Adhyaya 34
Dharma–Adharma Marks; Daśāha, Piṇḍa Formation, Śrāddha Calendar, Śayyā-dāna, and Sapiṇḍīkaraṇa Rules
अस्मिन्नध्याये गरुड–काश्यपसंवादे प्रेतस्य परलोकगमनविधिः निरूप्यते। धर्माधर्मयोः फलरूपे पुण्यपापे यात्रिकजीवस्य पुरतः गच्छतः, कलियुगे दानमेव श्रेष्ठसाधनमिति प्रतिपाद्यते। वृक्षारोपणं कूपनिर्माणं भूमिदानादीनि यममार्गे मृतमनुयान्तीत्युक्त्वा दाहोत्तरकर्माणि—त्रिदिनं क्षीरतर्पणं, चतुर्थेऽस्थिसंचयनं, जलाञ्जलिकालविधानं, आशौचाचारश्च—विस्तरेण कथ्यन्ते। दशाहकर्मभिः प्रेतस्य पोषणं, दशपिण्डैः क्रमशोऽङ्गनिर्माणं, दशमेऽहनि क्षुधोत्पत्तिः, एकादशे सामान्यश्राद्धं, ततः षोडशमासिकादिश्राद्धक्रमश्च निर्दिश्यते। अन्ते महातीर्थफलातिशयिनी शय्यादानविधिः, तथा प्रथमवर्षे विशेषतः सपिण्डीकरणस्य निषेधयोग्यता-नियमाः, विधिहीनत्वे प्रेतत्वं पिशाचत्वं वा सम्भवतीति च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
यमलोकविस्तृतिदृवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं धर्माधर्म्स्य लक्षणम् / सुकृतं दुष्कृतं नॄणामग्रे धावति धावताम्
श्रीकृष्ण उवाच—शृणु तार्क्ष्य, यथान्यायं धर्माधर्मयोर्लक्षणम्; नॄणां सुकृतं दुष्कृतं च अग्रे धावति, ते धावतामिव पुरतः।
Verse 2
कृते तपः प्रशंसन्ति त्रेतायां ज्ञानसाधनम् / द्वापरे यज्ञदाने च दानमेकं कलौ युगे
कृते तपः प्रशंसन्ति, त्रेतायां ज्ञानसाधनम्; द्वापरे यज्ञदानानि, कलौ युगे दानमेव परम्।
Verse 3
गृहस्थानां स्मृतो धर्म उत्तमानां विचक्षणैः / इष्टापूर्ते स्वशक्त्या हि कुर्वतां नास्ति पातकम्
गृहस्थानां धर्मोऽयं विचक्षणैः उत्तमः स्मृतः। स्वशक्त्या इष्टापूर्ते कुर्वतां हि नास्ति पातकम्॥
Verse 4
वृक्षस्तु रोपितो येन खनिकूपजलाशयाः / यममार्गे सुखं तस्य व्रजतो नितरां भवेत्
वृक्षान् रोपितवान् येन कूपवापी-जलाशयाः। यममार्गे व्रजतस्तस्य सुखं नितरां भवेत्॥
Verse 5
अग्नितापप्रदातारे यैः शीतपीडिते द्विजे / तप्यमानाः सुखं यान्ति सर्व कामैः प्रपूरिताः
अग्नितापं प्रदातारो ये शीतपीडिते द्विजे। ते तप्यमानाः सुखं यान्ति सर्वकामैः प्रपूरिताः॥
Verse 6
सुवर्णमणिमुक्तादि वस्त्राण्याभरणानि च / तेन सर्वमिदं दत्तं येन दत्ता वसुन्धरा
सुवर्ण-मणि-मुक्तादि वस्त्राण्याभरणानि च। येन दत्ता वसुन्धरा तेन सर्वमिदं दत्तम्॥
Verse 7
यानियानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः / यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः
यानि यानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः। यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः॥
Verse 8
व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च / ददाति विधिना पुत्र प्रेते तदु पतिष्ठति
व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च, पुत्रेण विधिवद्दत्तानि तानि प्रेतस्योपतिष्ठन्ति तं च धारयन्ति।
Verse 9
आत्मा वै पुत्रनामास्ति पुत्रस्त्राता यमालये / तारयेत् पितरं घोरात् तेन पुत्त्रः प्रवक्ष्यते
आत्मैव पुत्रनामास्ति; पुत्रो यमालये त्राता। स घोरात् पितरं तारयति, तेन ‘पुत्र’ इति कथ्यते।
Verse 10
अतो देयञ्च पुत्रेण श्राद्धमाजी वितावधि / अतिवाहस्तदा प्रेतो भोगान् वै लभते हि सः
अतः पुत्रेण यावज्जीवं श्राद्धं देयम्; तदा अतिवाहेन नीयमानः प्रेतो भोगान् नूनं लभते।
Verse 11
दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैर्यो जलाञ्जलिः / दीयते प्रेतरूपो ऽसौ प्रीतो याति यमालये
दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैः प्रदत्तो जलाञ्जलिः, स प्रेतरूपः प्रीतः सन् यमालयं प्रति गच्छति।
Verse 12
अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दत्तं दिनत्रयम् / काष्ठत्रयं गुणैर्बद्ध्वा प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे
अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दिनत्रयं स्थापयेत्; प्रीत्यर्थं काष्ठत्रयं सूत्रेण बद्ध्वा रात्रौ चतुष्पथे निक्षिपेत्।
Verse 13
प्रथमे ऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग / आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः
प्रथमेऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग । आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः ॥
Verse 14
चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थे?वापि साग्निके / अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः
चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थेऽपि साग्निके । अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः ॥
Verse 15
न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु / याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जंलीन्
न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु । याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जलीन् ॥
Verse 16
पुत्त्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः / स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः
पुत्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः । स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः ॥
Verse 17
गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम् / निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत्
गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम् । निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत् ॥
Verse 18
पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम् / अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्
पञ्चत्वं गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम्। अनुव्रजेद्यदा विप्रः स त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्॥
Verse 19
त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत् समुद्रगाम् / प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति
त्रिरात्रे ततः पूर्णे नदीं गच्छेत् समुद्रगाम्। प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति॥
Verse 20
शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः / गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम्
शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः। गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम्॥
Verse 21
दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम् / त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप
दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम्। त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप॥
Verse 22
जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः / यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहे ऽपि वा / विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः
जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः। यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहेऽपि वा। विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः॥
Verse 23
स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत् पृष्ठतो नवसञ्चयः / आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः
स्त्रियः पुरतः प्रयान्तु, नवसञ्चयः पृष्ठतो तिष्ठेत्। पाषाणोपरि स्थितेन विधिवद् आचमनं कर्तव्यम्॥
Verse 24
यवांश्च सर्षपान् दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत् / प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत्
पूर्णपात्रे यवान् सर्षपान् दूर्वाश्च विलोकयेत्। निम्बपत्राणि प्राशयेत्, स्नेहस्नानं समाचरेत्॥
Verse 25
गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत् / भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत्
गोत्रिभिर्न कर्तव्यं, गृहान्नं न च भोजयेत् न भोजयेत्। मृन्मये पात्रे भुञ्जीत, उत्तानं च विवर्जयेत्॥
Verse 26
मृतकस्य गुणा ग्राह्या यमगाथां समुद्गिरेत् / शुभाशुभे च ध्यातव्ये पूर्वकर्मोपसञ्चिते
मृतकस्य गुणान् ग्राह्यान्, यमगाथां समुद्गिरेत्। शुभाशुभे च ध्यातव्ये, पूर्वकर्मोपसञ्चिते॥
Verse 27
लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते / वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति
लब्धेनैव देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते। वायुरूपो भ्रमत्येव, वायुरूर्ध्वं स गच्छति॥
Verse 28
दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम् / नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः
दशाहकर्मक्रियया प्रेतस्य कुटी निश्चयेन निष्पाद्यते। नवकैः कर्मभिः षोडशश्राद्धैश्च नरः खलु कुटीभावं प्राप्नोति॥
Verse 29
तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत् / पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति
तिलैर्दर्भैश्च भूमौ न्यस्तैः कुटी धातुमयीव दृढा भवेत्। वक्त्रे पञ्चरत्ननिक्षेपेण जीवः परमार्गे प्ररोहति॥
Verse 30
यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत् / आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत्
यदा पुष्पं विनष्टं स्यात् तदा गर्भं न धारयेत्। ततः आदरात् भूमौ तिलदर्भान् सम्यग्विनिक्षिपेत्॥
Verse 31
पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते / तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति
पशुत्वे स्थावरत्वे वा यत्र कुत्रापि स जायते। तत्रैवोत्पन्नजन्तोः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति॥
Verse 32
धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात् / यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति
धन्विना लक्ष्यं संलक्ष्य यः सृष्टो बाणः स तदेवाप्नोति। तथा यममुद्दिश्य कृतं श्राद्धं तस्यैवोपतिष्ठति॥
Verse 33
यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम् / क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः
यावन्नोत्पादितो देहः प्रेतस्य तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम्। क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहकर्मभिस्तर्पितः॥
Verse 34
पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः / दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम् / आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके
पिण्डदानं न यस्याभूत् स आकाशे भ्रमते ध्रुवम्। दिनत्रयं वसेत्तोये दिनत्रयमग्निमध्ये। आकाशे त्रीणि वसति दिनमेकं तु वासके॥
Verse 35
दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः / स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे
दग्धे देहे वह्निमध्ये जलेनैव तु तर्पणम्। स्नेहस्नानं जलेनैव गृहे पूपककृशरैः॥
Verse 36
प्रथमे ऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे ऽपि वा / नवमैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते
प्रथमेऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमेऽपि वा। नवमेऽैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते॥
Verse 37
गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालये ऽपि वा / यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत्
गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालयेऽपि वा। यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत्॥
Verse 38
एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत् सामान्यमुदाहृतम् / चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते
एकादशाहे यत् श्राद्धं तत् ‘सामान्यं’ इति निगद्यते। चतुर्णाम् एकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानं विधीयते।
Verse 39
कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत् / दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम्
एकादशाहं विधिवत् कृत्वा पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत्। यः द्विजाय शय्यां यथोक्तां ददाति, स प्रेतस्य मोक्षं ददाति।
Verse 40
न भवेत् यदा स गोत्रो परो ऽपि विधिमाचरेत् / भार्या वा पुरुषः कश्चित् तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः
यदा सगोत्रोऽपि परगोत्रोऽपि विधिमाचरति, तदा दोषो न भवति। भार्या वा कश्चित् पुरुषो वा तुष्टः स्त्रीषु यथाविधि करोति चेत्, तत् विधिसम्मतम्।
Verse 41
प्रथमे ऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम् / अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत्
प्रथमेऽहनि यो पिण्डो विधिपूर्वकं दीयते, तेनैव अन्नाद्येन सर्वाणि श्राद्धानि कारयेत्।
Verse 42
अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः / श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत्
दशाहं नामगोत्रतोऽमन्त्रं श्राद्धं कारयेत्। श्राद्धकाले ये वस्त्राणि धृतानि, तानि त्यक्त्वा ततः गृहं विशेत्।
Verse 43
असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् / प्रथमे ऽहनि यः कुर्यात् स दशाहं समापयेत्
असगोत्रः सगोत्रो वा स्त्री वा पुरुषोऽपि वा। यः प्रथमेऽहनि कर्म कुर्यात् स दशाहं समापयेत्॥
Verse 44
जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम् / वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत्
जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम्। वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत्॥
Verse 45
आशौचं यावदेतस्य तावत् पिण्डोदकक्रिया / चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः
आशौचावधिपर्यन्तं पिण्डोदकक्रिया भवेत्। चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः॥
Verse 46
यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन् प्रदापयेत् / चतुरस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये त्रींश्तथैव च
यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन् प्रदापयेत्। चतुरस्तु द्वितीयेऽह्नि तृतीये त्रींश्च तथैव च॥
Verse 47
पृथक् शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च / एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थे ऽहनि कारयेत्
पृथक्शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च। एकोद्दिष्टं तु वै श्राद्धं चतुर्थेऽहनि कारयेत्॥
Verse 48
प्रथमे ऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते / चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीये ऽह्नि प्रजायते
प्रथमेऽहनि दत्तेन पिण्डेन मूर्धा प्रजायते। द्वितीयेऽहनि दत्तेन पिण्डेन चक्षुः श्रोत्रे नासा च प्रजायन्ते॥
Verse 49
गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीये ऽहनि जायते / हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि
तृतीयेऽहनि गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा च जायते। चतुर्थे हृदयं कुक्षिरुदरं च तद्वदेव हि॥
Verse 50
कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमे ऽहनि जायते / षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः
पञ्चमेऽहनि कटिपृष्ठं गुदं चापि प्रजायते। षष्ठे ऊरू विज्ञेयौ सप्तमे गुल्फः सम्भवति॥
Verse 51
अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतो ऽण्डज / पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा
अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतोऽण्डज। पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा॥
Verse 52
एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु / सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः / प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम्
एकादशाहे यो पिण्डः स आमिषेण सह दातव्यः। तस्य सिद्धान्नं दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः। विप्रचरणौ प्रक्षाल्यार्घ्यं दत्त्वा धूपदीपक्रमं च यथाविधि॥
Verse 53
द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा / त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश
द्वादश मासिकश्राद्धानि मासे मासे विधीयन्ते; एकादशाहेऽपि श्राद्धं तथा। षण्मासे त्रिपक्षश्राद्धत्रयं च निर्दिष्टम्; एवं सर्वाणि श्राद्धानि षोडश भवन्ति।
Verse 54
प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत् / स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः
प्रति मासं मृताहे या तिथिर्भवेत् तस्यां तिथौ दानं प्रदातव्यम्। स एव मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो वदन्ति।
Verse 55
शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने / तदेव प्रथमं श्राद्धं तत् स्यादेकादशे ऽहनि
शवहस्ते मृतिस्थाने द्विजासने च यच्छ्राद्धं क्रियते, तदेव प्रथमं श्राद्धं मन्यते; तत् एकादशेऽहनि कर्तव्यम्।
Verse 56
सा तिथिर्मासिके श्राद्धे मृतो यस्मिन् दिने नरः / रिक्तयोश्च त्रिपक्षे च सा तिथिर्नाद्रियेत वै
मासिकश्राद्धे यस्मिन् दिने नरः मृतः, सा तिथिः परिगृह्येत; किन्तु रिक्ततिथिषु वा त्रिपक्षकाले च सा तिथिर्नाद्रियेत।
Verse 57
पौर्णमास्यां मृतो यो ऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका / चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका
पौर्णमास्यां मृतस्य तिथिः चतुर्थी रूपेण गृह्यते; चतुर्थ्यां मृतस्य तु तिथिः नवमी रूपेण गृह्यते।
Verse 58
नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी / एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च
नवम्यां यः मृतः स्यात् तस्य चतुर्दशी तिथिः रिक्ता (अशुभा) विज्ञेया। एताः रिक्ततिथयः कुशलेन अन्त्येष्टिकर्मणि सम्यगवगन्तव्याः।
Verse 59
एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत् प्रकीर्तितम् / चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत्
एकादशाहे यत् श्राद्धं तत् ‘नवकं’ इति प्रकीर्तितम्। चतुष्पथे अन्नं त्यक्त्वा पुनः स्नानं समाचरेत्।
Verse 60
एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम् / दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे
एकादशाहात् आरभ्य घटस्थम् अन्नं जलान्वितं दातव्यम्। हे द्विजोत्तम, दिनेदिने संवत्सरपर्यन्तं तत् प्रदेयम्।
Verse 61
मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः / तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम्
मानुषस्य शरीरे हि अस्थिसञ्चयः विद्यते। सर्वदेहेषु तेषां संख्या षष्ट्यधिकशतत्रयम् (३६०) इति।
Verse 62
उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि / एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते
उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि। अतः कुम्भो दीयते, तेन प्रेतस्य प्रीतिः जायते।
Verse 63
यस्मिन् दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमे ऽपि वा / यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात्
यस्मिन् दिने जन्तुर्मृतः स्यात्—अटव्यां विषमेऽपि वा—यदा शक्यं तदा दाहः कार्यः; सूतकं तु मृतवासरादेव गण्यते।
Verse 64
तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत् / एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत्
तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधूपादिकं च यत्। एकादशाहे दातव्यं; तेन शुद्धो द्विजो भवेत्॥
Verse 65
क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा / शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके
क्षत्रियस्य द्वादशाहे शुद्धिः; वैश्यस्य पञ्चदशाहे। शूद्रस्य तु मासेन शुद्धिर्भवति—मृतके जातसूतके च।
Verse 66
मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् षण्मासेन तु पक्षिणी / अहः संवत्सरादर्ब्वाक् पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः / अनेनैवा नुसारेण शुद्धिः स्यात् सार्ववर्णिकी
मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्; षण्मासे तु पक्षिणी। संवत्सरात् पूर्वं तु पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः, अहोरात्रेण शुद्ध्यति। अनेनैवानुसारेण शुद्धिः स्यात् सार्ववर्णिकी।
Verse 67
एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम् / विश्वेदेवांस्तु सम्पूज्य पिण्डमेकञ्च निर्वपेत्
एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम्। विश्वेदेवान् सम्पूज्य पिण्डमेकं च निर्वपेत्॥
Verse 68
यथा तारागणाः सर्वे च्छाद्यन्ते रविरश्मिभिः / एवं प्रच्छाद्यते सर्वं न प्रेतो भवति क्वचित्
यथा सर्वे तारागणाः रविरश्मिभिः आच्छाद्यन्ते, एवं तेन श्रेष्ठपुण्यप्रभावेन सर्वं प्रच्छाद्यते; प्रेतोऽयं कदाचिदपि न भवति।
Verse 69
शय्यादानं प्रशंसन्ति सर्वदैव द्विजोत्तमाः / अनित्यं जीवनं य्समात् पश्चात् को नु प्रदास्यति
शय्यादानं सर्वदैव द्विजोत्तमाः प्रशंसन्ति; अनित्यं हि जीवनं, पश्चात् को नु दातुं शक्नोति?
Verse 70
तावद्वन्धुः पिता तावद्यावज्जीवति मानवः / मृते मृत इति ज्ञात्वा क्षणात् स्नेहो निवर्तते
तावद्बन्धुः पिता तावद् यावज्जीवति मानवः; मृते ‘मृतः’ इति ज्ञात्वा क्षणात् स्नेहो निवर्तते।
Verse 71
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरेवं ज्ञात्वा मुहुर्मुहुः / जीवन्नपीति सञ्चिन्त्य स्वीयं हितमनुस्तमरेत्
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः; एवं मुहुर्मुहुः ज्ञात्वा, जीवन्नपि इति सञ्चिन्त्य, स्वीयं हितमनुत्तरं नित्यमनुसरेत्।
Verse 72
मृतानां कः सुतो दद्याद्द्विजेशय्यां सतूलिकाम् / एवं जानन्निदं सर्वं स्वहस्तेनैव दापयेत्
मृतानां कः सुतो द्विजे शय्यां सतूलिकां दद्याद्? इदं सर्वं एवं जानन्, स्वहस्तेनैव दानं कारयेत्।
Verse 73
तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमर्यो दृढाम् / दन्तादिरुचिरां रम्यां हेमपट्टै रलङ्कृताम् / तस्यां संस्थाप्य हैमञ्च हरिं लक्ष्म्या समन्वितम्
तस्मात् सारदारुमयीं दृढां रम्यां दन्तादिरुचिरालङ्कारैः हेमपट्टैश्च विभूषितां शय्यां समासाद्य, तस्यां लक्ष्म्या समन्वितं हरिं हैमासने सम्यक् संस्थापयेत्।
Verse 74
घृतपूर्णञ्च कलशं परिकल्पयेत् / विज्ञेयो गरुड प्रीत्यै स निद्राकलशो बुधैः
घृतपूर्णं कलशं परिकल्पयेत्; स बुधैः गरुडप्रीत्यै ‘निद्राकलशः’ इति विज्ञेयः।
Verse 75
ताम्बूलकुङ्कुमक्षोदकर्पूरागुरुचन्दनम् / दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम्
ताम्बूलं कुङ्कुमं कस्तूरीकर्पूरागुरुचन्दनम्। दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम्॥
Verse 76
पार्श्वेषु स्थापयेच्छक्त्या सप्तधान्यानि चैवहि / शयनस्थस्य भवति यच्चान्यदुपकारकम्
पार्श्वेषु शक्त्या सप्तधान्यानि स्थापयेत्; शयनस्थस्य यच्चान्यदुपकारकं तत्सर्वं प्रदापयेत्।
Verse 77
भृङ्गारकरकादर्शं पञ्चवर्णं वितानकम् / शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत्
भृङ्गारकरकादर्शं पञ्चवर्णं वितानकम्। शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
Verse 78
सपत्नीकाय सम्पूज्य स्वर्लोकसुखदायिनीम् / वस्त्रैः सुशोभनैः पूज्य चैलकं परिधापयेत्
सपत्नीकं तं सम्यक् सम्पूज्य स्वर्लोकसुखप्रदाम् । तां सुशोभनवस्त्रैः पूजयेत्, चैलकं च परिधापयेत् ॥
Verse 79
कर्णकण्ठाङ्गुलीबाहुभूषणैश्चित्रभूषणैः / गृहोपकरणैर्युक्तं गृहं धेन्वा समन्वितम्
कर्णकण्ठाङ्गुलीबाहुभूषणैश्चित्रभूषणैः । गृहोपकरणसम्पन्नं गृहं धेन्वा समन्वितम् ॥
Verse 80
ततोर्ऽघः सम्प्रदातव्यः पञ्चरत्नफलाक्षतैः
ततोऽर्घ्यः सम्प्रदातव्यः पञ्चरत्नफलाक्षतैः ॥
Verse 81
यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरकन्यया / शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि
यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरकन्यया । शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि ॥
Verse 82
दत्त्वैवं तल्पममलं क्षमाप्य च विसर्जयेत् / तथा चैकादशाहे तु विधिरेष प्रकीर्तितः
दत्त्वैवं तल्पममलं क्षमाप्य च विसर्जयेत् । तथा चैकादशाहे तु विधिरेष प्रकीर्तितः ॥
Verse 83
ददाति यो हि धर्मार्थे बान्धवो बान्धवे मृते / विशेषमत्र पक्षे तु कथ्यमानं मया शृणु
यो हि धर्मार्थं बान्धवो बान्धवे मृते दानं ददाति, तस्यात्र पक्षे विशेषो भवति; मया कथ्यमानं नियमविशेषं शृणु।
Verse 84
उपयुक्तञ्च तस्यासीत् यत् किञ्चित् स्वगृहे पुरा / तस्य यद्गात्रसं लग्नं वस्त्रं भाजनवाहनम् / यदभीष्टञ्च तस्यासीत् तत् सर्वं परिकल्पयेत्
पूर्वं स्वगृहे यदुपयुक्तं किञ्चित्, यच्च तस्य गात्रसंलग्नं वस्त्रं भाजनं वाहनं, यच्चास्याभीष्टमासीत्—तत्सर्वं तस्मै सम्यक् परिकल्पयेत्।
Verse 85
स्थापयेत् पुरुषं हैमं शय्योपरि शुभं बुधः / पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता
बुधः शुभां शय्योपरी पुरुषस्य हैमं प्रतिमां स्थापयेत्; तां पूजयित्वा यथोक्तां मृतशय्यां प्रदद्यात्।
Verse 86
पुरन्दरगृहे सर्वं सूर्यपुत्रालये तथा / उपतिष्ठेत् सुखं जन्तोः शय्यादानप्रभावतः
पुरन्दरगृहे सर्वं सूर्यपुत्रालये तथा; शय्यादानप्रभावतः जन्तोः सुखमुपतिष्ठते।
Verse 87
पीडयन्ति न तं याम्याः पुरुषा भीषणाननाः / न घर्मेण न शीतेन बाध्यते स नरः क्वचित्
याम्याः भीषणाननाः पुरुषा न तं पीडयन्ति; न घर्मेण न शीतेन स नरः क्वचित् बाध्यते।
Verse 88
शय्यादानप्रभावेण प्रेतो मुच्यते बन्धनात् / अपिः पापसमायुक्तः स्वर्गलोकं स गच्छति
शय्यादानस्य प्रभावेण प्रेतः बन्धनात् विमुच्यते; पापसमायुक्तोऽपि स स्वर्गलोकं गच्छति।
Verse 89
विमानवरमारूढः सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः / आभूतसंप्लवं यावत् तिष्ठेत् पातकवर्जितः
विमानवरमारूढः सेव्यमानोऽप्सरोगणैः; आभूतसंप्लवं यावत् पातकवर्जितः तत्र तिष्ठेत्।
Verse 90
नवकं षोडशश्राद्धं शय्या सांवत्सरं तथा / भर्तुर्या कुरुते नारी तस्याः श्रेयो ह्यनन्तकम्
नवकं षोडशश्राद्धं शय्यां सांवत्सरं तथा; भर्तुः या कुरुते नारी तस्याः श्रेयो ह्यनन्तकम्।
Verse 91
उपकाराय सा भर्तुर्जीवन्ती न मृता तथा / उद्धरेज्जीवमाना सा सती सत्यवती प्रियम्
उपकाराय सा भर्तुः जीवन्ती न मृता तथा; उद्धरेज्जीवमाना सा सती सत्यवती प्रियम्।
Verse 92
स्त्रिया दध्यन्नशयने हेमकुङ्कुममञ्जनम् / वस्त्रभूषा तथा शय्या सर्वमेतद्धि दापयेत्
स्त्रियै दध्यन्नशयने हेमकुङ्कुममञ्जनम्; वस्त्रभूषा तथा शय्या सर्वमेतद्धि दापयेत्।
Verse 93
उपकारकरं स्त्रीणां यद्भवोदिह किञ्चन / भूषणं गात्रलग्नञ्च वस्तु भोग्यादिकञ्च यत्
यदिह लोके स्त्रीणामुपकारकरं किञ्चिदस्ति—भूषणं, गात्रलग्नं वस्त्रादि, तथा भोग्योपभोग्यं द्रव्यं च—तत्सर्वमस्यां श्रेण्यां परिगण्यते।
Verse 94
तत् सर्वं मेलयित्वा तु स्वेस्वे स्थाने नियोजयेत् / पूजयेल्लोकपालांश्च ग्रहान् देवीं विनायकम्
तत्सर्वं समाहृत्य तु स्वस्वस्थाने यथाविधि नियोजयेत्। ततः लोकपालान् ग्रहान् देवीं च विनायकं च पूजयेत्।
Verse 95
ततः शुक्लाम्बरधरो गृहीतकुसुमाञ्जलिः / इममुच्चारयेन्मन्त्रं विप्रस्य पुरतो बुधः
ततः शुक्लाम्बरधरो गृहीतकुसुमाञ्जलिः। विप्रस्य पुरतो बुध इमं मन्त्रं समुच्चारयेत्॥
Verse 96
प्रेतस्य प्रतिमा ह्येषा सर्वोपकरणैर्युता / सर्वरत्नसमायुक्ता तव विप्रनिवेदिता
प्रेतस्य प्रतिमा ह्येषा सर्वोपकरणसंयुता। सर्वरत्नसमायुक्ता तव विप्रनिवेदिता॥
Verse 97
आत्मा शम्भुः शिवा गौरी शक्रः सुरगणैः सह / तस्माच्छय्याप्रदानेन सैष आत्मा प्रसीदतु
आत्मा शम्भुः शिवा गौरी शक्रः सुरगणैः सह। तस्माच्छय्याप्रदानेन सैष आत्मा प्रसीदतु॥
Verse 98
आचार्याय प्रदातव्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने / गृहीते ब्राह्मणस्तत्र को ऽदादिति च कीर्तयेत्
आचार्याय—गृहस्थब्राह्मणाय—तत् दानं प्रदातव्यम्। स ब्राह्मणो गृहीत्वा तत्र ‘कोऽदादिति’ इति कीर्तयेत्।
Verse 99
ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् / विधिनानेन वै पक्षिन् दानमेकस्य दापयेत्
ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत्। विधिनानेन वै पक्षिन् दानमेकस्य दापयेत्॥
Verse 100
बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः / विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं पातयन्ति हि
बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः। विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं पातयन्ति हि॥
Verse 101
एवं यो वितरेत् तार्क्ष्य शृणु तस्य च यत् फलम् / साग्रं वर्षशतं दिव्यं स्वर्गलोके महीयते
एवं यो वितरेत् तार्क्ष्य शृणु तस्य च यत् फलम्। साग्रं वर्षशतं दिव्यं स्वर्गलोके महीयते॥
Verse 102
यत् पुण्यन्तु व्यतीपाते कार्तिक्यामयनद्वये / द्वारकायान्तु यत् पुण्यं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा
यत् पुण्यं व्यतीपाते कार्तिक्यामयनद्वये। द्वारकायां च यत् पुण्यं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा॥
Verse 103
प्रयागे नैमिषे यच्च कुरुक्षेत्रे तर्थाबुदे / गङ्गायां यमुनायाञ्च सिन्धुसागरसंगमे
प्रयागे नैमिषे च यत् पुण्यं कुरुक्षेत्रे तीर्थाब्धौ च यत् तथा। गङ्गायां यमुनायां च सिन्धुसागर-सङ्गमे॥
Verse 104
तेषु यद्दीयते दानं तस्मादप्यधिकन्त्विदम् / एतच्छय्याप्रदानस्य नाप्नोति षोडशीं कलाम्
तेषु यद्दीयते दानं तस्मादप्यधिकं हि तत्। एतच्छय्या-प्रदानस्य नाप्नोति षोडशीं कलाम्॥
Verse 105
यत्रासौ जायते प्राणी भुङ्क्ते तत्रैव तत् फलम् / कर्मक्षये क्षितौ याति मानुषः शुभदर्शनः
यत्रासौ जायते प्राणी भुङ्क्ते तत्रैव तत्फलम्। कर्मक्षये क्षितौ याति मानुषः शुभदर्शनः॥
Verse 106
महाधनी च धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः / पुनः स याति वैकुण्ठं मृतो ऽसौ नरपुङ्गवः
महाधनी च धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः। पुनः स याति वैकुण्ठं मृतोऽसौ नरपुङ्गवः॥
Verse 107
दिव्यं विमानमारुह्य अप्सरोभिः समावृतः / अहो ऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते
दिव्यं विमानमारुह्याप्सरोभिः समावृतः। अहोऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते॥
Verse 108
अष्टकासु कृतं श्राद्धममावास्यादिने तथा / मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च
अष्टकासु कृतं श्राद्धम् अमावास्यादिने तथा। मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च—एतानि सर्वाणि विधिवत् अनुष्ठेयानि॥
Verse 109
शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं प्रेतत्वे पितरो यदि / नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना
शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं—प्रेतत्वे पितरो यदि। नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना॥
Verse 110
सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः / आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम्
सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः। आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम्॥
Verse 111
पितृपाङ्क्तिविशुर्ध्यं शतार्धेन? तु योजयेत् / वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि
पितृपाङ्क्तिविशुद्ध्यर्थं शतार्धेन तु योजयेत्। वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि॥
Verse 112
साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम् / न चासौ कुरुते यावत् प्रेत एव स वह्निमान् / द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम्
साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम्। न चासौ कुरुते यावत् प्रेत एव स वह्निमान्। द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम्॥
Verse 113
अस्थिपोक्षे गयाश्राद्धं श्राद्धञ्चापरपक्षिकम् / अब्दमध्ये न कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना
अस्थिसञ्चयकाले गयाश्राद्धं पितृपक्षश्राद्धं च अब्दमध्ये सपिण्डीकरणं विना न कर्तव्यम्।
Verse 114
सपत्न्यो यदि बह्व्यः स्युरेका पुत्रवती भवेत् / सर्वास्ताः पुत्रवत्यः स्युस्तेनैकेनात्मजेन हि
यदि बह्व्यः सपत्न्यः स्युः, तासु एका पुत्रवती चेत्; तेनैकेनात्मजेन सर्वास्ताः पुत्रवत्यो भवन्ति।
Verse 115
नासपिण्डोग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् / समाचाराद्भवेत् पापी पितृहा चापि जायते
यो न सपिण्डोऽग्निमान् च पुत्रः, स पितृयज्ञं न समाचरेत्; विधिव्यतिक्रमात् पापी भवति, पितृहा इव च जायते।
Verse 116
मृते भर्तरि या नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् / भर्त्रैव हि समं तस्याः प्रकुर्वीत सपिण्डनम्
मृते भर्तरि या नारी प्राणान् परित्यजेत्, तस्याः सपिण्डनं भर्त्रा सहैव समं विधेयम्।
Verse 117
अस्थानिकापि या व्यूढा वैश्या वा क्षत्त्रियापि वा / याः पत्न्यो वै पितुः कश्चित् कुर्यात् पुत्रः सपिण्डनम्
अस्थानिकापि या व्यूढा, वैश्या वा क्षत्त्रिया अपि वा; पितुः याः पत्न्यः स्युः, तासां सर्वासां निमित्तं पुत्रः सपिण्डनं कुर्यात्।
Verse 118
विप्रेणैव यदा शूद्रा परिणीता प्रमादतः / एकोद्दिष्टन्तु तच्छ्राद्ध सा तु तेनैव युज्यते
विप्रेण प्रमादतः शूद्रा यदि परिणीता, तस्याः एकोद्दिष्टश्राद्धं कर्तव्यम्; सा तु तेनैव विप्रेणैव विधिना योज्यते।
Verse 119
अन्ये तु दश ये पुत्रा जाता वर्ण चतुष्टये / ते तासुतासु योक्त्वयाः सपिण्डीकरणे सदा
वर्णचतुष्टये जाता येऽन्ये दश पुत्राः, ते तासुतासु योज्याः; सपिण्डीकरणे तु सदा तेषां संयोगः कार्यः।
Verse 120
अन्वष्टकासु यच्छ्राद्ध यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकम् / पितुः पृथक् प्रदाव्यं स्त्रियाः पिण्डं सपिण्डने
अन्वष्टकासु यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकं च यच्छ्राद्धम्, सपिण्डने स्त्रियाः पिण्डः पितुः पिण्डात् पृथक् प्रदातव्यः।
Verse 121
पितामह्या समं मातुः पितुः सहपितामहैः / सपिण्डीकरणं कार्यमिति तार्क्ष्य मतं मम
पितामह्या समं मातुः पितुः सह पितामहैः—एवं सपिण्डीकरणं कार्यम्; इति तार्क्ष्य, मम मतम्।
Verse 122
अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात् सपिण्डनम् / मात्रादितिसृभिः सार्धमेवं धर्मेण योजयेत्
अपुत्रायां मृतायां भार्यायां पतिः सपिण्डनं कुर्यात्; मात्रादितिसृभिः सार्धं धर्मेणैव तां योजयेत्।
Verse 123
पुत्रो नास्ति न भर्ता च स्त्रीणां तार्क्ष्य सपिण्डनम् / कारयेद्वृद्धिसमये भ्रातृदायाददेवरैः
तार्क्ष्य! स्त्रीणां पुत्रो नास्ति न भर्ता च चेत्, तदा वृद्धिसमये सपिण्डीकरणं भ्रातृभिः दायादैः देवरैश्च कारयेत्।
Verse 124
पतिपुत्रविहीनानां गोत्री नास्ति न देवरः / एकोद्दिष्टेन दातव्यं परेण सह भ्रातृभिः
पतिपुत्रविहीनानां स्त्रीणां गोत्री नास्ति न देवरः; तस्मात् परेण सह भ्रातृभिः एकोद्दिष्टेन दानं कर्तव्यम्।
Verse 125
अज्ञानाद्विघ्नतो वापि न कृतञ्चेत् सपिण्डनम् / नवकं षोडशश्राद्धमाब्दिकं कारयेत् ततः
अज्ञानाद्विघ्नतो वापि यदि सपिण्डनं न कृतं, ततः पश्चात् नवकं षोडशश्राद्धम् आब्दिकं च श्राद्धं कारयेत्।
Verse 126
अदाहे न च कर्तव्यं सदाहे कारयेद्बुधः / दर्भपुत्तलकं कृत्वा वह्निना दाहयेच्छवम्
अदाहे न कर्तव्यं किञ्चित्; सदाहे तु बुधः कारयेत्। दर्भपुत्तलकं कृत्वा वह्निना शवं दाहयेत्।
Verse 127
पितुः पुत्रेण कर्तव्यं न कुर्ब्वीत पिता सुते / अतिस्नेहान्न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सते
पितुः कर्तव्यं पुत्रेण; पिता न कुर्यात् सुते। अतिस्नेहात् न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं, यथाकाले विधिवत् एव तत्।
Verse 128
बहवो ऽपि यदा पुत्रा विधिमेकः समाचरेत् / नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यन्यानि षोडश
बहुष्वपि पुत्रेषु सन्तेषु, एक एव पुत्रो विधिवत् कर्माणि समाचरेत्—नवश्राद्धानि, सपिण्डीकरणं, तथा अन्यानि षोडशश्राद्धकर्माणि च।
Verse 129
एकेनैव तु कार्यांणि अविभक्तधनेष्वपि / अन्त्येष्टिं कुरुते ह्येको मुनिभैः समुदाहृतम्
एकेनैव तु कर्तव्यानि कर्माणि, अविभक्तधनेष्वपि; अन्त्येष्टिः खलु एकेनैव क्रियते—इति मुनिभिः समुदाहृतम्।
Verse 130
विभक्तैश्च पृथक् कार्या क्रिया सांवत्सरादिका / एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण च स्वयंस्वयम्
विभक्तैः पृथक् कार्या क्रिया सांवत्सरादिका; एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण स्वयंस्वयम्।
Verse 131
यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश / पिशाचत्वंस्थिरं तस्य कृतैः श्राद्धशतैरपि
यस्य प्रेतश्राद्धानि षोडश न दत्तानि, तस्य पिशाचत्वं स्थिरं भवति; कृतैः श्राद्धशतैरपि तत् सुदुर्निवारम्।
Verse 132
भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा / सपिण्डीकरणं कुर्यात् पुत्रहीने खगेश्वर
भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डो वा शिष्य एव वा—पुत्रहीने, खगेश्वर, सपिण्डीकरणं कुर्यात्।
Verse 133
सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्री कुर्यात् सपिण्डनम् / ऋत्विजं करायेद्वाथ पुरोहितमथापि वा
सर्वेषां पुत्रहीनानां मृतानां सपिण्डीकरणं पत्नी कुर्यात्। अथवा ऋत्विजा पुरोहितेन वा कारयेदिति॥
Verse 134
मृते पितर्यब्दमध्ये ह्युपरागो यदा भवेत् / पार्वणं न सुतैः कार्यं श्राद्धं नान्दीमुखं न च
मृते पितरि प्रथमाब्दमध्ये यदा उपरागो भवेत्, तदा सुतैः पार्वणश्राद्धं न कार्यम्; न च नान्दीमुखश्राद्धम्॥
Verse 135
तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम् / अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु
तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं तथा अन्यत् पैतृकश्राद्धं च—महागुरुविपत्तिषु अब्दमध्ये न कुर्वीत॥
Verse 136
यमके च गजच्छायामन्वादिषु युगादिषु / पितृपिण्डो न दातव्यः सपिण्डीकरणं विना
यमके गजच्छायायाम् अन्वादिषु युगादिषु च—सपिण्डीकरणं विना पितृपिण्डो न दातव्यः॥
Verse 137
यज्ञपुरुषस्य यद्दानं देवादीनाञ्च यत् तथा / अपूर्णे ऽप्यब्दमध्येपि कर्तव्यमिति के च न
यज्ञपुरुषाय यद्दानं देवादीनां च यत् तथा—केचन वदन्ति, अपूर्णेऽपि अब्दमध्ये कर्तव्यमिति॥
Verse 138
पितृभ्योपि हि यद्दत्तमर्घपिण्डविवर्जितम् / कर्तव्यं तच्च वै सर्वमेष एव विधिः स्मृतः
पितृभ्यः प्रदत्तं यदर्घ्यपिण्डविवर्जितं भवति, तत्सर्वं विधिवत् पुनः सम्यक् कर्तव्यम्—एष एव विधिः स्मृतः।
Verse 139
देवानां पितरो देवा पितॄणामृषयस्तथा / ऋषीणां पितरो देवाः पिता जयति तेन वै
देवानां पितर एव देवाः; पितॄणामृषय एव देवाः। ऋषीणां च पितरो देवाः; तस्मात् तेन तत्त्वेन पिता एव जयति।
Verse 140
पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनथो विभुर्भवेत् / यज्ञनाथस्य यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम्
पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनाथो विभुः प्रभुः। यज्ञनाथाय यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम्॥
Verse 141
मृते पितर्यब्दमध्ये यः श्राद्धं कारयेत् सुतः / सप्तजन्मकृता धर्मात् हीयते नात्र संशयः
मृते पितरि यः सुतोऽब्दमध्ये श्राद्धं कारयेत्, स सप्तजन्मकृताद्धर्मात् न हीयते—नात्र संशयः।
Verse 142
प्रेतीभूतास्तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः / भ्रमन्ति वायुना सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः
प्रेतीभूताः पितरस्तु लुप्तपिण्डोदकक्रियाः। वायुना भ्रमन्ति सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः॥
Verse 143
पितरि प्रेततापन्ने लुप्यते पैतृकी क्रिया / अथ मातुर्विपत्तिः स्यात् पितृकार्यं न लुप्यते
पितरि प्रेतभावं प्राप्ते पैतृकी क्रिया लुप्यते; मातरि तु विपत्तिं प्राप्तायां पितृकार्यं न लुप्यते।
Verse 144
मृता माता पिता तिष्ठेज्जीवन्ती च पितामही / सपिण्डनन्तु कर्तव्यं पितामह्या सहैव तु
माता मृता, पिता तिष्ठति, पितामही च जीवन्ती चेत्, सपिण्डनं तु पितामह्या सहैव कर्तव्यम्।
Verse 145
सत्यंसत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां वचनं मम / न पिण्डो मिलितो येषां मृतानान्तु नृणां भुवि
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां मम वचनम्; येषां मृतानां नृणां भुवि पिण्डो न मिलितः, तेषां पिण्डो नोपगच्छति।
Verse 146
उपतिष्ठेन्न वे तेषां पुत्रैर्दत्तमनेकधा / हन्तकारस्तदुद्देशे श्राद्धं नैव जलाञ्जलिः
न तेषामुपतिष्ठेत पुत्रैर्दत्तमनेकधा; हन्तकारस्य तूद्देशे श्राद्धं नैव, न जलाञ्जलिरपि सिद्ध्यति।
Frequently Asked Questions
The chapter ranks yuga-dharmas and declares that in Kali-yuga, dāna alone is foremost. It then illustrates dāna’s ‘portable’ efficacy: gifts (land, food, public works like wells, warmth given to the cold) are said to remain near the departed on the road to Yama, translating ethical generosity into immediate post-death support and comfort.
The chapter states that the preta’s embodied form is completed by ten piṇḍas, paralleling ten months of fetal development. It details a day-wise formation (head on day 1; sensory organs day 2; face/neck day 3; torso organs day 4; waist/back/anus day 5; thighs day 6; ankles day 7; shanks day 8; feet day 9), with intense hunger arising on day 10—showing piṇḍa as a ritual technology that stabilizes and ‘builds’ the subtle post-death body.
It asserts that until the preta-body is formed, śrāddha does not yield full satisfaction; the preta is sustained by daśāha rites. It further warns that without piṇḍa, the being wanders, and that without proper sapiṇḍīkaraṇa, offerings may not reach forefathers if they remain in preta-status.
The text links the water-pot offering to nourishment of subtle constituents culminating in bones (stating 360 bones), and prescribes daily offering for up to a year from the eleventh-day rite—presenting udaka as both purification and ongoing sustenance that provides comfort and satisfaction to the preta.
It explicitly states that a cow, a house, a bed, and women should not be given to many recipients; when the donor’s gift is split among several, it is said to cause the donor’s downfall—indicating these dānas require ritual integrity and single-recipient completion.
Read Garuda Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.