Adhyaya 109
Ādi-parva 109: Pāṇḍu’s Forest Hunt and Kiṃdama’s Curse (पाण्डोर्मृगयावृत्तान्तः—किंदमशापः)
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogical Origins and Birth Narratives)
Janamejaya asks Vaiśaṃpāyana to recount the Pāṇḍavas’ names and complete birth-origins, noting their exceptional prowess and previously mentioned divine portions in the aṃśāvataraṇa framework. Vaiśaṃpāyana shifts to an etiological episode: King Pāṇḍu, in a great forest frequented by beasts, sees a deer-leader engaged in mating and shoots the pair with sharp arrows. The struck deer collapses and speaks in human voice, framing Pāṇḍu’s act as ethically blameworthy due to its context and cruelty, despite Pāṇḍu’s defense that hunting is a kingly practice supported by precedent. The speaker reveals himself as the ascetic Kiṃdama, who had assumed deer-form to mate discreetly, and clarifies that Pāṇḍu acted without knowing this identity. Kiṃdama nonetheless imposes a consequence: when Pāṇḍu approaches intimacy with a beloved in a similar state of desire, death will ensue, and the beloved will follow him in devotion. The chapter closes with Vaiśaṃpāyana noting Kiṃdama’s death and Pāṇḍu’s immediate grief, marking the curse as a decisive constraint shaping subsequent lineage continuity.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को कुरुदेश की उस अद्भुत समृद्धि का चित्र दिखाते हैं जो भीष्म के धर्मपूर्ण शासन से फूटी—भूमि ऊर्ध्वसस्या हुई, अन्न रसवन्त हुए, और ऋतुओं के अनुसार वर्षा होने लगी। → समृद्धि केवल खेतों तक नहीं रहती—वाहन (घोड़े-हाथी) हृष्ट-पुष्ट, मृग-पक्षी मुदित, पुष्प-फल सुगन्धित; कुएँ, उद्यान, सभाभवन, वापियाँ और ब्राह्मण-आवास सर्व-ऋद्धि से युक्त होकर राष्ट्र को ‘सदोत्सव’ बना देते हैं। इस आदर्श व्यवस्था के भीतर एक सूक्ष्म प्रश्न उभरता है: क्या यह सुव्यवस्था केवल प्रकृति का अनुग्रह है, या धर्म-रक्षा का प्रतिफल? → भीष्म द्वारा ‘सर्वतः परिरक्षित’ कुरुदेश का वैभव चरम पर पहुँचता है—चैत्य और यूपों से अंकित रमणीय भूमि, और साथ ही धृतराष्ट्र, पाण्डु तथा विदुर का पुत्रवत् पालन-पोषण; संस्कार, व्रत, अध्ययन, श्रम-व्यायाम से युक्त होकर वे यौवन को प्राप्त होते हैं। → अध्याय यह स्थापित करता है कि कुरुवंश की अगली पीढ़ी का नैतिक-शारीरिक निर्माण भीष्म के हाथों हुआ—राज्य की उन्नति और राजकुमारों का संस्कार एक ही धर्म-नीति की दो धाराएँ हैं। → एक समय नीति-श्रेष्ठ भीष्म धर्मतत्त्वज्ञ विदुर से यथोचित वचन कहते हैं—आगामी अध्यायों के लिए नीति-परामर्श और राज-व्यवस्था के निर्णायक संवाद का द्वार खुलता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान अष्टाधिकशततमोब< ध्याय: धृतराष्ट्र आदिके जन्म तथा भीष्मजीके धर्मपूर्ण शासनसे कुरुदेशकी सर्वांगीण उन्नतिका दिग्दर्शन वैशम्पायन उवाच (धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि ।) तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाड्लम् । कुरवो5थ कुरुक्षेत्र त्रयमेतदवर्धत
वैशम्पायन उवाच—जनमेजय! धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि। तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुवंशः कुरुजाङ्गलं देशः कुरुक्षेत्रं च पुण्यं क्षेत्रं महतीं वृद्धिमवापत्॥
Verse 2
ऊर्ध्वसस्या भवद् भूमि: सस्यानि रसवन्ति च । यर्थर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमा:
ऊर्ध्वसस्या बभूव भूमिः सस्यानि रसवन्ति च। यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफलाः द्रुमाः॥
Verse 3
वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिण: । गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च
वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः। गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च॥
Verse 4
वणिमभ्भिक्षान्वकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभि: । शूराश्न कृतविद्याश्व सन््तश्न सुखिनो&5भवन्
वणिग्भिरभिक्ष्णमाकीर्णानि नगराण्यथ शिल्पिभिः। शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन्॥
Verse 5
नाभवन् दस्यव: केचिन्नाधर्मरुचयो जना: । प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमवर्तत
नाभवन् दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः। प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगमिवावर्तत॥
Verse 6
धर्मक्रिया यज्ञशीला: सत्यव्रतपरायणा: । अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्थन्त प्रजास्तदा
वैशम्पायन उवाच— तदा प्रजाः धर्मक्रियायज्ञशीलाः सत्यव्रतपरायणाः। अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ताः सदा कल्याणपथे ववर्धिरे॥
Verse 7
मानक्रोधविहीनाश्न नरा लोभविवर्जिता: । अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत
मानक्रोधविहीना नरा लोभविवर्जिताः। अन्योन्यमभ्यनन्दन्त धर्मोत्तरमवर्तत॥
Verse 8
तन्महोदधिवत् पूर्ण नगरं वै व्यरोचत । द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तम भ्रचयोपमै:,समुद्रकी भाँति सब प्रकारसे भरा-पूरा कौरवनगर मेघसमूहोंके समान बड़े-बड़े दरवाजों, फाटकों और गोपुरोंसे सुशोभित था
तन्महोदधिवत् पूर्णं नगरं वै व्यरोचत। द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तं मेघचयोपमैः॥
Verse 9
प्रासादशतसम्बाध॑ महेन्द्रपुरसंनिभम् । नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु । काननेषु च रम्येषु विजहुर्मुदिता जना:
प्रासादशतसम्बाधं महेन्द्रपुरसंनिभम्। नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु। काननेषु च रम्येषु विजहुर्मुदिता जनाः॥
Verse 10
उत्तरै: कुरुभि: सार्ध दक्षिणा: कुरवस्तथा । विस्पर्थमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणै:
उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तथा। विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा देवर्षिचारणैः॥
Verse 11
नाभवत् कृपण: ककश्रिन्नाभवन् विधवा: स्त्रिय: । तस्मिञज्जनपदे रम्ये कुरुभिबहुलीकृते,कौरवोंद्वारा बढ़ाये हुए उस रमणीय जनपदमें न तो कोई कंजूस था और न विधवा स्त्रियाँ देखी जाती थीं
वैशम्पायन उवाच—तस्मिन् रम्ये जनपदे कुरुभिर्बहुलीकृते । नाभवत् कृपणः कश्चिन्नाभवन् विधवाः स्त्रियः ॥
Verse 12
कूपारामसभावाप्यो ब्राह्म॒णावसथास्तथा । बभूवु: सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन् राष्ट्र सदोत्सवा:
कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा । बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन् राष्ट्रे सदोत्सवाः ॥
Verse 13
भीष्मेण धर्मतो राजन् सर्वतः परिरक्षिते | बभूव रमणीयश्व चैत्ययूपशताड्कित:
भीष्मेण धर्मतो राजन् सर्वतः परिरक्षिते । बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः ॥
Verse 14
स देश: परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धित: । भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत
स देशः परराष्ट्राणि विमृज्याभिप्रवर्धितः । भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रमवर्तत ॥
Verse 15
क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् | पौरजानपदा: सर्वे बभूवु: सततोत्सवा:,उन महात्मा कुमारोंके यज्ञोपवीतादि संस्कार किये जानेके समय नगर और देशके सभी लोग निरन्तर उत्सव मनाते थे
क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम् । पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः सततोत्सवाः ॥
Verse 16
गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप । दीयतां भुज्यतां चेति वाचो<श्रूयन्त सर्वश:
वैशम्पायन उवाच—नराधिप, कुरुमुख्यानां पौराणां च गृहेषु सर्वशः सदा वाचोऽश्रूयन्त—“दीयतां, भुज्यतां चेति।”
Verse 17
धृतराष्ट्रश्न पाण्डुश्व विदुरश्ष महामति: । जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत् परिपालिता:,धृतराष्ट्र, पाण्डु तथा परम बुद्धिमान् विदुर--इन तीनों भाइयोंका भीष्मजीने जन्मसे ही पुत्रकी भाँति पालन किया
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः। एते त्रयो भ्रातरः भीष्मेण जन्मप्रभृति पुत्रवत् परिपालिताः॥
Verse 18
संस्कारै: संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुता: । श्रमव्यायामकुशला: समपद्यन्त यौवनम्
संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः। श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम्॥
Verse 19
धनुर्वेदे5श्वपृष्ठे च गदायुद्धेडसिचर्मणि । तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगा:,धनुर्वेद, घोड़ेकी सवारी, गदायुद्ध, ढाल-तलवारके प्रयोग, गजशिक्षा तथा नीतिशास्त्रमें वे तीनों भाई पारंगत हो गये
धनुर्वेदेऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धेऽसिचर्मणि। तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रेषु पारगाः॥
Verse 20
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिता: । वेदवेदाड्तत्त्वज्ञा: सर्वत्र कृतनिश्चया:
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु बोधिताः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्चयाः॥
Verse 21
पाण्डुर्थनुषि विक्रान्तो नरेष्वभ्यधिको5भवत् | अन्येभ्यो बलवानासीद्ू धृतराष्ट्री महीपति:
पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेष्वभ्यधिकोऽभवत् । अन्येभ्यो बलवानासीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥
Verse 22
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत् कश्चिद् विदुरसम्मित: । धर्मनित्यस्तथा राजन् धर्मे च परमं गत:
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत् कश्चिद् विदुरसम्मितः । धर्मनित्यस्तथा राजन् धर्मे च परमं गतः ॥
Verse 23
प्रणष्टं शन्तनोर्वशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् । ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत,नष्ट हुए शान्तनुके वंशका पुनः उद्धार हुआ देखकर समस्त राष्ट्रके लोग परस्पर कहने लगे--
प्रणष्टं शन्तनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् । ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत ॥
Verse 24
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाड्लम् | सर्वधर्मविदां भीष्म: पुराणां गजसाह्नयम्
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम् । सर्वधर्मविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम् ॥
Verse 25
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्टवाद् राज्यं न प्रत्यपद्यत | पारसवत्वाद् विदुरो राजा पाण्डु्बभूव ह
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद् राज्यं न प्रत्यपद्यत । पारसवत्वाद् विदुरो राजा पाण्डुर्बभूव ह ॥
Verse 26
कदाचिदयथ गाड़ेय: सर्वनीतिमतां वर: | विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यमाह यथोचितम्
वैशम्पायन उवाच—कदाचित् गाङ्गेयः सर्वनीतिमतां वरः, धर्मतत्त्वज्ञं विदुरं यथोचितं न्याय्यं वाक्यमुवाच।
Verse 107
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें अणीमाण्डव्योपाख्यानविषयक एक सौ सातवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि अणीमाण्डव्योपाख्यानविषयकोऽध्यायः सप्तोत्तरशततमः समाप्तः।
Verse 108
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुराज्याभिषेकेडष्टाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुराज्याभिषेकविषयकोऽध्यायः अष्टोत्तरशततमः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether a ruler’s sanctioned practice (hunting) remains ethically valid when performed in a vulnerable context (animals mating) and whether institutional permission overrides compassion, timing, and avoidable harm.
The chapter teaches that dharma is not only rule-based but context-dependent: intention, circumstance, and restraint matter, and actions performed under passion or negligence can generate binding consequences beyond immediate awareness.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining a causal constraint (the curse) that organizes later narrative developments and underscores karmic accountability within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.