Adhyaya 111
पाण्डोः तपः-प्रसङ्गः, ऋण-धर्मः, अपत्य-प्राप्ति-चिन्ता (Pāṇḍu’s Asceticism, the Doctrine of Debts, and Deliberations on Progeny)
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogies and Early Kuru Continuities)
Vaiśaṃpāyana describes Pāṇḍu’s disciplined ascetic life and his favorable standing among siddhas and cāraṇas. Pāṇḍu, accompanied by his queens, attempts an arduous northward ascent toward a heavenly passage and voices concern for their hardship. He then articulates a dharmic problem: an heirless person lacks access to auspicious post-mortem states because humans are born with four obligations (ṛṇa), and while obligations to gods, sages, and humans can be discharged through sacrifice, study/asceticism, and compassion, the ancestral obligation requires progeny and śrāddha. He laments that a curse has obstructed his capacity to beget children and enumerates recognized categories of sons used in exceptional circumstances for lineage continuity. Hearing ascetics predict that he will obtain worthy offspring, Pāṇḍu privately addresses Kuntī, arguing that progeny is the stabilizing foundation of dharma and proposing a sanctioned method (niyoga-like recourse) by analogy to earlier precedent, urging prompt action for succession.
Chapter Arc: शूरसेन के सत्यवचन और मित्र-धर्म से कथा आरम्भ होती है—संतानहीन कुन्तिभोज को वचन देकर वह अपनी ज्येष्ठ कन्या कुन्ती को उसे सौंप देता है, और इसी दान से आगे चलकर एक अद्भुत भाग्य-रेखा खिंचती है। → कुन्ती के जीवन में दुर्वासा का आगमन और उसकी सेवा से प्राप्त मन्त्र (देव-आवाहन की शक्ति) भीतर ही भीतर एक भय और आकर्षण जगाता है—देवों को बुलाने की क्षमता, पर लोक-लज्जा और अनजाने परिणामों का संकट। कौतूहल/अविवेक से वह सूर्यदेव का आवाहन करती है; देव प्रत्यक्ष होकर वरदान/संयोग की मांग के साथ उसे धर्म-संकट में डालते हैं। → सूर्य के तेज से कर्ण का जन्म होता है—जन्मजात कवच-कुण्डल सहित। आगे चलकर उसी कर्ण का महान त्याग-क्षण प्रतिध्वनित होता है: इन्द्र के याचक-वेष में आने पर कर्ण अपने शरीर से कवच उतारकर और कुण्डल काटकर दान दे देता है; इसी कर्म से वह ‘वैकर्त्तन’ कहलाता है। → कुन्ती नवजात कुमार को देखकर दीन-मन से एकान्त में सोचती है कि ऐसा क्या करे जिससे ‘सुकृत’ हो—लोक-लज्जा, मातृत्व और भविष्य-भय के बीच वह निर्णय की ओर बढ़ती है। कर्ण की पहचान/नाम-परिवर्तन (वसुषेण से वैकर्त्तन) उसके भाग्य को स्थायी रूप से चिह्नित करता है। → कुन्ती के सामने प्रश्न खड़ा रह जाता है—इस दिव्य-तेजस्वी पुत्र के साथ वह क्या करेगी, और यह गुप्त जन्म आगे चलकर किस-किस के जीवन को उलट देगा?
Shlokas
Verse 1
है 7 >> छा अि>-छऋाज दशाधिकशततमोब<् ध्याय: कुन्तीको दुर्वासासे मन्त्रकी प्राप्ति
वैशम्पायन उवाच । शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताभवत् । तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥
Verse 2
पितृष्वस्रीयाय स तामनपत्याय भारत । अग्रयमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यं स सत्यवाक्
वैशम्पायन उवाच—भारत! स सत्यवाक् शूरसेनः पितृष्वस्रीयाय तस्मै अनपत्याय पूर्वमेव प्रतिज्ञामकरोत्—“अग्रजं मेऽपत्यं तुभ्यं दास्यामि” इति। स तां पूर्वप्रतिज्ञां स्मृत्वा स्वस्य प्रथमं सन्तानमेव तस्मै दातुं निश्चयं चकार, वाक्यसत्ये बान्धवधर्मे च स्थितः।
Verse 3
अग्रजामथ तां कन््यां शूरो<नुग्रहकाड्क्षिणे | प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने,उन्हें पहले कन्या ही उत्पन्न हुई। अतः कृपाकांक्षी महात्मा सखा राजा कुन्तिभोजको उनके मित्र शूरसेनने वह कन्या दे दी
वैशम्पायन उवाच—अग्रजामथ तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकाङ्क्षिणः। प्रददौ कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने॥ प्रथमं कन्यैव जातासीत्; तस्मात् स महात्मा शूरः सख्यधर्मे स्थितः, अनुग्रहं कर्तुमिच्छन्, तां कन्यां कुन्तिभोजाय ददौ।
Verse 4
सा नियुक्ता पितुर्गेहि देवता5तिथिपूजने । उग्र पर्यचरत् तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम्
वैशम्पायन उवाच—सा नियुक्ता पितुर्गेहे देवताऽतिथिपूजने। उग्रं पर्यचरत् तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम्॥ पितुर्गृहे पृथा देवपूजनातिथिसत्कारयोः कर्मणि नियुक्ता, तत्र कदाचिदुग्रस्वभावं संशितव्रतं ब्राह्मणं समुपस्थितं यथाविधि परिचचार।
Verse 5
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदु: । तमुग्रं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत्
वैशम्पायन उवाच—निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः। तमुग्रं संशितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत्॥ धर्मे निगूढनिश्चयं तं दुर्वाससमिति जनाः प्राहुः; स उग्रः संशितात्मा च, पृथा तं सर्वयत्नैः सम्यगतोषयत्।
Verse 6
तस्यै स प्रददौ मन्त्रमापद्धर्मान्ववेक्षया । अभिचाराभिसंयुक्तमब्रवीच्चैव तां मुनि:
वैशम्पायन उवाच—तस्यै स प्रददौ मन्त्रमापद्धर्मान्ववेक्षया। अभिचाराभिसंयुक्तमब्रवीच्चैव तां मुनिः॥ आपद्धर्ममनुस्मृत्य स मुनिः पृथायै मन्त्रमदात्, अभिचाराभिसंयुक्तं तस्य प्रयोगविधिं च तामब्रवीत्; ततः परं च तां प्रत्युवाच।
Verse 7
य॑ य॑ देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । तस्य तस्य प्रसादेन पुत्रस्तव भविष्यति,'शुभे! तुम इस मन्त्रद्वारा जिस-जिस देवताका आवाहन करोगी, उसी-उसीके अनुग्रहसे तुम्हें पुत्र प्राप्त होगा"
वैशम्पायन उवाच—शुभे! यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि, तस्य तस्य प्रसादेन तव पुत्रो भविष्यति।
Verse 8
तथोक्ता सा तु विप्रेण कुन्ती कौतूहलान्विता । कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी
तथोक्ता सा तु विप्रेण कुन्ती कौतूहलान्विता। कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी॥
Verse 9
सा ददर्श तमायान्तं भास्करं लोकभावनम् । विस्मिता चानवद्याज्ञी दृष्टवा तन््महद्भुतम्
सा ददर्श तमायान्तं भास्करं लोकभावनम्। विस्मिता चानवद्याङ्गी दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्॥
Verse 10
तां समासाद्य देवस्तु विवस्वानिदमब्रवीत् | अयमस्म्यसितापाड़ि ब्रूहि किं करवाणि ते
तां समासाद्य देवस्तु विवस्वानिदमब्रवीत्। अयमस्म्यसितापाङ्गि ब्रूहि किं करवाणि ते॥
Verse 11
(आहूतोपस्थितं भद्रे ऋषिमन्त्रेण चोदितम् । विद्धि मां पुत्रलाभाय देवमर्क शुचिस्मिते ।।
आहूतोपस्थितं भद्रे ऋषिमन्त्रेण चोदितम्। विद्धि मां पुत्रलाभाय देवमर्कं शुचिस्मिते॥ कुन्त्युवाच—वश्चिन्मे ब्राह्मणः प्रादाद् वरं विद्यां च शत्रुहन्। तद्विजिज्ञासया देवानाह्वानं कृतवत्यस्मि ते विभो॥
Verse 12
एतस्मिन्नपराधे त्वां शिरसाहं प्रसादये । योषितो हि सदा रक्ष्या: स्वापराद्धापि नित्यश:
एतस्मिन्नपराधे त्वां शिरसाहं प्रसादये । योषितो हि सदा रक्ष्याः स्वापराद्धापि नित्यशः ॥
Verse 13
सूर्य उवाच वेदाहं सर्वमेवैतद् यद् दुर्वासा वरं ददौ । संत्यज्य भयमेवेह क्रियतां संगमो मम
सूर्य उवाच वेदाहं सर्वमेवैतद् यद् दुर्वासा वरं ददौ । संत्यज्य भयमेवेह क्रियतां संगमो मम ॥
Verse 14
अमोघं दर्शन महामाहूतश्वास्मि ते शुभे । वथाद्वाने5पि ते भीरु दोष: स्वान्नात्र संशय:
अमोघं दर्शनं मह्यमाहूतश्चास्मि ते शुभे । व्यर्थाह्वानेऽपि ते भीरु दोषः स्यान्नात्र संशयः ॥
Verse 15
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता बहुविध॑ सान्त्वपूर्व विवस्व॒ता । सा तु नैच्छद् वरारोहा कन्याहमिति भारत
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता बहुविधं सान्त्वपूर्वं विवस्वता । सा तु नैच्छद् वरारोहा कन्याहमिति भारत ॥
Verse 16
बन्धुपक्ष भयाद् भीता लज्जया च यशस्विनी । तामर्कः पुनरेवेदमब्रवीद् भरतर्षभ
बन्धुपक्षभयाद् भीता लज्जया च यशस्विनी । तामर्कः पुनरेवेदमब्रवीद् भरतर्षभ ॥
Verse 17
(पुत्रस्ते निर्मित: सुभ्रु शूणु यादृक्छुभानने ।।
वैशम्पायन उवाच— सुभ्रु शुभानने शृणु यादृक् ते पुत्रो भविष्यति। शुचिस्मिते स आदित्यस्य दिव्ये कुण्डले बिभ्रन् मम चैव कवचं धारयन् प्रादुर्भविष्यति। तत् कवचं शस्त्रास्त्रैरभेद्यं भविष्यति। ब्राह्मणेभ्यो हि तस्य न किंचिद् अदेयं भविष्यति—न किञ्चिद् दानात् परं मन्येत। मया चोद्यमानोऽपि न कदाचन मनसि नाक्षमं कर्म वा चिन्तां वा स्थापयिष्यति। याच्यमानो हि विप्रैः सर्वान् कामान् दास्यत्येव; मानी च महात्मा भविष्यति।
Verse 18
प्रकाशकर्ता तपन: सम्बभूव तया सह । तत्र वीर: समभवत् सर्वशस्त्रभृतां वर: । आमुक्तकवच: श्रीमान् देवगर्भ: श्रियान्वित:
वैशम्पायन उवाच— प्रकाशकर्ता तपनः सा सह समभवत्। तत्र वीरः समभवत् सर्वशस्त्रभृतां वरः। आमुक्तकवचः श्रीमान् देवगर्भ इव तेजसा श्रियान्वितः॥
Verse 19
सहजं कवचं बिश्रत् कुण्डलो द्योतितानन: । अजायत सुत: कर्ण: सर्वलोकेषु विश्रुत:
सहजं कवचं बिभ्रत् कुण्डलैश्च द्योतिताननः। अजायत सुतः कर्णः सर्वलोकेषु विश्रुतः॥
Verse 20
प्रादाच्च तस्यै कन्यात्वं पुन: स परमद्युति: । दत्त्वा च तपतां श्रेष्ठो दिवमाचक्रमे तत:
प्रादात् च तस्यै कन्यात्वं पुनः स परमद्युतिः। दत्त्वा च तपतां श्रेष्ठो दिवमाचक्रमे ततः॥
Verse 21
उस नवजात कुमारको देखकर वृष्णिवंशकी कन्या कुलीके हृदयमें बड़ा दुःख हुआ। उसने एकाग्रचितसे विचार किया कि अब क्या करनेसे अच्छा परिणाम निकलेगा
तं नवजातं कुमारं दृष्ट्वा वृष्णिवंश्या कुलीका महतीं व्यथामाप। सा एकाग्रचित्ता चिन्तयामास—इदानीं किं कृत्वा श्रेयः स्यात् इति॥
Verse 22
गूहमानापचारं सा बन्धुपक्षभयात् तदा । उत्ससर्ज कुमारं तं जले कुन्ती महाबलम्,उस समय कुट॒म्बीजनोंके भयसे अपने उस अनुचित कृत्यको छिपाती हुई कुन्तीने महाबली कुमार कर्णको जलमें छोड़ दिया
गूहमानापचारं सा बन्धुपक्षभयात् तदा । उत्ससर्ज कुमारं तं जले कुन्ती महाबलम् ॥
Verse 23
तमुत्सृष्टं जले गर्भ राधाभर्ता महायशा: । पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्य: सूतनन्दन:
तमुत्सृष्टं जले गर्भं राधाभर्ता महायशाः । पुत्रत्वे कल्पयामास सभार्यः सूतनन्दनः ॥
Verse 24
नामधेयं च चक्राते तस्य बालस्य तायुभौ | वसुना सह जातो<यं वसुषेणो भवत्विति,उन दम्पतिने उस बालकका नामकरण इस प्रकार किया; यह वसु (कवच-कुण्डलादि धन)-के साथ उत्पन्न हुआ है, इसलिये वसुषेण नामसे प्रसिद्ध हो
नामधेयं च चक्राते तस्य बालस्य तावुभौ । वसुना सह जातोऽयं वसुषेणो भवत्विति ॥
Verse 25
स वर्थमानो बलवान् सर्वास्त्रिपूद्यतो 5भवत् | आ पृष्ठतापादादित्यमुपातिष्ठत वीर्यवान्
स वर्धमानो बलवान् सर्वास्त्रिपूज्यतोऽभवत् । आ पृष्ठतापादादित्यमुपातिष्ठत वीर्यवान् ॥
Verse 26
तस्मिन् काले तु जपतस्तस्य वीरस्य धीमत: । नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत् किंचिद् वसु महीतले
तस्मिन् काले तु जपतस्तस्य वीरस्य धीमतः । नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत् किंचिद्वसु महीतले ॥
Verse 27
(ततः काले तु कम्मिंश्चिचत् स्वप्रान्ते कर्णमब्रवीत् । आदित्यो ब्राह्मणो भूत्वा शूणु वीर वचो मम ।।
वैशम्पायन उवाच—कस्मिंश्चित् काले स्वप्ने सूर्यः ब्राह्मणरूपं कृत्वा कर्णमब्रवीत्—“शृणु वीर मम वचः। अस्यां रजन्यां व्यतीतायां प्रभाते वासवो ब्राह्मणरूपेण त्वामुपैष्यति। तस्मै भिक्षां मा दाः। स ते निसर्गजं कवचं कुण्डले चापहर्तुं निश्चयं कृतवान्। अतस्त्वां सत्यमेव बोधयामि—मम वचनं स्मर।” इत्युक्त्वा स्वप्ने स ब्राह्मणरूपी सूर्यस्तत्रैवान्तरधीयत। कर्णः प्रबुद्धः स्वप्नार्थं चिन्तयामास। अथ तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा भिक्षार्थी समुपागम्य कुण्डले कवचं च याचामास।
Verse 28
स्वशरीरात् समुत्कृत्य कवचं स्वं निसर्गजम् । कर्णस्तु कुण्डले छित्त्वा प्रायच्छत् कृताञ्जलि:
वैशम्पायन उवाच—कर्णः कृताञ्जलिः स्वशरीरात् समुत्कृत्य निसर्गजं कवचं स्वं, कुण्डले च छित्त्वा, दानार्थं प्रायच्छत्।
Verse 29
प्रतिग्रह तु देवेशस्तुष्टस्तेनास्य कर्मणा । (अहो साहसमित्येवं मनसा वासवो हसन् । देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।।
वैशम्पायन उवाच—तस्य कर्मणा तुष्टो देवेशो वासवो मनसा स्मितपूर्वमचिन्तयत्—“अहो साहसम्! देवदानवयक्षगन्धर्वोरगरक्षसां मध्ये नाहं पश्यामि कञ्चिदेतादृशं कर्म कर्तुम्।” ततः स स्पष्टमुवाच—“वीर! तव कर्मणा प्रीतोऽस्मि; वरं वृणु यमिच्छसि।” कर्ण उवाच—“भगवन्, तव दत्ताममोघां शक्तिं शत्रुनिबर्हणीं वरयामि।” ततः सुरपतिः शक्तिं ददौ।
Verse 30
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । यमेकं जेतुमिच्छेथा: सोडनया न भविष्यति
वैशम्पायन उवाच—“वीरवर! देवासुरमनुष्यगन्धर्वोरगरक्षसां मध्ये यमेकं जेतुमिच्छेथाः, स एषा शक्त्या हतः न भविष्यति।”
Verse 31
प्राड़ नाम तस्य कथितं वसुषेण इति क्षितौ । कर्णो वैकर्तनश्वैव कर्मणा तेन सो5भवत्
वैशम्पायन उवाच—पूर्वं क्षितौ तस्य नाम वसुषेण इति प्रख्यातम्। ततः स्वशरीरात् कवचस्य कर्तनात् स कर्ण इति वैकर्तनश्चेति कर्मणा प्रसिद्धोऽभवत्।
Verse 109
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वनें धृतराष्ट्रविवाहविषयक एक सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि धृतराष्ट्रविवाहविषयक एकोनशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 110
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि कर्णसम्भवे दशाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्यझा भारत आदिपव॑ीके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें कर्णकी उत्पत्तिसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि कर्णसम्भवे दशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 231
दृष्टवा कुमारं जात॑ सा वार्ष्णेयी दीनमानसा । एकाग्रं चिन्तयामास कि कृत्वा सुकृतं भवेत्
दृष्ट्वा कुमारं जातं सा वार्ष्णेयी दीनमानसा । एकाग्रं चिन्तयामास किं कृत्वा सुकृतं भवेत् ॥
Frequently Asked Questions
Pāṇḍu faces a conflict between personal limitation (a curse obstructing procreation) and public-ritual duty (securing progeny to discharge the ancestral debt and preserve dynastic continuity), prompting consideration of exceptional, norm-governed solutions.
Dharma is operationalized through obligations: ritual, learning, compassion, and lineage duties are interdependent. The chapter frames progeny not merely as desire but as a structured responsibility tied to social order and ancestral rites.
No explicit phalaśruti is stated here; instead, the meta-logic is juridical-ethical: failure to recognize and discharge obligations (especially pitṛ-ṛṇa) is presented as leading to the absence of favorable post-mortem standing, motivating the narrative’s policy discussion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.