Adhyaya 32

Verse 1

दानफ लान्यदेहप्रवेशादिनिरूपणं नामै कत्रिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे / त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम्

दानफलान्यदेहप्रवेशादिनिरूपणं नामैकत्रिंशोऽध्यायः। तार्क्ष्य उवाच—कथम् उत्पद्यते जन्तुः भूतग्रामे चतुर्विधे? त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम्॥

Verse 2

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वा-केश-नखाः शिरः / सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वा केश नखाः शिरः। सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा॥

Verse 3

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् / चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम्

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखदुःखयुग्मम्—एषोऽन्तरात्मा चित्रितः छिद्रितश्च, नानाजालैः परिवेष्टितो बद्धश्च।

Verse 4

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारे ऽसारसागरे / कर्ता को ऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारमसारसागरम्। हृषीकेश! दुःखसंकुलेऽस्मिन् संसारे कर्ता कोऽत्र खलु?

Verse 5

श्रीविष्णुरुवाच / कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् / यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते

श्रीविष्णुरुवाच—कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम्; यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रबुध्यते।

Verse 6

साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् / वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः

साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम्। वैनतेय! शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः।

Verse 7

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् / यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम्

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम्; यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम् (आहुः)।

Verse 8

ब्रह्मा शक्रात् समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् / तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम्

ब्रह्मा शक्रात् तं समुत्तार्य चतुर्थांशमेव दत्तवान्। यावत् पापमयं वपुः स्थितं तावत् तस्य वक्त्रं नालोक्यते स्म॥

Verse 9

प्रथमे ऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी / तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थे ऽहनि शुध्यति

प्रथमेऽहनि सा चाण्डाली, द्वितीये ब्रह्मघातिनी। तृतीये रजकी ज्ञेया, चतुर्थेऽहनि शुध्यति॥

Verse 10

सप्ताहात् पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने / सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा

सप्ताहात् पितृदेवानां कृतार्चनं योग्यमेव भवेत्। सप्ताहमध्ये यो गर्भः, तत्सम्भूतिः ‘मलिम्लुच’ इति कथ्यते॥

Verse 11

निषकसमये पित्रोर्यादृक् चित्तविकल्पना / तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः

निषेकसमये पित्रोः यादृक् चित्तविकल्पना। तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते, नात्र संशयः॥

Verse 12

युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु / पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत्

युग्मासु रात्रिषु पुत्रा जायन्ते, स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु। पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत्॥

Verse 13

षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात् समुदाहृतः / या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत्

स्त्रीणां सामान्यतः षोडशरात्रयः ऋतुकालः समुदाहृतः। यदि तु चतुर्दश्यां रात्रौ गर्भः तत्र तिष्ठति, तदा विशेषफलसूचना भवति।

Verse 14

गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः / सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप

तत्र गुणभाग्यनिधिः पुत्रो जायेत धार्मिकः। सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत, खगाधिप॥

Verse 15

प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः / पञ्चमे ऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम्

प्रायशः अत्र गर्भः अष्टाहमध्यतः सम्भवति। पञ्चमेऽहनि नारीणां माधुर्यभोजनं कार्यम्॥

Verse 16

कटुक्षारञ्च तीक्ष्णञ्च त्याज्यमुष्णञ्च दूरतः / तत्क्षेत्रमोषधीपात्रं बीजञ्चाप्यमृतायितम्

कटुक्षारं च तीक्ष्णं च त्याज्यम्, उष्णं च दूरतः। ततः क्षेत्रं औषधीपात्रं भवति, बीजं चापि अमृतायितम्॥

Verse 17

तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक् फलमवाप्नुयात् / तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत्

तस्मिन् क्षेत्रे उप्त्वा स्वामी नरः सम्यक् फलमवाप्नुयात्। तस्याश्चैवातपो वर्ज्यः, शीतलं केवलं चरेत्॥

Verse 18

ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् / धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत् पुमान्

ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः समलङ्कृतः शुचिवस्त्रधरो नरः। मनसि धर्मं समादाय सुतल्पे सम्यक् संविशेत्॥

Verse 19

निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना / तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः

निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना। तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुः कुक्षिगतो भवेत्॥

Verse 20

शुक्रसोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते / वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे

शुक्रसोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते। वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे॥

Verse 21

चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् / कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः

चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम्। कामश्चित्तं च शुक्रं च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः॥

Verse 22

तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः / रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत् पुमान्

तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः। रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत् पुमान्॥

Verse 23

शुक्रसोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः / अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिदिनैः

शुक्रशोणितयोः साम्ये गर्भः षण्डत्वमाप्नुयात्। अहोरात्रेण कलिलं भवति, पञ्चभिर्दिनैर्बुद्बुदाकारो जायते॥

Verse 24

चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् / घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात्

चतुर्दशे दिने मांसं भवति मिश्रधातुसमन्वितम्। विंशाहे तु घनं मांसं, गर्भस्थो वर्धते क्रमात्॥

Verse 25

पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते / तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत्

पञ्चविंशतितमेऽह्नि बलं पुष्टिश्च जायते। मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं सुदृढं भवेत्॥

Verse 26

मासद्वये तु सञ्जाते त्वचा मेदश्च जायते / मज्जास्थीनि त्रिभिर्मासैः केशाङ्गुल्यश्चतुर्थके

मासद्वये सञ्जाते त्वग्मेदश्च प्रजायते। त्रिभिर्मासैर्मज्जास्थीनि, चतुर्थे केशाङ्गुल्यः॥

Verse 27

कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन् मासि पञ्चमे / कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे

पञ्चमे मासि कर्णौ नासिके वक्षश्च जायते। षष्ठे कण्ठरन्ध्रोदरं, सप्तमे गुह्यादयः प्रजायन्ते॥

Verse 28

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः / अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः / नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत्

अष्टमासपर्यन्तं गर्भोऽङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो भवति। अष्टमे मासि जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनश्चलति कम्पते च। नवमे मासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजः प्राणबलं च दृढतां याति।

Verse 29

चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये / नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते

गर्भवासपरिक्षये तस्य रक्षणोपायचिन्ता चिकित्सा च जायते। ततः स स्त्री वा पुरुषो वा नपुंसकभावेन वा लोकेऽभिजायते।

Verse 30

शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् / पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम्

तत् शरीरं शक्तित्रयसमन्वितं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम्। पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितं च भवति।

Verse 31

दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् / मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा

दशप्राणगुणोपेतं शरीरं यो जानाति स एव योगवित्। स मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं च यथावत् वेत्ति।

Verse 32

षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् / नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः

इदं षाट्कौशिकं पिण्डं जन्तोः पाञ्चभौतिकं स्मृतम्। नवमे दशमे वा मासि पाञ्चभौतिको जन्तुर्जायते।

Verse 33

सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः / पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन्

सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः, सुषुम्णानाड्या पुष्टो योषिद्गर्भस्थितो जीवः त्वरया विचरति।

Verse 34

क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च / एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः

क्षितिर्वारिर्हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च—एभिर्भूतैः पीडितो जीवः स्नायुबन्धनैर्निबद्धः संकुचितो भवति।

Verse 35

मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः / त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम्

मूलभूताः इमे सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः प्रोक्ताः—त्वक्, अस्थि, नाड्यः, रोमाणि, मांसं च पञ्चमम् इति।

Verse 36

एते पञ्च गुणाः प्रोक्ता मया भूमेः खगेश्वर / यथा पञ्च गुणाश्चापस्तथा तच्छृणु काश्यप

एते पञ्च गुणा भूमेः मया प्रोक्ता, खगेश्वर; यथा तथा आपां पञ्च गुणान् शृणु, काश्यप।

Verse 37

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् / आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जा रक्तं च पञ्चमम्—एते आपां पञ्च गुणाः प्रोक्ताः; ते प्रयत्नतः ज्ञातव्याः।

Verse 38

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च / तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च—एतानि पञ्च तेजसः पञ्चगुणं प्रोक्तं, हे तार्क्ष्य, सर्वत्र योगिभिः।

Verse 39

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च / इत्येतत् कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम्

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च—इत्येतत् कथितं, हे तार्क्ष्य, वायुजं गुणपञ्चकम्।

Verse 40

आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् / निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः

आकुञ्चनं धावनं च लङ्घनं च प्रसारणम्; निरोधः पञ्चमः प्रोक्तः—वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः।

Verse 41

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः / आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञात व्यास्तार्क्ष्य यत्नतः

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः—आकाशस्य गुणाः पञ्च; ज्ञातव्यास्तार्क्ष्य यत्नतः।

Verse 42

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च / पाणी पादौ गुदं प्राक् च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासा—बुद्धीन्द्रियाणि; पाणी पादौ गुदं प्राक् च गुह्यं—कर्मेन्द्रियाणि च।

Verse 43

इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका / गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यसा तथा

इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा तृतीयका स्मृता । गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यशा तथा ॥

Verse 44

अलम्वुशा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता / पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः

अलम्बुशा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता । पिण्डमध्ये स्थिताः ह्येताः प्रधानाः दश नाड्यः ॥

Verse 45

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च / नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥

Verse 46

इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः / केवलं भुक्तमन्नञ्च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम्

इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः । केवलं भुक्तमन्नं च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम् ॥

Verse 47

नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु / आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा

नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु । आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा ॥

Verse 48

स प्रविश्य गुहे सम्यक् पृथगन्नं पृथग्जलम् / ऊर्ध्वमग्नेर्जलं कृत्वा तदन्नञ्च जलोपरि

स सम्यक् गुहां प्रविश्य अन्नं जलं च पृथक् पृथक् स्थापयेत्। अग्नेः ऊर्ध्वं जलं कृत्वा तदुपरि अन्नं विन्यसेत्॥

Verse 49

अग्नेश्चाधः स्वयं प्राणस्तमग्निञ्च धमेच्छनैः / वायुना धम्यमानो ऽग्निः पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

अग्नेः अधः स्वयं प्राणः शनैः तदग्निं धमेच्छति। वायुनाऽभिधम्यमानोऽग्निः किट्टं पृथक् रसं च पृथक् करोति॥

Verse 50

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहात् पृथग्भवेत् / कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम्

द्वादशभिः मलैः किट्टं देहात् भिन्नं पृथग् भवेत्। कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम्॥

Verse 51

नखा मलाश्रया ह्येते विण्मूत्रञ्चेत्यनन्तकम् / शुक्रशोणितसंयोगादेतत् षाट्कौशिकं स्मृतम्

नखाः मलाश्रया ह्येते, विण्मूत्रं च अनन्तकम्। शुक्रशोणितसंयोगादेतत् षाट्कौशिकं स्मृतम्॥

Verse 52

रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रो ऽप्यर्धकोटि समन्विताः / द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद्विनतासुत

रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रोऽप्यर्धकोटिसमन्विताः। द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद् विनतासुत॥

Verse 53

सप्त लक्षाणि केशाः स्युर्नखाः प्रोक्तास्तु विंशतिः / मांसं पलसहस्रैकं सामान्याद्देहसंस्थितम्

सप्तलक्षाणि केशाः स्युः, नखाः प्रोक्ताः विंशतिः। सामान्यदेहे मांसं तु पलसहस्रमेकं देहसंस्थितम्॥

Verse 54

रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं बुद्धमेव पुरातनैः / पलानि दश मेदश्च त्वचा चैव तु तत्समा

रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं पुरातनैः प्रबुद्धैः स्मृतम्। मेदः पलानि दश प्रोक्तं त्वचा च तद्वत्समा॥

Verse 55

पलद्वादशकं मज्जा महारक्तं पलत्रयम् / शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं शोणितं कुडवं स्मृतम्

मज्जा पलद्वादशकं, महारक्तं पलत्रयम्। शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं, शोणितं कुडवं स्मृतम्॥

Verse 56

श्लेष्माणश्च षडूर्ध्वञ्च विण्मूत्रं तत्प्रमाणतः / अस्थ्नां हि ह्यधिकं प्रोक्तं षष्ट्युत्तरशतत्रयात्

श्लेष्माणः षडूर्ध्वस्थाः, विण्मूत्रं तत्प्रमाणतः। अस्थ्नां तुाधिकं प्रोक्तं षष्ट्युत्तरशतत्रयात्॥

Verse 57

एवं पिण्डः समाख्यातो वैभवं सम्प्रचक्ष्महे / सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते

एवं पिण्डः समाख्यातः, वैभवं च प्रचक्ष्महे। सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते॥

Verse 58

अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति / तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः

अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति। तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः॥

Verse 59

अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वारेथ कराङ्गुली / जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका

अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वारेथ कराङ्गुली। जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका॥

Verse 60

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः / काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः। काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति॥

Verse 61

नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते / स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते

नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते। स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते॥

Verse 62

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा / तैराप्यायितदेहो ऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा। तैराप्यायितदेहो ऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च॥

Verse 63

स्मृत्यस्तत्र प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूतयः / ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः

तत्रास्य संसारसम्बद्धा बह्व्यः स्मृतयः सहसा प्रवर्तन्ते। ततः सर्वतो पीड्यमानो जन्तुः संसारविषये निर्वेदं गाढं वैराग्यं च प्राप्नोति॥

Verse 64

पुनर्नैवं करिष्यामि भुक्तमात्र इहोदरात् / तथातथा यतिष्यामि गर्भं नाप्नोम्यहं यथा

पुनर्नैवं करिष्यामि—केवलमुदरपूरणार्थमिह भुक्तमात्रः। तथातथा यतिष्यामि यथा पुनर्गर्भं नाप्नुयामहम्॥

Verse 65

यानि पूर्वानुभूतानि देवभूतात्मजानि वै

यानि पूर्वमनुभूतानि देवभूतात्मजानि वै—पूर्वकृतसंस्कारसमुद्भवानि अनुभवजातानि॥

Verse 66

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्यत्वधोमुखः / नवमे दशमे वापि मासि संजायते ततः

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्यत्वधोमुखः। नवमे दशमे वापि मासि ततः संजायते पुनः॥

Verse 67

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते / निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते। निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः॥

Verse 68

निष्क्रामंश्चोदरान्मूर्छामसह्यां प्रतिपद्यते / प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसुखान्वितः

निष्क्रामन् मातुरुदरात् जन्तुरसह्यां मूर्छां प्रतिपद्यते। ततः पुनश्चेतनां प्राप्य नववायुस्पर्शजन्यसुखेन समन्वितो भवति॥

Verse 69

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी / तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते

ततः सा वैष्णवी माया मोहिनी तमात्मानं समास्कन्दति। तया विमोहितः सन् स ज्ञानभ्रंशं विवेकनाशं चावाप्नुते॥

Verse 70

भ्रष्टज्ञानं बालभावे ततो जन्तुः प्रपद्यते / ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि

भ्रष्टज्ञाने तु बालभावं प्रथमं जन्तुः प्रपद्यते। ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतां च क्रमशः गच्छति॥

Verse 71

पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म प्राप्नोति मानवः / ततः संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्राम्यते घटयन्त्रवत्

पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म च मानवः प्राप्नोति। ततः संसारचक्रेऽस्मिन् घटयन्त्रवत् निरन्तरं भ्राम्यते॥

Verse 72

कदाचित्स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः / स्वर्गं च निरयं चैव स्वकर्मफलमश्नुते

कदाचित् स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः। स्वकर्मफलवशात् स्वर्गं निरयं चैवाश्नुते॥

Verse 73

कदाचिद्भुक्तकर्मा च भुवं स्वल्पेन गच्छति / स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्राये द्विजोत्तमाः

कदाचित् भुक्तकर्मा जीवः स्वल्पेनैव भुवं गच्छति; तथा स्वर्लोके नरके च, भुक्तप्राये कर्मणि, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 74

नरकेषु महद्दुःखमेतद्यत्स्वर्गवासिनः / दृश्यते नात्र मोदन्ते पात्यमानास्तु नारकैः

नरकेषु महद्दुःखमेतत्—यत् स्वर्गवासिनोऽपि तत्र दृश्यन्ते; नात्र मोदन्ते, पात्यमानास्तु नारकैः समा भवन्ति।

Verse 75

स्वर्गे ऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः / प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते

स्वर्गेऽपि दुःखमतुलं—यदारोहणकालतः प्रभृति ‘अहं पतिष्यामि’ इति मनसि वर्तते।

Verse 76

नार कांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुः खमवाप्यते / एवं गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः

नरकांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुःखमवाप्यते; ‘एवं गतिमहं गन्ता’ इत्यहर्निशमनिर्वृतः।

Verse 77

गर्भवासे महद्दुः खं जायमानस्य योनिजम् / जातस्य बालभावे ऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च

गर्भवासे महद्दुःखं, जायमानस्य योनिजं दुःखं तीव्रम्; जातस्य बालभावेऽपि, वृद्धत्वे च दुःखमेव।

Verse 78

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवने ऽपि च दुः सहम् / दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुः खमुत्कटम्

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवनेऽपि दुःसहं दुःखम्। दुःस्वप्ना वृद्धता चैव मरणे दुःखमुत्कटम्॥

Verse 79

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरके ऽपि च यात्यधः / पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरकेऽपि च यात्यधः। पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा॥

Verse 80

एवं संसारचक्रे ऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् / भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत्

एवं संसारचक्रेऽस्मिञ्जन्तवो घटयन्त्रवत्। भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत्॥

Verse 81

नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले / विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः

नास्ति पक्षिन् सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुःखशताकुले। विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः॥

Verse 82

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः / कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः। कथयामि क्रमप्रश्नं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा॥

Verse 83

गरुड उवाच / मध्ये कृतमहाप्रश्रद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् / प्रश्रस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम्

गरुड उवाच—अस्माकं संवादमध्ये मया तवोत्तरं द्वयोर्महाप्रश्नयोः पूर्वमेव प्राप्तम्। अधुना तृतीयप्रश्नस्यापि उत्तरं विधीयताम्।

Verse 84

श्रीकृष्ण उवाच / म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि / शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः

श्रीकृष्ण उवाच—म्रियमाणस्य किं कर्तव्यमिति त्वया पृष्टम्। तत्रोत्तरं शृणु; समासतः संक्षेपेण कथयामि।

Verse 85

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः / गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं ततः स्नापयेत्—गोमूत्रेण गोमयेन सुमृत्तया तीर्थोदकेन कुशोदकेन च।

Verse 86

वाससी परिधार्याथ धौते तु शुचि नी शुभे / दर्भाण्यादौ समास्तीर्य दक्षिणाग्रान्विकीर्य च

अथ धौते शुचिनी शुभे वाससी परिधार्य, आदौ दर्भान् समास्तीर्य दक्षिणाग्रान् विकीर्य च।

Verse 87

तिलान् गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र निवेशयेत्

गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र तिलान् निवेशयेत्।

Verse 88

प्रागुदक्शिरसं वापि मुखे स्वर्णं विनिः क्षेपेत् / शालग्रामशिला तत्र तुलसी च खगेश्वर

प्रागुदक्शिरसं वा उत्तरशिरसं वा मरणासन्नं नरं स्थापयित्वा मुखे स्वर्णं विनिक्षिपेत्। तत्रैव खगेश्वर, शालग्रामशिलां तुलसीं च निक्षिपेत्॥

Verse 89

विधेया सन्निधौ सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्पुनः / नमो भगवते वासुदेवायेति जपस्तथा

विधेया-सन्निधौ पुनः सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्। तथा ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ इति जपं कुर्यात्॥

Verse 90

आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने ततः स्मृते / समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः

आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने यथास्मृते। समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः॥

Verse 91

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्या नयोगेन पूजयेत् / दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्यानयोगेन पूजयेत्। दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च॥

Verse 92

पुत्त्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु / निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन्

पुत्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु। निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन्॥

Verse 93

उच्चैः पुरुषसूक्तं च यदि श्रेष्ठापदस्तदा / पुत्त्राद्याः प्रपठेयुस्ते म्रियमाणे निजे जने

यदि म्रियमाणः स्वयम् उच्चारयितुं समर्थः स्यात्, तदा पुरुषसूक्तं उच्चैः प्रपाठयेत्। स्वजनस्य मरणकाले पुत्रादयः तस्यार्थं तत् प्रपठेयुः।

Verse 94

एतत्ते सर्वमाख्यातं कृत्यं मृत्यावुपस्थिते / फलमप्यस्य कृत्स्नस्य समासात्ते वदाम्यहम्

एतत् सर्वं ते मरणोपस्थिते कर्तव्यं सम्यगाख्यातम्। अधुना तेषां सर्वकर्मणां कृत्स्नं फलं समासेन ते वदामि।

Verse 95

स्नानेन शुचिताप्राप्तिरपावित्र्यहृतिस्ततः / ततो विष्णोः स्मृतिस्तस्य ज्ञानात्सर्वफलप्रदा

स्नानेन शुचितां प्राप्नोति, अपवित्र्यं च नश्यति। ततः विष्णोः स्मृतिरुत्पद्यते; सा स्मृतिः सम्यग्ज्ञानं जनयति, यत् सर्वफलप्रदम्।

Verse 96

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरं तु न संशयः / तिलैर्दर्भैश्च निः क्षिप्तैः स्नानं क्रतुमयं भवेत्

दर्भतूली आतुरं स्वर्गं नयति, न संशयः। तिलैर्दर्भैश्च निःक्षिप्तैः कृतं स्नानं क्रतुमयं भवति।

Verse 97

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च / मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्

ब्रह्मा विष्णुः रुद्रः श्रीश्च हुताशश्च—एते सर्वे मण्डले उपतिष्ठन्ति। तस्मात् मण्डलं कर्तव्यम्।

Verse 98

प्रागुदग्वा कृतेनेह शिरसा लोकमुत्तमम् / व्रजते यदि पापस्याल्पत्वं पुंसो भवेत्खग

खग! इह प्रागुदग्वा शिरसा कृतो नरः लोकमुत्तमं व्रजति; तेन पापस्याल्पत्वं पुंसो भवति।

Verse 99

पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जिवे ज्ञानं प्ररोहति / तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग

पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जीवस्य ज्ञानं प्ररोहति; तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी, खग।

Verse 100

पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् / विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः

भवाब्धौ मज्जतां नृणां पञ्च प्रवहणान्येव—विष्णुभक्तिः, एकादशी, गीता-पाठः, तुलसी-सेवा, विप्रधेनु-सेवनं च।

Verse 101

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी / नमो भगवते वासुदेवायेति जपन्नरः

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी; ‘नमो भगवते वासुदेवाय’ इति जपन् नरः।

Verse 102

ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः / पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिराराद्दिवं व्रजेत्

ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयात्, नात्र संशयः; पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिः, आराद्दिवं व्रजेत्।

Verse 103

बन्धाभावे ममत्वेतु ज्ञानं पुरुषसूक्ततः / यस्ययस्याधिकत्वं तु साधनेष्वेषु काश्यप

बन्धाभावे ममत्वभावोऽपि निवर्तते; ततः पुरुषसूक्तोपदेशात् सम्यग्ज्ञानं प्रादुर्भवति। काश्यप, एतेषु साधनेषु यस्य यस्य यदधिकं, तदेव तस्य मुख्यं सहायं भवति।

Verse 104

तत्तत्फलस्याप्याधिक्यं भवतीत्यवधारय / दातव्यानि यथाशक्त्या प्रीतो ऽसौ सर्वदा भवेत्

तत्तत्कर्मफलस्याप्याधिक्यं भवतीति निश्चयं कुरु। तस्माद् यथाशक्त्या दातव्यानि; एवं कृत्वा स भगवान्/स प्राप्ता सदा प्रीतो भवेत्।

Verse 105

एतत्ते सर्वमाख्यातं स्नानादिषु फलं मया / ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति शरीरे ते व्यवस्थिताः

एतत् ते मया स्नानाद्यनुष्ठानफलं सम्यगाख्यातम्। ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति, ते एव शरीरेऽपि यथास्थानं व्यवस्थिताः।

Verse 106

पातालभूधरा लोकास्तथान्ये द्वीपसागराः / आदित्यादिग्रहाः सर्वे पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः

पातालभूधराः लोकाः तथा अन्ये द्वीपसागराः। आदित्यादिग्रहाः सर्वे पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः इति।

Verse 107

पादाधस्तु तलं ज्ञेयं पादोर्ध्वं वितलं तथा / जानुभ्यां सुतलं विद्धि सक्थिदेशे महातलम्

पादाधस्तु तलं ज्ञेयं, पादोर्ध्वं वितलं तथा। जानुभ्यां सुतलं विद्धि, सक्थिदेशे महातलम्।

Verse 108

तथा तलातलञ्चोरौ गुह्यदेशे रसातलम् / पातालं कटिसंस्थन्तु पादादौ लक्षयेद्बुधः

तथा बुद्धिमान् पण्डितः तलातलं ऊरुदेशे, रसातलं गुह्यदेशे, पातालं कटिसंस्थं च विद्यात्; एवं पादाद्यवयवेषु अधोलोकान् लक्षयेत्।

Verse 109

भूर्लोकं नाभिमध्ये तु भुवर्लोकं तदूर्ध्वतः / स्वर्गलोकं हृदये विद्यात् कण्ठदेशे महस्तथा

भूर्लोकं नाभिमध्ये विद्यात्, तदूर्ध्वं भुवर्लोकं; हृदये स्वर्गलोकं ज्ञेयम्, कण्ठदेशे च महर्लोकं तथा।

Verse 110

जनलोकं वक्त्रदेशे तपोलोकं ललाटके / सत्यलोकं महारन्ध्रे भुवनानि चतुर्दश

जनलोकं वक्त्रदेशे, तपोलोकं ललाटके; सत्यलोकं महारन्ध्रे (ब्रह्मरन्ध्रे) विद्यात्—एवं चतुर्दश भुवनानि देहे व्यवस्थितानि।

Verse 111

त्रिकोणे संस्थितो मेरुरधः कोणे च मन्दरः / दक्षिणे चेव कैलासो वामभागे हिमाचलः

त्रिकोणे मेरुः संस्थितः; अधःकोणे मन्दरः। दक्षिणे कैलासः, वामभागे हिमाचलः स्थितः।

Verse 112

निषधश्चोर्ध्वभागे च दक्षिणे गन्धमादनः / मलयो (रमणो) वामरेखायां सप्तैते कुलपर्वताः

निषधः ऊर्ध्वभागे स्थितः, दक्षिणे गन्धमादनः; वामरेखायां मलयः (रमणः) स्थितः—एते सप्त कुलपर्वताः।

Verse 113

अस्थिस्थाने स्थितो जम्बूः शाको मज्जासु संस्थितः / कुशद्वीपः स्थितो मांसे क्रौञ्चद्वीपः शिरास्थितः

अस्थिस्थाने जम्बूद्वीपः स्थितः, मज्जासु शाकद्वीपः प्रतिष्ठितः। मांसे कुशद्वीपः, शिरासु (नाडीषु) क्रौञ्चद्वीपः स्थित इति॥

Verse 114

त्वचायां शाल्मलिद्वापो प्लक्षः रोम्णां च सञ्चये / नखस्थः पुष्करद्वीपः सागरास्तदनन्तरम्

त्वचायां शाल्मलीद्वीपः, रोम्णां सञ्चये प्लक्षद्वीपः। नखेषु पुष्करद्वीपः, तदनन्तरं सागराः परितः स्थिताः॥

Verse 115

क्षारोदश्च तथा मूत्रे क्षारे क्षीरोदसागरः / सुरोदधिश्च श्लेष्मस्थः मज्जायां घृतसागरः

मूत्रे क्षारोदः सागरः, क्षारे (पित्ते) क्षीरोदसागरः। श्लेष्मस्थः सुरोदधिः, मज्जायां घृतसागरः स्थितः॥

Verse 116

रसोदधिं रसे विद्याच्छोणिते दधिसगरम् / स्वादुलं लम्बिकास्थाने गर्भोदं शुक्रसंस्थितम्

रसे रसोदधिं विद्यात्, शोणिते दधिसागरम्। लम्बिकास्थाने स्वादुलं (मधुरतत्त्वं), शुक्रे गर्भोदकं स्थितम्॥

Verse 117

नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः / लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः

नादचक्रे सूर्यः स्थितः, बिन्दुचक्रे चन्द्रमा स्थितः। लोचनेषु कुजो ज्ञेयः, हृदये बुधः स्मृतः॥

Verse 118

विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः / नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा

विष्णोः स्थाने गुरुं विद्यात्; शुक्रः शुक्रे व्यवस्थितः। नाभिदेशे स्थितो मन्दो, मुखे राहुः सदा स्थितः॥

Verse 119

पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् / विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम्

पायौ स्थाने स्थितः केतुः, शरीरे ग्रहमण्डलम्। विभक्तं च समाख्यातम्, आपादतलमस्तकम्॥

Verse 120

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः / बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः। बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना॥

Verse 121

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः / विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम्

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः। विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम्॥

Verse 122

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै / तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्य वै। तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः॥

Verse 123

केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः / पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः

केशग्राहैः समाक्रान्ताः नीयन्ते यमकिङ्करैः। पापिष्ठा अधमाः, हे तार्क्ष्य, दयाधर्मविवर्जिताः॥

Verse 124

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते / एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते। एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः॥

Verse 125

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः / आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः। आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च॥

Verse 126

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः / कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः। कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते॥

Verse 127

सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते / अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति

सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते। अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति॥

Verse 128

जन्मतो वैष्णवी माया संमोहयति सत्वरम् / स्वकर्मकृतसम्बन्धो जन्तुर्जन्म प्रपद्यते

जन्मतः एव वैष्णवी माया जन्तुं शीघ्रं संमोहयति। स्वकर्मकृतसम्बन्धबद्धो जन्तुः पुनर्जन्म प्रपद्यते॥

Verse 129

सुकृतादुत्तमो भोगभोग्यवान् सुकुले भवेत् / यथायथा दुष्कृतं तत् कुले हीने प्रजायते

सुकृतात् पुरुषः श्रेष्ठो भोगभोग्यसमन्वितः सुकुले जायते। यथायथा दुष्कृतं तथा तथा हीनकुले प्रजायते॥

Verse 130

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृद्दुः खभाजनम् / अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृत् दुःखभाजनम्। अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर॥