
Pāṇḍu’s Marriages, Conquests, and Triumphal Return (पाण्डोर्विवाह-विजय-प्रत्यागमनम्)
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Dynastic Origins and Early Kuru Consolidation)
Vaiśaṃpāyana narrates how Pāṇḍu, described with heroic physical markers and notable strength, wins Kuntī (Kuntibhoja’s daughter) in a svayaṃvara setting. The account then introduces Mādrī, famed across the three worlds, whose marriage to Pāṇḍu is arranged by Bhīṣma through substantial wealth transfer, emphasizing dynastic strategy and public legitimacy. After the marriages, Pāṇḍu undertakes a series of strategic engagements, defeating multiple regions and rulers (e.g., Daśārṇa, Videha/Mithilā, Kāśi, Suhma, Puṇḍra), converting adversaries into tributaries and administrators of obligations. The narrative highlights the accumulation of wealth and prestige—gems, metals, livestock, vehicles, and war assets—followed by Pāṇḍu’s celebratory return to Gajasāhvaya (Hastināpura). The city’s reception, led by Bhīṣma and the Kaurava establishment, frames the campaigns as a restoration of ancestral fame associated with Śaṃtanu and Bharata, and depicts public ritualized welcome, civic joy, and dynastic continuity.
Chapter Arc: विचित्रवीर्य के निःसंतान चले जाने से कुरुवंश की जड़ें हिलती हैं; भीष्म के सामने सत्यवती वंश-वृद्धि का एकमात्र उपाय रखती हैं—नियोग द्वारा संतानोत्पत्ति। → भीष्म धर्म और कुल-हित का विचार करते हुए उपाय बताते हैं कि किसी गुणवान ब्राह्मण को धन देकर विचित्रवीर्य की रानियों से संतान उत्पन्न कराई जाए; सत्यवती संकोच और दृढ़ता के साथ संकेत करती हैं कि वह ब्राह्मण कोई बाहरी नहीं, स्वयं उनका गुप्त पुत्र कृष्णद्वैपायन व्यास है। → सत्यवती व्यास का आवाहन करती हैं; व्यास मातृ-आज्ञा और धर्म-कारण से नियोग स्वीकार करते हैं, पर कठोर शर्त रखते हैं—रानियाँ एक वर्ष व्रत-नियम से शुद्ध, जितेन्द्रिय और संतानार्थ साधना में स्थित रहें, तभी वे उनके पास जाएँगे। → व्यास विधि-मंत्रपूर्वक पूजित होकर आसन ग्रहण करते हैं; सत्यवती कुल-उद्धार का आग्रह करती हैं और विचित्रवीर्य की रानियों को नियोग-धर्म के लिए तैयार करने का संकल्प बनता है। → व्यास की कठोर व्रत-शर्तों के बीच प्रश्न लटकता है—क्या विचित्रवीर्य की रानियाँ इस तपश्चर्या और नियोग-धर्म को निभा पाएँगी, और किस प्रकार के पुत्र जन्म लेंगे?
Verse 1
ऑपन--माजल छा अकाल चतुर्राधिकशततमो< ध्याय: भीष्मकी सम्मतिसे सत्यवतीद्वारा व्यासका आवाहन और व्यासजीका माताकी आज्ञासे कुरुवंश-की वृद्धिके लिये विचित्रवीर्यकी पत्नियोंके गर्भसे संतानोत्पादन करनेकी स्वीकृति देना भीष्म उवाच पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये । वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदत: शूणु
भीष्म उवाच— पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये । वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदतः शृणु ॥
Verse 2
ब्राह्मणो गुणवान् कश्चिद् धनेनोपनिमन्त्रयताम् । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत् प्रजा:
ब्राह्मणो गुणवान् कश्चिद् धनेनोपनिमन्त्र्यताम् । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत् प्रजाः ॥
Verse 3
वैशम्पायन उवाच ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया । विहसन्तीव सत्रीडमिदं वचनमब्रवीत्
वैशम्पायन उवाच— ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया । विहसन्तीव सत्रीडमिदं वचनमब्रवीत् ॥
Verse 4
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । विश्वासात् ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य न:
सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । विश्वासात् ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य नः ॥
Verse 5
न ते शक््यमनाख्यातुमापद्धर्म तथाविधम् । त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गति:
न ते शक्यमनाख्यातुमापद्धर्म तथाविधम् । त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गतिः ॥
Verse 6
तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम् । (यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ । तस्य शुक्रादहं मत्स्याद् धृता कुक्षौ पुरा किल ।।
तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम् । यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ । तस्य शुक्रादहं मत्स्याद् धृता कुक्षौ पुरा किल । मातरं मे जलाद्धृत्वा दाशः परमधर्मवित् । मां तु स्वगृहमानीय दुहितृत्वे ह्यकल्पयत् । धर्मयुक्तस्य धर्मार्थं पितुरासीत्तरी मम ॥
Verse 7
सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम् । अथ धर्मविदां श्रेष्ठ: परमर्षि: पराशर:
सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम् । अथ धर्मविदां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः ॥
Verse 8
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन् यमुनां नदीम् । स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत् तदा
आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन् यमुनां नदीम् । स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत् तदा ॥
Verse 9
सान्त्वपूर्व मुनिश्रेष्ठ: कामार्तो मधुरं वच: । उक्त जन्म कुलं महामस्मि दाशसुतेत्यहम्
ततः स मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं वचः सान्त्वपूर्वम् अवदत्, स्वजन्मकुलं पूर्वमेव निवेद्य। ततोऽहं प्रत्युवाचम्— “भगवन्, अहं निषाद्याः कन्या।”
Verse 10
तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत । वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे
अहं तु शापभीता च पितुर्भीता च भारत। स मुनिर्दुर्लभैर्वरैरुक्त्वा मामुत्साहयत्; तेनाहं तस्य याचनां प्रत्याख्यातुं नाशकम्।
Verse 11
“यद्यपि मैं चाहती नहीं थी
अनिच्छन्तीमपि मां दुर्बलां स मुनिस्तेजसा परिभूय नौकायामेव वशं निनाय। तदा च स घनं कुहरं निर्माय सर्वं देशमन्धकारेणाच्छादयामास। भारत, पूर्वं मम देहे मत्स्यगन्धोऽतिघृणितो तीव्रः समभवत्; तं निरस्य स मुनिर्मह्यं वरगन्धमिमामदात्।
Verse 12
मत्स्यगन्धो महानासीत् पुरा मम जुगुप्सित: । तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात् स मे मुनि:
मत्स्यगन्धो महानासीद् पुरा मम जुगुप्सितः। तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात् स मे मुनिः॥
Verse 13
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सूज्य मामकम् । द्वीपेडस्या एव सरित: कन्यैव त्वं भविष्यसि,“तदनन्तर मुनिने मुझसे कहा--'तुम इस यमुनाके ही द्वीपमें मेरे द्वारा स्थापित इस गर्भको त्यागकर फिर कन्या ही हो जाओगी”
ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सृज्य मामकम्। द्वीपेऽस्याः एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि॥
Verse 14
पाराशर्यों महायोगी स बभूव महानृषि: । कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुत:
वैशम्पायन उवाच—तस्माद् गर्भात् पाराशर्यो महायोगी महानृषिः समभवत्। स द्वैपायन इति लोके श्रुतः, स च मम पूर्वं कन्याभावे जातः पुत्रः।
Verse 15
यो व्यस्य वेदांश्षतुरस्तपसा भगवानृषि: । लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात् कृष्णत्वमेव च
स भगवानृषिः तपसा वेदान् चतुरो व्यस्य पृथक् पृथग् व्यतनोत्; तेन लोके ‘व्यास’ इति पदवीं प्राप। कार्ष्ण्यात् च ‘कृष्ण’ इत्यपि जनैः कथ्यते।
Verse 16
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिष: । समुत्पन्न: स तु महान् सह पित्रा ततो गतः,“वे सत्यवादी, शान्त, तपस्वी और पापशान्य हैं। वे उत्पन्न होते ही बड़े होकर उस द्वीपसे अपने पिताके साथ चले गये थे
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिषः स महान् समुत्पन्नः। स तु जातमात्र एव महत्त्वं प्राप्य तस्माद् देशात् पित्रा सह जगाम।
Verse 17
स नियुक्तो मया व्यक्त त्वया चाप्रतिमद्युति: । भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति
स मया नियुक्तः स्पष्टं त्वया चाप्रतिमद्युतिः। भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणम् अपत्यं जनयिष्यति।
Verse 18
स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरे: कृच्छेषु मामिति । त॑ स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि
स हि मामुक्तवान् तत्र—‘स्मरेः कृच्छ्रेषु माम्’ इति। तं स्मरिष्ये महाबाहो, यदि भीष्म त्वमिच्छसि।
Verse 19
तव हानुमते भीष्म नियतं स महातपा: । विचित्रवीर्य क्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति,'भीष्म! तुम्हारी अनुमति मिल जाय, तो महा-तपस्वी व्यास निश्चय ही विचित्रवीर्यकी स्त्रियोंसे पुत्रोंको उत्पन्न करेंगे”
तव हानुमते भीष्म नियतं स महातपाः । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति ॥
Verse 20
वैशम्पायन उवाच महर्षे: कीर्तने तस्य भीष्म: प्राउजलिरब्रवीत् । धर्ममर्थ च काम॑ च त्रीनेतान् यो5नुपश्यति
वैशम्पायन उवाच महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिरब्रवीत् । धर्ममर्थं च कामं च त्रीनेतान् योऽनुपश्यति, उक्तं भवत्या यच्छ्रेयस्तन्मम रोचते भृशम् ॥
Verse 21
अर्थमर्थनुबन्धं च धर्म धर्मानुबन्धनम् | काम कामानुबन्धं च विपरीतान् पृथक् पृथक्
अर्थमर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम् । कामं कामानुबन्धं च विपरीतान् पृथक् पृथक् ॥
Verse 22
यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान । तदिदं धर्मयुक्त च हितं चैव कुलस्य न:
यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान् । तदिदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः ॥
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततस्तस्मिन् प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन
वैशम्पायन उवाच ततस्तस्मिन् प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन ॥
Verse 24
कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम् | स वेदान् विन्रुवन् धीमान् मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्
वैशम्पायन उवाच—काली सत्यवती मुनिं कृष्णद्वैपायनं मनसा चिन्तयामास। स तु धीमान् वेदान् जपन् मातुः अचिन्तितं विज्ञाय तदनुरूपं प्रत्यवदत्॥
Verse 25
प्रादुर्बभूवाविदित: क्षणेन कुरुनन्दन । तस्मै पूजां ततः कृत्वा सुताय विधिपूर्वकम्
वैशम्पायन उवाच—क्षणेनैवाविदितः कुरुनन्दन प्रादुर्बभूव सः। तस्मै ततः पूजां कृत्वा विधिपूर्वकं सुताय संस्कारान् अकरोत्॥
Verse 26
परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नरवैरभ्यषिज्चत । मुमोच बाष्प॑ दाशेयी पुत्र दृष्टवा चिरस्य तु
वैशम्पायन उवाच—सा बाहुभ्यां परिष्वज्य सस्रावाश्रुभिरभ्यषिञ्चत्। दाशेयी चिरात् पुत्रं दृष्ट्वा बाष्पं मुमोच॥
Verse 27
वैशम्पायनजी कहते हैं--कुरुनन्दन! उस समय भीष्मजीके इस प्रकार अपनी सम्मति देनेपर काली (सत्यवती)-ने मुनिवर कृष्णद्वैपायनका चिन्तन किया। जनमेजय! माताने मेरा स्मरण किया है
तामद्भिः परिषिच्यार्ता महर्षिरभिवाद्य च। मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनमब्रवीत्॥
Verse 28
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः । शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव
भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः। शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव॥
Verse 29
तस्मै पूजां ततो$कार्षीत् पुरोधा: परमर्षये । सचतां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्,तत्पश्चात् पुरोहितने महर्षिका विधिपूर्वक मन्त्रोच्चारणके साथ पूजन किया और महर्षिने उसे प्रसन्नतापूर्वक ग्रहण किया
तस्मै ततोऽकार्षीत् पूजां पुरोधाः परमर्षये । स च तां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥
Verse 30
पूजितो मन्त्रपूर्व तु विधिवत् प्रीतिमाप सः । तमासनगतं माता पृष्टवा कुशलमव्ययम्
पूजितो मन्त्रपूर्वं तु विधिवत् प्रीतिमाप सः । तमासनगतं माता पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ॥
Verse 31
मातापित्रो: प्रजायन्ते पुत्रा: साधारणा: कवे
मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे ।
Verse 32
तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशय: । विधानविहित: सत्यं यथा मे प्रथम: सुतः
तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः । विधानविहितं सत्यं यथा मे प्रथमः सुतः ॥
Verse 33
विचित्रवीर्यों ब्रह्मर्षे तथा मेडवरज: सुत: । यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृत:
विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मेऽवरजः सुतः । यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृतः ॥
Verse 34
भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे । अयं शान्तनव: सत्यं पालयन् सत्यविक्रम:
वैशम्पायन उवाच—पुत्र! यथा त्वं मन्यसे तथा त्वं विचित्रवीर्यस्य भ्राता एव। अयं शान्तनवो भीष्मः सत्यनिष्ठः सत्यविक्रमश्च सत्यं पालयन् तिष्ठति।
Verse 35
बुद्धि न कुरुतेडपत्ये तथा राज्यानुशासने । सत्वं व्यपेक्षया भ्रातु:ः संतानाय कुलस्य च
स न बुद्धिं करोत्यपत्ये न च राज्यानुशासने। भ्रातुः सत्त्वं कुलस्य च संतानं व्यपेक्ष्य स संयमं करोति॥
Verse 36
भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ । अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च
भीष्मस्यास्य वचनात् नियोगाच्च ममानघ। अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च॥
Verse 37
आनृशंस्याच्च यद् ब्रूयां तच्छुत्वा कर्तुमहसि । यवीयसस्तव क्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे
आनृशंस्याच्च यद् ब्रूयां तच्छ्रुत्वा कर्तुमर्हसि। यवीयसस्तव क्रतोर्भार्ये सुरसुतोपमे॥
Verse 38
रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च धर्मत: । तयोरुत्पादयापत्यं समर्थों हूसि पुत्रक
रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च धर्मतः। तयोः सन्तानमुत्पादयितुं समर्थोऽसि पुत्रक॥
Verse 39
अनुरूप॑ं कुलस्यास्य संतत्या: प्रसवस्य च । “अनघ! संतानोत्पादन तथा राज्य-शासन करनेका इनका विचार नहीं है; अतः तुम अपने भाईके पारलौकिक हितका विचार करके तथा कुलकी संतानपरम्पराकी रक्षाके लिये भीष्मके अनुरोध और मेरी आज्ञासे सब प्राणियोंपर दया करके उनकी रक्षा करनेके उद्देश्य्से और अपने अन्त:करणकी कोमल वृत्तिको देखते हुए मैं जो कुछ कहूँ
व्यास उवाच—वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरमेव च।
Verse 40
तथा तव महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मति: । तस्मादहं त्वन्नियोगाद् धर्ममुद्दिश्य कारणम्
तथा तव महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः। तस्मादहं त्वन्नियोगाद् धर्ममुद्दिश्य कारणम्॥
Verse 41
ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं होतत् सनातनम् । भ्रातुः पुत्रान् प्रदास्यामि मित्रावरुणयो: समान्
ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं होतत् सनातनम्। भ्रातुः पुत्रान् प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान्॥
Verse 42
व्यासजीने कहा--माता सत्यवती! आप पर और अपर दोनों प्रकारके धर्मोंको जानती हैं। महाप्राज्ञे! आपकी बुद्धि सदा धर्ममें लगी रहती है। अतः मैं आपकी अज्ञासे धर्मको ही दृष्टिमें रखकर (कामके वश न होकर ही) आपकी इच्छाके अनुरूप कार्य करूँगा। यह सनातन मार्ग शास्त्रोंमें देखा गया है। मैं अपने भाईके लिये मित्र और वरुणके समान तेजस्वी पुत्र उत्पन्न करूँगा ।। ३९ “४१ ।। व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया । संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यत:
व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया। संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः॥
Verse 43
सत्यवत्युवाच सद्यो यथा प्रपद्येते देव्यौ गर्भ तथा कुरु,सत्यवतीने कहा--बेटा! ये दोनों रानियाँ जिस प्रकार शीघ्र गर्भ धारण करें, वह उपाय करो
सत्यवत्युवाच—सद्यः यथा प्रपद्येते देव्यौ गर्भं तथा कुरु।
Verse 44
अराजकेषु राष्ट्रेषु प्रजानाथा विनश्यति । नश्यन्ति च क्रिया: सर्वा नास्ति वृष्टिन देवता
अराजकेषु राष्ट्रेषु प्रजानाथा विनश्यति । नश्यन्ति च क्रियाः सर्वा नास्ति वृष्टिर्न देवताः ॥
Verse 45
कथं चाराजंक राष्ट्र शक््यं धारयितु प्रभो । तस्माद् गर्भ समाधत्स्व भीष्म: संवर्धयिष्यति
कथं चाराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो । तस्माद् गर्भं समाधत्स्व भीष्मः संवर्धयिष्यति ॥
Verse 46
व्यास उवाच यदि पुत्र: प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिक: । विरूपतां मे सहतां तयोरेतत् परं व्रतम्
व्यास उवाच यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिकः । विरूपतां मे सहतां तयोरेतत् परं व्रतम् ॥
Verse 47
यदि मे सहते गन्ध॑ रूप॑ वेषं तथा वपु: । अद्यैव गर्भ कौसल्या विशिष्ट प्रतिपद्यताम्,यदि कौसल्या (अम्बिका) मेरे गन्ध, रूप, वेष और शरीरको सहन कर ले तो वह आज ही एक उत्तम बालकको अपने गर्भमें पा सकती है
यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः । अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम् ॥
Verse 48
वैशम्पायन उवाच एवमुक्क्त्वा महातेजा व्यास: सत्यवतीं तदा | शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा हालंकृता
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा महातेजा व्यासः सत्यवतीं तदा । शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा ह्यलङ्कृता ॥
Verse 49
समागमनमाकाड्क्षेदिति सो<न्तर्हितो मुनि: । ततो5भिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम्
वैशम्पायन उवाच— “समागमनमाकाङ्क्षेत्यिति” उक्त्वा स मुनिरन्तर्हितः। ततः सा देवी सत्यवती रहसि संगतां स्नुषामभिगम्य धर्मार्थहितं वचनमुवाच।
Verse 50
धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचन हितम् | कौसल्ये धर्मतन्त्र॑ त्वां यद् ब्रवीमि निबोध तत्
धर्म्यमर्थसमायुक्तं हितं वचनमुवाच सा। “कौसल्ये, धर्मतन्त्रे त्वं यद् ब्रवीमि निबोध तत्।”
Verse 51
भरतानां समुच्छेदो व्यक्त मद्धाग्यसंक्षयात् व्यथितां मां च सम्प्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्
भरतानां समुच्छेदो व्यक्तो मद्भाग्यसंक्षयात्। व्यथितां मां च सम्प्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्॥
Verse 52
भीष्मो बुद्धिमदान्महाां कुलस्यास्य विवृद्धये । साच बुद्धिस्त्वय्यधीना पुत्रि प्रापपय मां तथा
भीष्मो बुद्धिमान् महान् कुलस्यास्य विवृद्धये। सा च बुद्धिस्त्वय्यधीना पुत्रि, प्रापय मां तथा॥
Verse 53
नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर । पुत्र जनय सुश्रोणि देवराजसमप्र भम्
नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर। पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम्॥
Verse 54
सा धर्मतो<नुनीयैनां कथंचिद् धर्मचारिणीम् | भोजयामास वितष्रांश्र देवर्षीनतिथींस्तथा
सा धर्मतोऽनुनीयैनां कथञ्चिद् धर्मचारिणीम् । भोजयामास वितृष्णान् देवर्षीनतिथींस्तथा ॥
Verse 103
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें भीष्म-सत्यवती-संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि भीष्मसत्यवतीसंवादविषयकः त्रयोदशोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 104
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि सत्यवत्युपदेशे चतुरधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि सत्यवत्युपदेशे चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥
Verse 131
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् । तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत
अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत् । तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत ॥
Verse 223
उक्त भवत्या यच्छेयस्तन्महां रोचते भृशम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--महर्षि व्यासका नाम लेते ही भीष्मजी हाथ जोड़कर बोले--“माताजी! जो मनुष्य धर्म
उक्तं भवत्या यच्छ्रेयस्तन्मम रोचते भृशम् ॥
Verse 303
सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम् । विधि और मन्त्रोच्चारणपूर्वक की हुई उस पूजासे व्यासजी बहुत प्रसन्न हुए। जब वे आसनपर बैठ गये
ततः सत्यवती तमवेक्ष्य तदनन्तरमेवेदमुवाच। विधिवन्मन्त्रोच्चारणपूर्वकं कृतया पूजया व्यासो महर्षिः परमं प्रीतिमवाप। स आसने उपविष्टे सति माता सत्यवती तस्य कुशलक्षेमं पप्रच्छ, तं चाभिवीक्ष्यैवं वचनमब्रवीत्॥
Verse 426
न हि मामव्रतोपेता उपेयात् काचिदड़ना । विचित्रवीर्यकी स्त्रियोंको मेरे बताये अनुसार एक वर्षतक विधिपूर्वक व्रत (जितेन्द्रिय होकर केवल संतानार्थ साधन) करना होगा
व्यास उवाच—न हि मामव्रतोपेता काचिदङ्गना उपेयात्। विचित्रवीर्यस्य पत्न्यः मया यथोक्तं संवत्सरमेकं विधिवद्व्रतं चरन्तु—जितेन्द्रियाः सन्तानार्थमेव प्रवृत्ताः—ततः शुद्धा भविष्यन्ति। या व्रतं नानुष्ठितवती सा मम समीपं नोपेयात्॥
Verse 533
स हि राज्यथुरं गुर्वीमुद्रक्ष्यति कुलस्य न: । 'सुश्रोणि! इस नष्ट होते हुए भरतवंशका पुनः उद्धार करो। तुम देवराज इन्द्रके समान एक तेजस्वी पुत्रको जन्म दो। वही हमारे कुलके इस महान् राज्यभारको वहन करेगा”
वैशम्पायन उवाच—स एव नः कुलस्य राज्यधुरं गुर्वीं उद्धरिष्यति। सुश्रोणि, नश्यन्तं भरतवंशं पुनरुद्धर। देवराजेन्द्रसमं तेजस्विनं पुत्रं जनय; स एव अस्माकं कुलस्य महान्तं राज्यभारं वहिष्यति॥
The chapter implicitly balances personal choice and dynastic obligation: marriage is portrayed as both an individual selection (svayaṃvara) and a statecraft instrument managed by elders, raising questions about consent, duty, and political necessity within kṣatriya governance.
Authority is sustained through ethically legible institutions—recognized marriage norms, accountable leadership, and the public conversion of conflict into ordered tribute—showing that stability depends on transforming force into governance under dharma.
No explicit phalaśruti appears here; instead, the meta-emphasis is reputational: the text frames Pāṇḍu’s actions as restoring ancestral kīrti, signaling how narrative remembrance functions as a moral-political ledger within itihāsa.