Adhyaya 100
नियोगप्रसङ्गः — The Niyoga Episode: Births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogical Origins and Dynastic Continuity)
Vaiśaṃpāyana narrates how Satyavatī instructs the newly-wedded queens to receive Vyāsa for niyoga at the appointed time. Ambikā, encountering Vyāsa’s ascetic appearance, closes her eyes in fear; Vyāsa prophesies that her son will be powerful and eminent yet blind due to the mother’s reaction, leading to the birth of Dhṛtarāṣṭra. Satyavatī seeks a second son for dynastic fitness; Ambālikā, frightened and turning pale, receives Vyāsa, and he declares her son will be pale (Pāṇḍu) and bear that very name. When the elder queen again fails to comply, she sends a well-adorned maid instead; the maid receives Vyāsa respectfully and without fear. Vyāsa blesses her with freedom from servitude and foretells a righteous, supremely intelligent child; Vidura is born, identified as Dharma incarnate due to a prior curse narrative (Māṇḍavya), and becomes brother to Dhṛtarāṣṭra and Pāṇḍu. The chapter closes by summarizing that these births, though through Vyāsa in Vicitravīrya’s field, become the principal continuers of the Kuru line.
Chapter Arc: शान्तनु, गङ्गा के रहस्य से व्याकुल, पूछते हैं—जिस पुत्र को तुमने दिया, उसने ऐसा कौन-सा कर्म किया कि उसे मनुष्यों में रहना पड़े? और जो वसु लोकाधीश्वर हैं, वे मानव-योनि में कैसे आए? → गङ्गा (जाह्नवी) वसुओं के पतन का कारण खोलती है—वसुओं ने वसिष्ठ के आश्रम से दिव्य कामधेनु का अपहरण किया; यह अपराध ऋषि-धर्म और तपोबल के विरुद्ध था। वसिष्ठ दिव्यदृष्टि से चोरी जान लेते हैं और क्रोध का ज्वार उठता है। → वसिष्ठ क्रोधावेश में वसुओं को शाप देते हैं—देवत्व से गिरकर मनुष्यलोक में जन्म लेना पड़ेगा; शाप का विधान अटल हो जाता है और वसु प्रसाद पाने में असफल रहते हैं। → शाप-बंधन के भीतर भी एक मार्ग निकलता है—वसु द्युनाम (महाभाग) शान्तनु के पुत्र रूप में जन्म लेते हैं; बालक का नाम देवव्रत (गाङ्गेय) पड़ता है। शान्तनु शोकाकुल होकर नगर लौटते हैं, और वंश-इतिहास की धारा आगे बढ़ती है। → देवव्रत के असाधारण गुणों का संकेत देकर कथा आगे के लिए छोड़ दी जाती है—यह बालक आगे चलकर वंश-धर्म को किस मूल्य पर थामेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ३ श्लोक मिलाकर कुल २८३ लोक हैं) नवनवतितमो< ध्याय: महर्षि वसिष्ठद्वारा वसुओंको शाप प्राप्त होनेकी कथा शान्तनुरुवाच आपतवो नाम को न्वेष वसूनां कि च दुष्कृतम् । यस्याभिशापात् ते सर्वे मानुषी योनिमागता:
शान्तनुरुवाच—आपवो नाम को न्वेष वसूनां किञ्च दुष्कृतम् । यस्याभिशापात् ते सर्वे मानुषी योनिमागताः ॥
Verse 2
अनेन च कुमारेण त्वया दत्तेन कि कृतम् । यस्य चैव कृतेनायं मानुषेषु निवत्स्यति,और तुम्हारे दिये हुए इस पुत्रने कौन-सा कर्म किया है, जिसके कारण यह मनुष्यलोकमें निवास करेगा
अनेन च कुमारेण त्वया दत्तेन किं कृतम् । यस्य चैव कृतेनायं मानुषेषु निवत्स्यति ॥
Verse 3
ईशा वै सर्वलोकस्य वसवस्ते च वै कथम् | मानुषेषूदपद्यन्त तन््ममाचक्ष्व जाहल्नवि,जाह्नवि! वसु तो समस्त लोकोंके अधीश्वर हैं, वे कैसे मनुष्यलोकमें उत्पन्न हुए? यह सब बात मुझे बताओ
ईशा वै सर्वलोकस्य वसवस्ते च वै कथम् । मानुषेषूदपद्यन्त तन्ममाचक्ष्व जाह्नवि ॥
Verse 4
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ता तदा गड़ा राजानमिदमतब्रवीत् | भर्तरें जाह्नवी देवी शान्तनुं पुरुषर्षभ
वैशम्पायन उवाच—एवमुक्ता तदा गङ्गा जाह्नवी देवी भर्तारं शान्तनुं राजानमिदमब्रवीत्, पुरुषर्षभ।
Verse 5
गजड़ोवाच यं लेभे वरुण: पुत्र पुरा भरतसत्तम । वसिष्ठनामा स मुनि: ख्यात आपव इत्युत
गङ्गोवाच—यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भरतसत्तम, वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यातोऽपव इत्युत।
Verse 6
तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिसमन्वितम् । मेरो: पाश्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम्
तस्याश्रमपदं पुण्यं मृगपक्षिसमन्वितम्। मेरोः पाश्वे नगेन्द्रस्य सर्वर्तुकुसुमावृतम्॥
Verse 7
स वारुणिस्तपस्तेपे तस्मिन् भरतसत्तम | वने पुण्यकृतां श्रेष्ठ: स्वादुमूलफलोदके
स वारुणिस्तपस्तेपे तस्मिन् भरतसत्तम। वने पुण्यकृतां श्रेष्ठः स्वादुमूलफलोदके॥
Verse 8
दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यभिशब्दिता | गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद् भरतर्षभ,महाराज! दक्ष प्रजापतिकी पुत्रीने, जो देवी सुरभि नामसे विख्यात है, कश्यपजीके सहवाससे एक गौको जन्म दिया
दक्षस्य दुहिता या तु सुरभीत्यभिशब्दिता। गां प्रजाता तु सा देवी कश्यपाद् भरतर्षभ॥
Verse 9
अनुग्रहार्थ जगत: सर्वकामदुहां वरा । तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणि:
अनुग्रहार्थं जगतः सर्वकामदुघां वराम् । तां लेभे गां तु धर्मात्मा होमधेनुं स वारुणिः ॥
Verse 10
सा तस्मिंस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते । चचार पुण्ये रम्ये च गौरपेतभया तदा,वह गौ मुनियोंद्वारा सेवित उस पवित्र एवं रमणीय तापसवनमें रहती हुई सब ओर निर्भय होकर चरती थी
सा तस्मिंस्तापसारण्ये वसन्ती मुनिसेविते । चचार पुण्ये रम्ये च गौरपेतभया तदा ॥
Verse 11
अथ तद् वनमाजग्मु: कदाचिद् भरतर्षभ । पृथ्वाद्या वसव: सर्वे देवा देवर्षिसेवितम्,भरतश्रेष्ठी) एक दिन उस देवर्षिसेवित वनमें पृथु आदि वसु तथा सम्पूर्ण देवता पधारे
अथ तद् वनमाजग्मुः कदाचिद् भरतर्षभ । पृथ्वाद्या वसवः सर्वे देवा देवर्षिसेवितम् ॥
Verse 12
ते सदारा वनं तच्च व्यचरन्त समन्तत:ः । रेमिरे रमणीयेषु पर्वतेषु वनेषु च,वे अपनी स्त्रियोंक साथ उस वनमें चारों ओर विचरने तथा रमणीय पर्वतों और वनोंमें रमण करने लगे
ते सदारा वनं तच्च व्यचरन्त समन्ततः । रेमिरे रमणीयेषु पर्वतेषु वनेषु च ॥
Verse 13
तत्रैकस्थाथ भार्या तु वसोर्वासवविक्रम । संचरन्ती वने तस्मिन् गां ददर्श सुमध्यमा,इन्द्रके समान पराक्रमी महीपाल! उन वसुओंमेंसे एककी सुन्दरी पत्नीने उस वनमें घूमते समय उस गौको देखा
तत्रैकस्थाथ भार्या तु वसोर्वासवविक्रम । सञ्चरन्ती वने तस्मिन् गां ददर्श सुमध्यमा ॥
Verse 14
नन्दिनीं नाम राजेन्द्र सर्वकामधुगुत्तमाम् । सा विस्मयसमाविष्टा शीलद्रविणसम्पदा
वैशम्पायन उवाच—राजेन्द्र, नन्दिनीं नाम सर्वकामदुघामुत्तमाम्। तां दृष्ट्वा सा वसुपत्नी शीलद्रविणसम्पन्ना विस्मयसमाविष्टा बभूव॥
Verse 15
द्यवे वै दर्शयामास तां गां गोवृषभेक्षण । आपीनां च सुदोग्ध्रीं च सुवालधिखुरां शुभाम्
वैशम्पायन उवाच—गोवृषभेक्षण राजन्, सा देवी द्यवे वसवे तां गां दर्शयामास। आपीनां सुदोग्ध्रीं च सुवालधिखुरां शुभाम्॥
Verse 16
उपपन्नां गुणै: सर्वे: शीलेनानुत्तमेन च । एवंगुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी
उपपन्नां गुणैः सर्वैः शीलेनानुत्तमेन च। एवं गुणसमायुक्तां वसवे वसुनन्दिनी॥
Verse 17
दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन । द्यौस्तदा तां तु दृष्टवैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम
दर्शयामास राजेन्द्र पुरा पौरवनन्दन। द्यौस्तदा तां तु दृष्ट्वैव गां गजेन्द्रेन्द्रविक्रम॥
Verse 18
उवाच राजंस्तां देवीं तस्या रूपगुणान् वदन् | एषा गौरुत्तमा देवी वारुणेरसितेक्षणा
उवाच राजंस्तां देवीं तस्या रूपगुणान्वदन्। एषा गौरुत्तमा देवी वारुणेरसितेक्षणा॥
Verse 19
ऋषेस्तस्य वरारोहे यस्येदं वनमुत्तमम् | अस्या: क्षीरं पिबेन्मर्त्य: स्वादु यो वै सुमध्यमे
वैशम्पायन उवाच—वरारोहे, ऋषेस्तस्येदमुत्तमं वनम्। सुमध्यमे, अस्या गव्या मधुरं क्षीरं यो मर्त्यः पिबेत्, स दशवर्षसहस्राणि जीवेत्, तावच्च स्थिरयौवनः स्यात्॥
Verse 20
दशवर्षसहस््त्राणि स जीवेत् स्थिरयौवन: । एतच्छुत्वा तु सा देवी नृपोत्तम सुमध्यमा
दशवर्षसहस्राणि स जीवेत् स्थिरयौवनः। एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी सुमध्यमा नृपोत्तम॥
Verse 21
तमुवाचानवद्याड्री भर्तारं दीप्ततेजसम् | अस्ति मे मानुषे लोके नरदेवात्मजा सखी
तमुवाचानवद्याङ्गी भर्तारं दीप्ततेजसम्। अस्ति मे मानुषे लोके नरदेवात्मजा सखी॥
Verse 22
नाम्ना जितवती नाम रूपयौवनशालिनी । उशीनरस्य राजर्षे: सत्यसंधस्य धीमत:
नाम्ना जितवती नाम रूपयौवनशालिनी। उशीनरस्य राजर्षेः सत्यसन्धस्य धीमतः॥
Verse 23
दुहिता प्रथिता लोके मानुषे रूपसम्पदा । तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां ममेप्सिताम्
दुहिता प्रथिता लोके मानुषे रूपसम्पदा। तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां ममेप्सिताम्॥
Verse 24
आनयस्वामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन । यावदस्या: पय: पीत्वा सा सखी मम मानद
वैशम्पायन उवाच— आनयस्वामरश्रेष्ठ त्वरितं पुण्यवर्धन । यावदस्याḥ पयः पीत्वा सा सखी मम मानद । मानुषलोके भवत्येका जरारोगविवर्जिता । महाभागानिन्दित, ममैतन्मनोरथं पूरय ॥
Verse 25
मानुषेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता । एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हस्यनिन्दित
मानुषेषु भवत्वेका जरारोगविवर्जिता । एतन्मम महाभाग कर्तुमर्हस्यनिन्दित ॥
Verse 26
प्रियं प्रियतरं हास्मान्नास्ति मेडन्यत् कथंचन । एतच्छुत्वा वचस्तस्या देव्या: प्रियचिकीर्षया
प्रियं प्रियतरं हास्मान्नास्ति मेऽन्यत् कथंचन । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्या देव्याḥ प्रियचिकीर्षया ॥
Verse 27
पृथ्वद्यैर्भातृभि: सार्थ द्यौस्तदा तां जहार गाम् तया कमलतपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप
पृथ्वद्यैर्भ्रातृभिः सार्धं द्यौस्तदा तां जहार गाम् । तया कमलपत्राक्ष्या नियुक्तो द्यौस्तदा नृप ॥
Verse 28
ऋषेस्तस्य तपस्तीव्रं न शशाक निरीक्षितुम् ह्ृता गौ: सा सदा तेन प्रपातस्तु न तर्कित:
ऋषेस्तस्य तपस्तीव्रं न शशाक निरीक्षितुम् । हृता गौः सा सदा तेन प्रपातस्तु न तर्कितः ॥
Verse 29
अथाश्रमपदं प्राप्त: फलान्यादाय वारुणि: । न चापश्यत् स गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे
अथाश्रमपदं प्राप्तः फलान्यादाय वारुणिः । न चापश्यत् स गां तत्र सवत्सां काननोत्तमे ॥
Verse 30
ततः स मृगयामास वने तस्मिंस्तपोधन: । नाध्यगच्छच्च मृगयंस्तां गां मुनिरुदारधी:,तब तपोधन वसिष्ठजी उस वनमें गायकी खोज करने लगे; परंतु खोजनेपर भी वे उदारबुद्धि महर्षि उस गायको न पा सके
ततः स मृगयामास वने तस्मिंस्तपोधनः । नाध्यगच्छच्च मृगयंस्तां गां मुनिरुदारधीः ॥
Verse 31
ज्ञात्वा तथापनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शन: । ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वसूंस्तदा
ज्ञात्वा तथापनीतां तां वसुभिर्दिव्यदर्शनः । ययौ क्रोधवशं सद्यः शशाप च वसूंस्तदा ॥
Verse 32
यस्मान्मे वसवो जह्र्गा वै दोग्ध्रीं सुवालधिम् । तस्मात् सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशय:
यस्मान्मे वसवो जह्रुर्वै दोग्ध्रीं सुवालधिम् । तस्मात् सर्वे जनिष्यन्ति मानुषेषु न संशयः ॥
Verse 33
एवं शशाप भगवान् वसूंस्तान् भरतर्षभ । वशं क्रोधस्य सम्प्राप्त आपवो मुनिसत्तम:,भरतर्षभ! इस प्रकार मुनिवर भगवान् वसिष्ठने क्रोधके आवेशमें आकर उन वसुओंको शाप दिया
एवं शशाप भगवान् वसूंस्तान् भरतर्षभ । वशं क्रोधस्य सम्प्राप्त आपवो मुनिसत्तमः ॥
Verse 34
शप्त्वा च तान् महाभागस्तपस्येव मनो दधे । एवं स शप्तवान् राजन् वसूनष्टी तपोधन:
शप्त्वा च तान् महाभागस्तपस्येव मनो दधे । एवं स शप्तवान् राजन् वसूनष्टौ तपोधनः ॥
Verse 35
महाप्रभावो ब्रद्य॒र्षिदेवान् क्रोधसमन्वित: । अथाश्रमपदं प्राप्तास्ते वै भूयो महात्मन:
महाप्रभावो ब्रह्मर्षिर्देवान् क्रोधसमन्वितः । अथाश्रमपदं प्राप्तास्ते वै भूयो महात्मनः ॥
Verse 36
शप्ता: सम इति जानन्त ऋषिं तमुपचक्रमु: । प्रसादयन्तस्तमृषिं वसव: पार्थिवर्षभ
शप्ता इति समं ज्ञात्वा ऋषिं तमुपचक्रमुः । प्रसादयन्तस्तमृषिं वसवः पार्थिवर्षभ ॥
Verse 37
लेभिरे न च तस्मात् ते प्रसादमृषिसत्तमात् । आपपवात् पुरुषव्याप्र सर्वधर्मविशारदात्
लेभिरे न च तस्मात् ते प्रसादमृषिसत्तमात् । आपापवात् पुरुषव्याघ्र सर्वधर्मविशारदात् ॥
Verse 38
उवाच च स धर्मात्मा शप्ता यूयं धरादय: । अनुसंवत्सरात् सर्वे शापमोक्षमवाप्स्थथ
उवाच च स धर्मात्मा शप्ता यूयं धरादयः । अनुसंवत्सरात् सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ ॥
Verse 39
अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ता: स वत्स्यति । द्यौस्तदा मानुषे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणा,'किंतु यह द्यो, जिसके कारण तुम सबको शाप मिला है, मनुष्यलोकमें अपने कर्मानुसार दीर्घकालतक निवास करेगा
अयं तु यत्कृते यूयं मया शप्ता: स वत्स्यति । द्यौस्तदा मानुषे लोके दीर्घकालं स्वकर्मणा ॥
Verse 40
नानृतं तच्चिकीर्षामि क्रुद्धो युष्मान् यदब्रुवम् । न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामना:
नानृतं तच्चिकीर्षामि क्रुद्धो युष्मान् यदब्रुवम् । न प्रजास्यति चाप्येष मानुषेषु महामना: ॥
Verse 41
भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारद: । पितुः प्रियहिते युक्त: स्त्री भोगान् वर्जयिष्यति
भविष्यति च धर्मात्मा सर्वशास्त्रविशारद: । पितुः प्रियहिते युक्त: स्त्रीभोगान् वर्जयिष्यति ॥
Verse 42
एवमुक्क्त्वा वसून् सर्वान् स जगाम महानृषि: । ततो मामुपजग्मुस्ते समेता वसवस्तदा,उन सब वसुओंसे ऐसी बात कहकर वे महर्षि वहाँसे चल दिये। तब वे सब वसु एकत्र होकर मेरे पास आये
एवमुक्त्वा वसून् सर्वान् स जगाम महानृषि: । ततो मामुपजग्मुस्ते समेता वसवस्तदा ॥
Verse 43
अयाचन्त च मां राजन् वरं तच्च मया कृतम् । जाताउ्जातानू प्रक्षिपास्मान् स्वयं गड़े त्वमम्भसि
अयाचन्त च मां राजन् वरं तच्च मया कृतम् । जातानुजातान् प्रक्षिपास्मान् स्वयं गङ्गे त्वमम्भसि ॥
Verse 44
एवं तेषामहं सम्यक् शप्तानां राजसत्तम | मोक्षार्थ मानुषाल्लोकादू यथावत् कृतवत्यहम्,राजशिरोमणे! इस प्रकार उन शापग्रस्त वसुओंको इस मनुष्यलोकसे मुक्त करनेके लिये मैंने यथावत् प्रयत्न किया है
एवं तेषामहं सम्यक् शप्तानां राजसत्तम । मोक्षार्थं मानुषाल्लोकाद् यथावत् कृतवत्यहम्, राजशिरोमणे ॥
Verse 45
अयं शापादृषेस्तस्य एक एव नृपोत्तम | द्यौ राजन मानुषे लोके चिरं वत्स्यति भारत,भारत! नृपश्रेष्ठ) यह एकमात्र द्यो ही महर्षिके शापसे दीर्घकालतक मनुष्यलोकमें निवास करेगा
अयं शापादृषेस्तस्य एक एव नृपोत्तम । द्यौ राजन् मानुषे लोके चिरं वत्स्यति भारत ॥
Verse 46
(अयं देवब्रतश्वैव गड्भादत्तश्न मे सुतः | द्विनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै: ।।
अयं देवव्रतश्चैव गङ्गादत्तश्च मे सुतः । द्विनामा शान्तनोः पुत्रः शान्तनोरधिको गुणैः ॥ अयं कुमारः पुत्रस्ते विवृद्धः पुनरेष्यति । अहं च ते भविष्यामि आह्वानोपगता नृप ॥ एतदाख्याय सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । आदाय च कुमारं तं जगामाथ यथेप्सितम् ॥
Verse 47
स तु देवब्रतो नाम गाड़ेय इति चाभवत् | द्युनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै:,उस बालकका नाम हुआ देवव्रत। कुछ लोग गांगेय भी कहते थे। द्यु- नामवाले वसु शान्तनुके पुत्र होकर गुणोंमें उनसे भी बढ़ गये
स तु देवव्रतो नाम गाङ्गेय इति चाभवत् । द्युनामा शान्तनोः पुत्रः शान्तनोरधिको गुणैः ॥
Verse 48
शान्तनुश्वापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं तत:ः । तस्याहं कीर्तयिष्यामि शान्तनोरधिकान् गुणान्,इधर शान्तनु शोकसे आतुर हो पुनः अपने नगरको लौट गये। शान्तनुके उत्तम गुणोंका मैं आगे चलकर वर्णन करूँगा
शान्तनुश्चापि शोकार्तो जगाम स्वपुरं ततः । तस्याहं कीर्तयिष्यामि शान्तनोरधिकान् गुणान् ॥
Verse 49
महाभाग्यं च नृपतेर्भारतस्य महात्मन: । यस्येतिहासो द्युतिमान् महाभारतमुच्यते,उन भरतवंशी महात्मा नरेशके महान् सौभाग्यका भी मैं वर्णन करूँगा, जिनका उज्ज्वल इतिहास “महाभारत” नामसे विख्यात है
वैशम्पायन उवाच—अहं च भरतवंश्यस्य महात्मनो नृपतेर्महाभाग्यं वर्णयिष्यामि; यस्य द्युतिमान् इतिहासो ‘महाभारतम्’ इति लोके प्रसिद्धः।
Verse 99
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि आपवोपाख्याने नवनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत यम्भवपववनमें आपवोपाख्यानविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि आपवोपाख्याने नवनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
The narrative presents a dharma-sankat between dynastic obligation (producing heirs for political continuity) and individual psychological limits (fear, aversion, and consent within a constrained royal duty).
Inner disposition matters: the text links embodied outcomes to mental states, implying that fear, composure, and ethical attentiveness can shape both personal destiny and public history.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is etiological—explaining the origins and defining traits of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura to contextualize later ethical and political developments.