Adhyaya 8
The Narrative of the Five Pretas (Eligibility for rites and jīvac-chrāddha procedure)
प्रेतकल्पस्य व्यवहारपरं धर्मं निरूपयन् गरुडो विष्णुं पृच्छति—प्रेतस्य कर्माधिकारः कस्य, कियन्ति च श्राद्धकर्माणि। विष्णुः अवरोहक्रमेण पात्रतां दर्शयति—पुत्रादयः, भ्रातृवंशजाः, सपिण्डाः, समानोदकाः, उभयाभावे स्त्रियः; संन्यासिनोऽपि राजानः पूर्व-मध्य-उत्तरकर्मक्रमेण संस्कर्तव्याः इति। वार्षिकं एकोद्दिष्टश्राद्धं देवान् पितॄन् भूतान् नागान् पशून् सर्वभूतजगतं च तर्पयति, तैश्च कुलक्षेम-धनवृद्धिः प्रदीयते। कर्तृभावेऽभावे जीवच्छ्राद्धं स्वयमेव कर्तव्यमिति, शौच-शुद्ध्या विष्णुपूजनं, अग्नि-सोम-यम-रुद्रदेवताभ्यो मन्त्रयुक्ताहुतयः, ब्राह्मणभोजनं दक्षिणा तिलपात्रदानं जलतर्पणं पिण्डदानं, मासिककर्माणि च अन्ते सपिण्डीकरणपर्यन्तं विधीयते।
Shlokas
Verse 1
प्रेतकल्पे पञ्चप्रेतोपाख्यानं नाम सप्तमो ऽद्यायः गरुड उवाच / स्वामिन्कस्याधिकारो ऽत्र सर्व एवौर्ध्वदेहिके / क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता वदैतत्सर्वमेव मे
प्रेतकल्पे ‘पञ्चप्रेतोपाख्यानं’ नाम सप्तमोऽध्यायः। गरुड उवाच—स्वामिन्, अत्र और्ध्वदेहिकक्रियासु कस्य अधिकारः? क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ताः? एतत्सर्वं मे वद।
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच / पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्भ्राता भ्रातृसन्ततिः / सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हाः खग ज्ञातयः
श्रीकृष्ण उवाच—हे खग! पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा, तथा भ्राता भ्रातृसन्ततिश्च; सपिण्डसन्ततिरपि—एते ज्ञातयः क्रियार्हाः, अन्त्येष्टिश्राद्धादिकर्मसु अधिकारिणः।
Verse 3
तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः / कुलद्वये ऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रियाः खग
तेषां सर्वेषामभावे समानोदकसन्ततिः सर्वा क्रियाः कुर्यात्। कुलद्वयमपि चोच्छिन्नं चेत्, स्त्रीभिरपि, हे खग, अन्त्येष्टिपितृक्रियाः कार्याः।
Verse 4
इच्छयोच्छिन्नबन्धश्च कारयेदवनीपतिः / पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः
इच्छया येन बन्धा उच्छिन्नाः, स एवावनीपतिरपि तस्य पूर्वा मध्यमाश्चोत्तराश्च क्रियाः क्रमशः कारयेत्।
Verse 5
प्रतिसंवत्सरं पक्षिन्नेकोद्दिष्टविधानतः / श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं फलं तस्य शृणुष्व मे
हे पक्षिन्! प्रतिसंवत्सरम् एकोद्दिष्टविधानतः तत्र तस्य श्राद्धं कर्तव्यम्; तस्य फलं मे वचनात् शृणु।
Verse 6
ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् / विश्वेदेवान्पितृ गणान्वयांसि मनुजान्पशून्
स ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान्, विश्वेदेवान् पितृगणान्, वयांसि मनुजान् पशून् च समावहति।
Verse 7
सरीसृपान्मातृगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् / श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत्
श्रद्धया श्राद्धं कुर्वन् सरीसृपान् मातृगणान् यच्चान्यद्भूतसंज्ञितं सर्वं तर्पयति; एवमखिलं जगत् प्रीणयति।
Verse 8
ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं पुत्रदारधनैस्तथा / अधिकारः क्रियाभेदः समासात्ते निरूपितः
ते तृप्ताः सन्तोऽस्य पुत्रदारधनादिभिः प्रत्युपकारेण तर्पयन्ति; अधिकारः क्रियाभेदश्च ते समासेन निरूपितः।
Verse 9
गरुड उवाच / उक्तेष्वेको ऽपि चेन्न स्यादधिकारी सुरोत्तम / कर्तव्यं किं तदा विष्णो पुरुषेण विजानता
गरुड उवाच—हे सुरोत्तम! उक्तेषु कर्मसु यदि कश्चिदप्यधिकारो न स्यात्, तदा हे विष्णो! विजानता पुरुषेण किं कर्तव्यम्?
Verse 10
श्रीकृष्ण उवाच / अधिकारो यदा नास्ति यदि नास्ति च निश्चयः / जीविते सति जीवाय दद्याच्छ्राद्धंस्वयं नरः
श्रीकृष्ण उवाच—यदा अधिकारो नास्ति निश्चयोऽपि न विद्यते, तदा जीविते सति नरः स्वयमेव स्वार्थं श्राद्धं दद्यात्।
Verse 11
कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः / कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत्
कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः; कर्तारं भोक्तारं च विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत्।
Verse 12
सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्त्रश्च जलधेनवः / निवेदयेत्पितृभ्यश्च स्वधेति सुसमाहितः
सदक्षिणां सतिलां च तिस्रो जलधेनवश्च समर्प्य, सुसमाहितः पितृभ्यः ‘स्वधा’ इति जपन् निवेदयेत्।
Verse 13
अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् / सोमायत्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन्
‘अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः’ इति स्मरन्, ततः पितृमते सोमाय ‘स्वधा नमः’ इति स्मरन् जपेत्।
Verse 14
दक्षिणेन तु दद्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् / यमायाङ्गिरसे चाथ स्वधा नम इति स्मरन्
ततः दक्षिणायुतां तृतीयां आहुतिं दद्यात्; यमायाङ्गिरसाय च ‘स्वधा नमः’ इति स्मरन्।
Verse 15
तयोर्मध्ये तु निः क्षिप्य विप्रान्संमन्त्र्य भो जयेत् / प्रथमामुत्तरे न्यस्य द्वितीयां दक्षिणे न्यसेत्
तयोर्मध्ये निक्षिप्य, विप्रान् संमन्त्र्य ततः भोजयेत्; प्रथमां उत्तरे न्यस्य, द्वितीयां दक्षिणे न्यसेत्।
Verse 16
मध्ये तृतीयां विन्यस्य पश्चादावाहनादिकम् / आवाहनादिना पूर्वं विश्वेदेवान्प्रपूज्यच
मध्ये तृतीयां विन्यस्य, पश्चाद् आवाहनादिकं कुर्यात्; आवाहनादिपूर्वं च विश्वेदेवान् सम्यक् प्रपूजयेत्।
Verse 17
वसुभ्यस्त्वामहं विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः / सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान्वदेत्
हे विप्र, वसुभ्यस्त्वामिदं ददामि; ततः रुद्रेभ्यस्त्वामिदं ददामि; पुनः सूर्येभ्यस्त्वामिदं ददामि—इति “भोजयामि” वदन् तान् संबोधयेत्।
Verse 18
आवाहनादिकं शेषं कुर्याच्च पितृशेषवत् / साम्यां धेनुं ततो दद्याद्वसूद्देशं द्विजाय तु
आवाहनादिकं शेषं पितृशेषवत् सम्यक् कुर्यात्। ततः साम्यां धेनुं दद्यात्, वसूद्देशं च द्विजाय दक्षिणारूपेण प्रदद्यात्।
Verse 19
आग्नेय्यां चाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु / विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत्
आग्नेय्यां रौद्राय, याम्यां सूर्याय द्विजाय च; विश्वेभ्यश्च देवेभ्यः तिलपात्रं निवेदयेत्।
Verse 20
स्वस्तीत्येव तथाक्षय्यं जलं दत्त्वाथ तान्द्विजान् / विसर्जयेत्स्मरन्विष्णुं देवमष्टाक्षरं विभुम्
“स्वस्ति” इति वदन् अक्षय्यं जलं दत्त्वा, तान् द्विजान् विसर्जयेत्; अष्टाक्षरं विभुं विष्णुं देवं स्मरन्।
Verse 21
ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं स्मरेत् / चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम्
ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं च स्मरेत्। चतुर्दश्यां ततो गच्छेत् यथाप्राप्तां सरिद्वराम्।
Verse 22
वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं त इति संजपन् / दक्षिणाभिमुखो वह्निं ज्वालयेत्तत्र च स्वयम्
“जितं ते” इति मन्त्रं संजपन्, वस्त्राणि लोहखण्डांश्च यथाविधि निक्षिप्य, दक्षिणाभिमुखः स्वयमेव तत्र पावकं ज्वालयेत्।
Verse 23
पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् / हुत्वा श्माशानिकं होमं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि
पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं प्रतिकृतिं कृत्वा तां प्रतिरूपां दहेत्; श्मशानिकं होमं हुत्वा पूर्णाहुत्यन्तमेव समापयेत्।
Verse 24
निरग्रिमथ वा भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत् / हुत्वा प्राधानिके स्थाने पश्चादावाहयेच्च तम्
निरग्नौ तु भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत्; प्राधानिके स्थाने हुत्वा पश्चात् तं विधिवदावाहयेत्।
Verse 25
श्रपयेच्चापरं वह्नौ मुद्गमिश्रं चरुं ततः / तिलतण्डुलमिश्रञ्च द्वितीयं सपवित्रकम्
अथ वह्नौ मुद्गमिश्रं चरुमपरं श्रपयेत्; ततः तिलतण्डुलमिश्रं द्वितीयं सपवित्रकं सिद्धयेत्।
Verse 26
ॐ पृथिव्यै नमस्तुभ्यमिति चैकं निवेदयेत् / ॐ यमाय नमश्चेति द्वितीयं तदनन्तरम्
ॐ पृथिव्यै नमस्तुभ्यमिति प्रथमं निवेदयेत्; ततः परं ॐ यमाय नम इति द्वितीयं तदनन्तरं निवेदयेत्।
Verse 27
ॐ नमश्चाथ रुद्राय श्माशानपतये नमः / ततो दीप्ते समिद्धे ऽग्नौ भूमौ प्रकृतिदारुणे
ॐ नमश्च रुद्राय श्मशानपतये नमः। ततः समिद्धे दीप्तेऽग्नौ भूमौ प्रकृतिदारुणे कर्म प्रवर्तते॥
Verse 28
सप्तभ्यो यमसंज्ञेभ्यो दद्यात्सप्त जलाञ्जलीन् / यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च
सप्तभ्यो यमसंज्ञेभ्यः दद्यात् सप्त जलाञ्जलीन्। यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च॥
Verse 29
वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च / स्वधाकारनमस्कारप्रणवैः सह सप्तधा
वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च। स्वधाकारनमस्कारप्रणवैः सह सप्तधा॥
Verse 30
अमुकामुकगौत्रैतत्तुभ्यमस्तु तिलोदकम् / प्रदद्याद्दश पिण्डांस्तु अर्घपुष्पसमन्वितान्
अमुकामुकगौत्रैतत् तुभ्यमस्तु तिलोदकम्। इति वदन् प्रदद्याद् दश पिण्डान् अर्घपुष्पसमन्वितान्॥
Verse 31
धूपो दीपो बलिर्गन्धः सर्वेषामस्तु चाक्षयः / दश पिण्डांस्तु दान्दत्त्वा विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत्
धूपो दीपो बलिर्गन्धः सर्वेषामस्तु चाक्षयः। दश पिण्डान् प्रदायाथ विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत्॥
Verse 32
कुर्याच्च मासिकं मासि सपिण्डीकरणं ततः / आशौचान्ते ततः कुर्यादात्मनो वा मरस्य तु
मासे मासि मासिकं श्राद्धं कुर्यात्; ततः सपिण्डीकरणं विधिवत् आचरेत्। आशौचस्य अन्ते पुनः नियतं कर्म कुर्यात्—आत्मनः (स्वयमेव) वा मृतस्य तु।
Verse 33
कुर्यादस्थिरतां ज्ञात्वा शक्त्यारोग्यधनायुषम् / एतत्ते सर्वमाख्यातं जीवच्छ्राद्धं मया खग
शक्त्यारोग्यधनायुषां चञ्चलतां ज्ञात्वा, यथाशक्ति (एतानि कर्माणि) कुर्यात्। एतत् सर्वं ते मया आख्यातं, हे खग—जीवच्छ्राद्धं सम्यक्।
Frequently Asked Questions
It lists (1) son, grandson, great-grandson; (2) the deceased’s brother and that brother’s descendants; (3) the sapinda line; (4) the full samānodaka line if sapindas are absent; and (5) women if both family lines are cut off.
The text states that śrāddha, when performed with faith, gratifies not only pitṛs but also devas (Brahmā, Indra, Rudra, the Nāsatyas, Sūrya, Agni, Vasus, Maruts, Viśvedevas), serpents and creeping beings, hosts of Mothers, spirits, humans, birds, and animals—i.e., a total cosmological network.
Key elements include fasting and bathing; avoidance of impurity; worship of Viṣṇu as doer and enjoyer; offerings with tilā, dakṣiṇā, and jaladhenus; mantra-addressed oblations to Agni (as pitṛ-carrier), Soma (pitṛ-aligned), Yama and Āṅgirasa; brāhmaṇa consultation and feeding with placements north/south/middle; worship of Viśvedevas; sesame-vessel gifts by directions; akṣayya water offering; remembrance of Viṣṇu; river observance on the 14th lunar day; śmāśānika homa (or meditation substitutes if no fire); sevenfold water offerings to Yama-names; ten piṇḍas with argha and flowers; monthly śrāddha and sapiṇḍīkaraṇa; and rites after āśauca.
It emphasizes that personal detachment or severed social ties do not negate the dharmic requirement that the deceased receive the ordered sequence of rites (earlier, middle, later), preserving ritual continuity as a public and familial obligation.