Adhyaya 41
On Untimely Death and the Explanation of Pleasure and Pain, Gain and Loss (Vṛṣotsarga and Preta-Uddhāra Rites)
प्रेतकल्पस्योपदेशं निरन्तरं कुर्वन् विष्णुः गरुडं प्रति वृषोत्सर्गविधिं कथयति—शुभतिथिषु, विशेषतः कार्त्तिकपूर्णिमायां, नियमबद्धं कर्तव्यमिति। नान्दीमुखश्राद्धेन आरम्भः, ततः सरसि कूपे गोष्ठे वा यथाविधि अग्निस्थापनं, विवाहविधिवत् मन्त्रपाठकब्राह्मणैः क्रमः। आघारादि, आज्यभागाः, दृष्टिशान्त्याहुतयः, अङ्गदेवताहुतयः (अग्न्यादियमान्ताः), पिष्टकाहुति, स्विष्टिकृत्समापनं, व्याहृतिहोमः, प्राजापत्यप्रायश्चित्तं च निर्दिश्यते। संस्त्रवभक्षणं प्रणीता-जलोत्सर्गश्च कृत्वा दक्षिणादानं रुद्रमन्त्रजपश्च मोक्षहेतुरिति। ततः प्रेतोद्धारार्थं एकवर्णवृषभस्य वैतरणीतरणगवाश्च स्नापनालङ्कार-प्रतिष्ठा, तर्पणं, ब्राह्मणभोजनं, समुद्धिष्टात् एकोद्दिष्टश्राद्धपर्यन्तं विधानं; द्वादशाहोत्तरं मासिककर्मभिः पितृपालनपरम्परा च उपसंह्रियते।
Shlokas
Verse 1
ऽपमृत्यौ सुखदुः खलाभालाभनिरूपणं नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर / कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने
अपमृत्यौ सुखदुःखलाभालाभनिरूपणं नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः। श्रीविष्णुरुवाच—हे खगेश्वर गरुड, विधिपूर्वं वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत; कार्तिकादिषु मासेषु शुभे दिने विशेषतः पौर्णमास्यां।
Verse 2
विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् / कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च
विवाहोत्सर्जनश्राद्धेन नान्दीमुखं समुपक्रमेत्। भुवश्च संस्कारान् कुर्यादग्निस्थापनमेव च॥
Verse 3
वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः / विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्
वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः। विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्॥
Verse 4
पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् / पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु
पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम्। पुर्युक्षणान्ते होमं च कुर्याद् द्वै ब्राह्मणेन तु॥
Verse 5
आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् / प्रथमे ऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः (तयः)
आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदापयेत्। प्रथमेऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः॥
Verse 6
आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः / अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय / भवाय महादेवायेशानाय यमाय च
आघारौ आज्यभागौ च पायसेन सहाङ्गदेवताभ्यः समर्पयेत्—अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय भवाय महादेवाय ईशानाय यमाय च।
Verse 7
पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः / उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च
पिष्टकेन सकृद् होमं ‘पूषागा’ इति मन्त्रतः कुर्यात्। उभयोः स्विष्टिकृद्-होमं चरुणा पायसेन च समापयेत्।
Verse 8
प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः / संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्
प्रथमं व्याहृतिहोमं कुर्यात्; प्रायश्चित्तार्थं प्राजापत्यं च। ततः संस्त्रवप्राशनं कृत्वा, प्रणीताजलस्य परिमोक्षणं समाचरेत्।
Verse 9
पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः / षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्
पवित्रप्रतिपत्तिं विधिवत् कृत्वा, ततः ब्राह्मणाय यथोचितां दक्षिणां दत्त्वा, षडङ्गरुद्रजाप्येन यः प्रोक्तविधिना जपति स मोक्षमवाप्नुयात्।
Verse 10
एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग / स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्
हे खग! एकवर्णं वृषं च सकृद् वैतरणीतारिणीं गां च स्नापयित्वा, ततः सर्वालङ्कारैर्भूषितौ कुर्यात्।
Verse 11
प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् / पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् / ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्
तद्युग्मं सम्यक् प्रतिष्ठाप्य प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात्। पुच्छे तु उच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकं तर्पणं कुर्यात्। ततः पश्चाद् ब्राह्मणान् भोजयेत्, दक्षिणाभिश्च तान् सन्तोषयेत्॥
Verse 12
ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि / जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे
ततः श्राद्धं समुद्दिष्टं ततः एकोद्दिष्टं यथाविधि। जलमन्नं च दातव्यं प्रेतोद्धरणहेतवे॥
Verse 13
द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् / एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि
द्वादशाहानन्तरं कुर्यान्मासे मासे पृथक् पृथक्। एवं विधिः सम्यग्युक्तः प्रेतमोक्षं करोति हि॥
Frequently Asked Questions
The chapter highlights auspicious calendrical alignment—especially the full moon—so the rite is performed when ritual potency (kāla-viśeṣa) is considered supportive for expiation, gifting, and preta-uddhāra, amplifying the intended merit-transfer and purification.
Samuddiṣṭa addresses the departed within the broader ancestral frame, while ekoddiṣṭa targets the single preta specifically; the ordered performance aligns the offering’s intention (saṅkalpa) from general pitṛ context to focused preta-delivery (uddhāra), paired with water/food offerings to relieve the preta-state.
The text frames the rite as both purificatory and elevatory: expiation removes impediments (doṣa/āśauca residues) and the Vyāhṛtis sacralize the offering-field, thereby making the subsequent gifts, mantras, and śrāddha fit instruments for karmic uplift.