Adhyaya 6

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) पञ्चमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः / वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ईश्वरगीतासु पञ्चमोऽध्यायः। ईश्वर उवाच—शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः; वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः।

Verse 2

सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता / सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः

सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता, सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः।

Verse 3

सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् / मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः

सर्वेषां भूतवस्तूनामन्तर्यामी पिता च अहमेव। सर्वं मय्येव मध्येऽन्तश्च स्थितं; न तु द्रव्यवत् सर्वत्र केवलं प्रसृतोऽहम्॥

Verse 4

भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् / ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया

यदद्भुतं मम स्वरूपं भवद्भिर्दृष्टं विप्राः। तन्मम स्वभावस्योपमा; मयैव मायया दर्शिता॥

Verse 5

सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः / प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम

सर्वेषां भावानामन्तरा समवस्थितोऽहम्। जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि; एषा मम क्रियाशक्तिः॥

Verse 6

ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च / सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्

यया विश्वं चेष्टते सर्वं स्वभावमनुवर्तते। सोऽहं कालः; जगत् कृत्स्नं कलात्मकं प्रेरयाम्यहम्॥

Verse 7

एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः / संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु

एकांशेनैव जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः। एकरूपेण संहरामि; द्विधा ममैवावस्था—सृष्टिः संहारश्च॥

Verse 8

आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः / क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ

आदिमध्यान्तवर्जितोऽहं मायातत्त्वं प्रवर्तयामि; सर्गारम्भे च प्रधानं पुरुषं चोभौ क्षोभयामि।

Verse 9

ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् / महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते

ताभ्यां परस्परसंयुक्ताभ्यां विश्वमिदं समुत्पद्यते; महदादिक्रम एव मम दिव्यं तेजो विजृम्भते।

Verse 10

यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः / हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः

यः सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः; हिरण्यगर्भो मार्तण्डश्च सोऽपि मद्देहसंभवः।

Verse 11

तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् / दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः

तस्मै स्वं दिव्यमैश्वर्यं सनातनं ज्ञानयोगं च दत्तवान्; कल्पादौ चतुरो द्विजान् स्वात्मजान् वेदान् प्रददौ।

Verse 12

स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः / दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम्

स देवो ब्रह्मा मन्नियोगतः मद्भावभावितः; तन्मामकं दिव्यमैश्वर्यं सर्वदा स्वयमेव वहति।

Verse 13

स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् / भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः

स मन्नियोगेन सर्ववित् स्वयम्भूः सर्वलोकनिर्माता भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं निश्चयेन सृजत्येव।

Verse 14

यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः / ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्

योऽपि नारायणोऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः स ममैव परमा मूर्तिः स एव परिपालनं करोति।

Verse 15

यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः / मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः

योऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मको प्रभुः स मदाज्ञया सततं मे तनुः संहरिष्यति।

Verse 16

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि / पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः

वह्निर्देवानां हव्यं वहति पितॄणां च कव्यं कव्याशिनामपि; पाकं च कुरुते, सोऽपि मच्छक्तिचोदित एव।

Verse 17

भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् / वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः

भुक्तमाहारजातं च अहर्निशं पचति; वैश्वानरोऽग्निर्भगवान् ईश्वरस्य नियोगतः।

Verse 18

यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः / सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः

योऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः । सोऽपि संजीवयेत्कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः ॥

Verse 19

यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः / मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि

योऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः । मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि ॥

Verse 20

यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः / सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते

योऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः । सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते ॥

Verse 21

यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा / सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः

यः स्वभासा जगत्कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा । सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः ॥

Verse 22

यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः / यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

योऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः । यज्वनां फलदो देवो वर्ततेऽसौ मदाज्ञया ॥

Verse 23

यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह / यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः

यः असाधूनां प्रशास्ता इह नियमेन वर्तते, स एव देवदेवनियोगतः वैवस्वतो यमो देवः।

Verse 24

यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः / सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा

योऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः, सोऽपि ईश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा।

Verse 25

यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः / मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा

यः सर्वरक्षसां नाथः तामसानां फलप्रदः, मन्नियोगादसौ देवो निरृतिः सदा वर्तते।

Verse 26

वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः / ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया

वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः, भक्तानां ईशानः सः अपि ममाज्ञया तिष्ठति।

Verse 27

यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः / रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया

यो वामदेवोऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः, योगिनां रक्षकः नित्यं सः मदाज्ञया वर्तते।

Verse 28

यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः / विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल

यः सर्वजगत्पूज्यः सन् विघ्नकारकत्वेन वर्तते, स धर्मनेता विनायकः अपि मम वचनात् एव किल प्रवर्तते।

Verse 29

यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः / स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः

योऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः स स्कन्दः नित्यं वर्तते; स्वयंभूना विधिना चोदितः स्वकर्मणि नियुक्तः।

Verse 30

ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः / सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः

ये च प्रजानां पतयः मरीच्यादयो महर्षयः, ते परस्यैव नियोगतः विविधं लोकं सृजन्ति।

Verse 31

या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् / पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात्

या श्रीः सर्वभूतानां विपुलां श्रियम् ददाति, सा नारायणस्य पत्नी मदनुग्रहात् एव वर्तते।

Verse 32

वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती / सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते

या देवी सरस्वती विपुलां वाचं ददाति, सा अपि ईश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते।

Verse 33

याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति / सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी

या अशेषपुरुषान् घोरान् नरकात् तारयिष्यति । सा देवी सावित्री संस्मृता देवाज्ञानुविधायिनी ॥

Verse 34

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी / यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा

पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी । यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा ॥

Verse 35

यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः / दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः

योऽनन्तमहिमानन्तः शेषोऽशेषामरप्रभुः । दधाति शिरसा लोकं सोऽपि देवनियोगतः ॥

Verse 36

यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः / पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः

योऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः । पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः ॥

Verse 37

ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः / पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः

ये चतुर्दश लोकेऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः । पालयन्ति प्रजाः सर्वास्तेऽपि तस्य नियोगतः ॥

Verse 38

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ / अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः

आदित्याः वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ । अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः ॥

Verse 39

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः / यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः

गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्च चारणाः । यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः ॥

Verse 40

कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः

कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः । ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः ॥

Verse 41

युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने / पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे

युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने । पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे ॥

Verse 42

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च / नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः ॥

Verse 43

पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् / ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः

स्वयंभुवः शासनात् पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च सर्वशः । ब्रह्माण्डानि च सर्वाणि वर्तन्ते नियतं सदा ॥

Verse 44

अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया / प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः

अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया । प्रवृत्तानि समुत्पन्नानि पदार्थौघैः समन्ततः ॥

Verse 45

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः / वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः

ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः । वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः ॥

Verse 46

भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च / भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते ॥

Verse 47

याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् / माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः

याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् । माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः ॥

Verse 48

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः / आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः

यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः । आत्मासौ वर्तते नित्यं ईश्वरस्य नियोगतः ॥

Verse 49

विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् / सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी

विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत्पदम् । सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी ॥

Verse 50

बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् / मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्

बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् । मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत् ॥

Verse 51

अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः / परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते

अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः । परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते ॥

Verse 52

इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया / ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्

इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया । ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥