदत्र भविता ध्रुवम् ॥
Verse 33
वाक्यस्यैतस्य निधने दिक्षु सर्वासु भारत । क्रव्यादा: प्राणदन् घोरा: शिवाश्चलाशिवशंसिन:
वाक्यस्यैतस्य निधने दिक्षु सर्वासु भारत । क्रव्यादाः प्राणदन् घोराः शिवाश्चलाशिवशंसिनः ॥
Verse 34
लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वश: । तेअब्रुवन् ब्राह्मणा राजन् विदुरश्ष महामति:
लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः । तेऽब्रुवन् ब्राह्मणा राजन् विदुरश्च महामतिः ॥
Verse 35
यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप । उत्थितानि सुते जाते ज्येछे ते पुरुषर्षभ
यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप । उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ ॥
Verse 36
व्यक्त कुलान्तकरणो भवितैष सुतस्तव । तस्य शान्ति: परित्यागे गुप्तावपनयों महान्
राजन्, एष तव सुतः कुलान्तकरणो भविष्यति। अस्य परित्यागे सर्वविघ्नानां शान्तिर्भविष्यति; अस्य तु गुप्तपरिपालने कालेन महदुपद्रवं भविष्यति।
Verse 37
शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते । त्यजैनमेकं शान्तिं चेत् कुलस्येच्छसि भारत,“महीपते! आपके निन््यानबे पुत्र ही रहें; भारत! यदि आप अपने कुलकी शान्ति चाहते हैं तो इस एक पुत्रको त्याग दें
शतमेकोनमप्यस्तु पुत्राणां ते महीपते। त्यजैनमेकं शान्तिं चेत् कुलस्येच्छसि भारत॥
Verse 38
एकेन कुरु वै क्षेमं कुलस्य जगतस्तथा । त्यजेदेकं॑ कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्
एकेन कुरु वै क्षेमं कुलस्य जगतस्तथा। त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्॥
Verse 39
ग्रामं जनपदस्यार्थ आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् । स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्व सर्वैर्द्धिजोत्तमै:
ग्रामं जनपदस्यार्थ आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्। स तथा विदुरेणोक्तस्तैश्च सर्वैर्द्विजोत्तमैः॥
Verse 40
न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वित: । ततः पुत्रशतं पूर्ण धृतराष्ट्रस्य पार्थिव
न चकार तथा राजा पुत्रस्नेहसमन्वितः। ततः पुत्रशतं पूर्णं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव॥
Verse 41
मासमात्रेण संजज्ञे कन्या चैका शताधिका । गान्धार्या क्लिश्यमानायामुदरेण विवर्धता
वैशम्पायन उवाच—मासमात्रेण संजज्ञे कन्या चैका शताधिका। गान्धार्या क्लिश्यमानायाम् उदरेण विवर्धता, शतं पुत्रा धृतराष्ट्रस्य जज्ञिरे, तेषामुपरि चैकैव दुहिता। एवं वंशवृद्ध्याशा च राज्यसन्ततिचिन्ता च कुरुकुलस्य गृहे नियतिं नयति स्म।
Verse 42
धृतराष्ट्रं महाराजं वैश्या पर्यचरत् किल । तस्मिन् संवत्सरे राजन् धृतराष्ट्रान्महायशा:
धृतराष्ट्रं महाराजं वैश्या पर्यचरत् किल। तस्मिन् संवत्सरे राजन् धृतराष्ट्रात् महायशाः पुत्रो जज्ञे तस्याः—युयुत्सुरिति विख्यातः—गान्धारीसुतैः सह धृतराष्ट्रसन्ततौ गण्यमानः। एवं राजकामना गृहधर्मश्च संकीर्णौ सन्तौ अपि, वृतान्तः कुरुवंशस्य नियतिं यथावत् निवेदयति।
Verse 43
जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सु: करणो नृप । एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमत:
जज्ञे धीमांस्ततस्तस्यां युयुत्सुः करणो नृप। एवं पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः। युयुत्सुः वैश्यागर्भसम्भूतोऽपि धर्मपक्षे स्थित्या स्मर्यते।
Verse 44
महारथानां वीराणां कन्या चैका शताधिका । युयुत्सुश्चन महातेजा वैश्यापुत्र: प्रतापवान्
महारथानां वीराणां पुत्राणां शतं जज्ञे, कन्या चैका शताधिका। युयुत्सुश्च महातेजा वैश्यापुत्रः प्रतापवान्।
Verse 114
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि गान्धारीपूत्रोत्पत्तौ चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि गान्धारीपुत्रोत्पत्तौ चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः।
Verse 163
इयं च मे मांसपेशी जाता पुत्रशताय वै | गान्धारीने कहा--मुने! मैंने सुना है
वैशम्पायन उवाच— “मम तु शतपुत्रवरप्राप्तस्यापि शतपुत्राणां स्थाने मांसपिण्ड एव जातः।” इति। तत्रान्तरे गान्धारी कुन्त्या ज्येष्ठपुत्रस्य सूर्यसमतेजसो जन्म श्रुत्वा शोकमत्सराभ्यां समाविष्टा स्वोदरं ताडयामास, ततो गर्भः पतितः; एवं शतपुत्रवरः विकृतरूपेणाभवत्, येन कुरुवंशेऽग्रे धर्मसङ्कटस्य बीजं न्यपतत्।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns equitable sharing versus self-protection: Kuntī is asked to extend a unique boon to a co-wife for dynastic duty, but must weigh fairness, household stability, and the risk of disadvantaging her own position.
Private choices in family governance carry public and intergenerational consequences; dharma is operationalized through consent, mediation, and ritual responsibility rather than abstract ideals alone.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-emphasis appears indirectly through the narration’s linkage of progeny to ancestral welfare and social legitimacy, implying the interpretive value of understanding lineage-duty logic in the epic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.