Adhyaya 25
Akalamṛtyu-kāraṇa and Bāla Antyeṣṭi: Age-graded Funeral Rites, Śrāddha Types, and Sonship Duties
प्रेतकल्पस्य व्यवहारमार्गदर्शनेऽस्मिन्नध्याये अकालमृत्युविशेषतः बालमरणस्य विधयः निरूप्यन्ते। विष्णुः गर्भपातं (अन्त्येष्ट्यभावः) शिशुमरणात् भिनत्ति, शिशोः क्षीर-पायसादि-नैवेद्यं निर्दिशति, वयसः प्रमाणेन भूमिसंस्कारः दाहश्च व्यवस्थितौ। शिशु-बाल-कौमार-पौगण्ड-किशोर-यौवनादि अवस्थाः कथ्यन्ते; येषां समुदायानां उपनयनाभावः, तेषां वैकल्पिक-वयोनिर्णयेन पञ्चवर्षोत्तरमरणे दशपिण्डादि प्रेतोपकारः न लोपनीय इति बोध्यते। ततः श्राद्धव्यवस्था विस्तर्यते—कदा सपिण्डीकरणं त्याज्यम्, एकोद्दिष्ट-पार्वणयोर्भेदः, यथोचित-ऋत्विजः शुद्धान्नस्य च महत्त्वम्, अन्नदानस्य प्रधानता च। ‘घटाकाश’दृष्टान्तेन पुनर्जन्म-कुलानुवृत्तिः सूच्यते, तथा वंशाधिकार-योग्यता-श्राद्धदोषफलविचाराय भूमिका रच्यते।
Shlokas
Verse 1
ऽल्पायुर्मरणहे तुबालान्त्येष्ट्योर्निरूपणं नाम चतुर्विशो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् / जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिको ऽपि वा
अल्पायुमरणहेतुबालान्त्येष्ट्योर्निरूपणं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः। श्रीविष्णुरुवाच—अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्रीविनिर्णयम्, जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिकः अपि वा।
Verse 2
पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः / सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ
पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः। सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ॥
Verse 3
पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् / विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम्
पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम्। विप्रादीनन्त्यजान् सर्वान् पापं मारयति ध्रुवम्॥
Verse 4
गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ / परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः
गर्भे नष्टे न क्रिया काचिद् विधीयते। मृते शिशौ क्षीरं दातव्यं; सामर्थ्यानुसारं पायसं क्षीरं च दद्यादिति।
Verse 5
एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना / महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत्
कुमारे मृते एकादशाह-द्वादशाहादि कृत्यं विधेयम्; वृषकर्म-वृषविधिं विना, महादानविहीनं च आदिशेत्।
Verse 6
कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् / बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते
कुमाराणां बालानां च भोजनं वस्त्रवेष्टनं विधीयते। बालो वा तरुणो वृद्धो वा मृते सन् नूनं ‘घट’ एव भवति—पराधीनः कृत्योपजीवी।
Verse 7
भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम् / ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते
द्विमासोनं बालं द्विवार्षिकं च भूमौ विनिक्षिपेत्। ततः परं, खगश्रेष्ठ, देहदाहविधिर्विधीयते।
Verse 8
शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् / कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात्
दन्तजननादारभ्य शिशुरिति कथ्यते; ततो यावदाशिखं बालः। सर्वशास्त्रेषु मौञ्जिबन्धनात् कुमार इति निगद्यते।
Verse 9
शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् / गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम्
शूद्रादीनां विषये कर्म कथं विधीयते? मौञ्जीधारणाभावात् संशयो जायते। गर्भात् नवमं मासं विहाय, शिशोः षोडशमासपर्यन्तं गणना विधीयते।
Verse 10
बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति / आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः
अथ परं ज्ञेयम्—बालावस्था सप्तविंशतिमासपर्यन्ता। पञ्चवर्षपर्यन्तं कौमारं, नववर्षपर्यन्तं पौगण्डं इति कथ्यते।
Verse 11
किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् / मृतो ऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतो ऽपि वा
किशोरः षोडशवर्षपर्यन्तः; ततः परं यौवनमिति निर्दिशेत्। पञ्चमे वर्षे मृतोऽपि—अवृतः सवृतो वा—तदनुसारो विधिः।
Verse 12
पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् / स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात्
अत्रापि पूर्वोक्तमेव कर्तव्यम्—दशपिण्डकं विधानम्। अल्पकर्मप्रसङ्गात्, अल्पादपि विषयबन्धनात्, बन्धः प्रवर्धते।
Verse 13
स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति / यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः
स्वल्पवपुषि स्वल्पवस्त्रधरेऽपि जन्तौ, स्वल्पामपि क्रियां स इच्छति। यावदुपचयोऽस्य सूक्ष्मः प्रवर्तते, यावच्च विषयैर्वेष्टितो भवति।
Verse 14
यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति / ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः
यद्यदस्योपजीव्यं स्यात् तत्तदेव प्रेतलोकेऽपि दातुमिहेच्छति। ब्रह्मबीजसमुद्भूताः पुत्रा देवर्षीणां प्रियाः, तदनुसारं दानं विधेयमिति वदन्ति॥
Verse 15
यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग / बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः
यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग। बालो वृद्धो युवा वापि देहिनो देहमिच्छन्ति धारयितुं, तथापि नीयन्ते॥
Verse 16
सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह / परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः
सुखं दुःखं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह। परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः प्रयाति॥
Verse 17
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः / तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम्
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः। तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम्॥
Verse 18
जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम् / पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते
जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम्। पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते, तदनुसारं कर्मविधिः प्रवर्तते॥
Verse 19
वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना / द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश
सपिण्डीकरणं विना वृषोत्सर्गादिकं कर्म कर्तव्यम्; द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते षोडश श्राद्धानि विधिवत् कुर्यात्।
Verse 20
पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् / उदकुम्भप्रदानं च पद (उप) दानानि यानि च
पायसेन गुडेन वा यथाक्रमं पिण्डान् दद्यात्; उदकुम्भप्रदानं च पदोपदानादि यानि दानानि विहितानि तानि च कुर्यात्।
Verse 21
भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः / दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा
द्विजे भोजनानि दद्यात्, महादानादि च शक्तितः; दीपदानादि यत्किञ्चित् शक्यं तत् पञ्चवर्षाधिके सदा कुर्यात्।
Verse 22
कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक् प्रेततृप्तये / यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति
खगश्रेष्ठ, व्रतात् प्राक् प्रेततृप्तये कर्तव्यं यत् तत् कुर्यात्; सर्वं न क्रियते चेत् स मुद्गलत्वं गच्छति।
Verse 23
व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च / स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश
व्रतसमाप्तेः प्राङ्गेव देयं, ततः पितृगणस्यापि; स्वाहाकारेण षोडश एकोद्दिष्टानि विधिवत् कुर्यात्।
Verse 24
ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम् / अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम्
ऋजुदर्भैः शुक्लतिलैश्च प्राचीनावीति-विधिना कर्म निश्चयेन कर्तव्यम्। यज्ञोपवीतं चापसव्यं धारयेत्; एवं कृते प्रेतः परां गतिम् आप्नोति॥
Verse 25
पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम् / सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः
पुनश्चिरायुषो भूत्वा स्वकुले ध्रुवं जायन्ते। सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिं विवर्धयति॥
Verse 26
आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः / घटादिषु पृथक् सर्वं पश्य रूपं च तत्समम्
आकाशं यथा एकमेव, चन्द्रादित्यौ च यथैकैकौ। घटादिषु पृथगिव दृश्यते यत्, तत् सर्वमेकं पश्य; तस्य रूपं च सर्वत्र सममेव॥
Verse 27
आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्त्रेषु विचरेत्सदा / या यस्य प्रकृतिः पूर्वं शुक्रशोणितसङ्गमे
आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्रेषु सदा विचरेत्। यया यस्य पूर्वं प्रकृतिः शुक्रशोणितसङ्गमे, सा तत्रैव पुनः प्रादुर्भवति॥
Verse 28
सा (स) तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः / पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः
तेनैव भावयोगेन पुत्रास्तत्कर्मकारिणः। पितृरूपं समादाय कस्यचित् जायते सुतः॥
Verse 29
पितृतः को ऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः / सदृशः को ऽपि लोके ऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति
पितृवंशे कश्चिदपि रूपवान् गुणज्ञो दानपरायणश्च सम्भवेत्; तथापि लोकेऽस्मिन् तस्य सदृशो न कश्चिदस्ति—न भूतो न भविष्यति।
Verse 30
अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते / बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि / अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु
अन्धादन्धो न जायेत मूकान्मूको न जायते; बधिराद्बधिरो नैव, विदुषो न सदा विद्यावान्। अनुरूपाः सदा न दृश्यन्ते—मदीयं वचनं शृणु।
Verse 31
गरुड उवाच / औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः / संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम्
गरुड उवाच—औरसक्षेत्रजाद्याः पुत्रा दशविधाः स्मृताः; यस्तु संगृहीतः सुतः, दासीपुत्रश्च—तयोः किं विधानम्?
Verse 32
काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः / भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः
काङ्कां गतिमवाप्नोति मृत्युवशं गतः; यस्य न दुहिता न दौहित्रो न वा सुतः, स नरः शोच्यताम्।
Verse 33
श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत् / श्रीभगवानुवाच / मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात्
श्राद्धं तस्य कथं कार्यं, केन विधिना तद्भवेत्? श्रीभगवानुवाच—पुत्रस्य मुखं दृष्ट्वा एव मुच्यते पैतृकादृणात्।
Verse 34
पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात् / लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः
पौत्रस्य दर्शनमात्रेण जन्तुरृणत्रयात् प्रमुच्यते। पुत्रैः पौत्रैः प्रपौत्रैश्च लोकानामनन्त्यं सौभाग्यं प्राप्य दिवं गच्छति॥
Verse 35
अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः / कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः
अन्यक्षेत्रोद्भवाः केचिद् भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः। तथापि सुतोऽसौ प्रमादं विना विधिवत् पार्वणश्राद्धं कुर्यात्॥
Verse 36
कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम् / ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत् / श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै
केचित् सुताः कुर्वन्त्येकोद्दिष्टश्राद्धमेव न पार्वणम्। ब्राह्मोढो ह्युत्कर्षं नयति, संगृहीतस्त्वधो नयेत्। सांवत्सरं श्राद्धमात्रं कुर्वन् नरकायैव जायते॥
Verse 37
सर्वदानानि देयानि ह्यन्न दानादृते खग / संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्
सर्वदानानि देयानि ह्यन्नदानादृते खग। संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्॥
Verse 38
प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते / एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि
प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते। एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि, ततोऽपि दोषो न विद्यते॥
Verse 39
आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम् / संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये
स आत्मानं पितॄंश्चैव नीयते यममन्दिरम्। ये च तेन संगृहीताः दासीपुत्रादयः परे, तेऽपि तेन सह तत्र नीयन्ते कर्मबन्धनात्॥
Verse 40
तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं (मासं) दद्युर्द्विजन्मने / संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति
तीर्थे पितृश्राद्धं कुर्यात्, मासे मासे च दानं द्विजन्मने दद्यात्। यश्च संगृहीतसुतो भूत्वा पक्त्वा पाकं प्रयच्छति, स पुण्यभाग्भवति॥
Verse 41
वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः / न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन् / एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत्
शूद्रान्नेन यथा द्विजः श्राद्धं कुर्यात्, तथा तद् वृथा इति विजानीयात्। तत् श्राद्धं पितामहमुखान् पितॄन् न प्रीणयति। एवं ज्ञात्वा, स्वगश्रेष्ठ, हीनजातीन्सुतान् त्यजेत्॥
Verse 42
(ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चाण्डालादधमः स्मृतः ) / यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातः चाण्डालादधमः स्मृतः। प्रव्रजिताज्जातश्चैव, ब्राह्मण्यां शूद्रतोऽपि यः॥
Verse 43
द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते / स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर
द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ, सगोत्राद्यस्तु जायते। द्वितीयः स्वर्यातिविहितान् पुत्रः समुत्पाद्य, खगेश्वर॥
Verse 44
तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत् / हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते
सुवृत्तैः सुखमवाप्यते, कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत्। हीनजातिसमुद्भूताः अपि सुवृत्ताः सुखमेव समृद्ध्यन्ति॥
Verse 45
कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानो ऽप्सरोभिः / पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव
कलिकलुषविमुक्तः सिद्धसङ्घैः पूजितोऽमरचमरमालावीज्यमानोऽप्सरोभिः। स एक एव नरकनिमग्नान् पितॄन् शतमपि बन्धून् पुत्रपौत्रप्रपौत्रांश्चोद्धर्तुं समर्थः॥
Frequently Asked Questions
The chapter states that if the fetus is lost, no funerary rite (antyeṣṭi/śrāddha) is to be performed.
Milk is offered, and additionally rice cooked in milk (pāyasa) and milk are given as offerings according to one’s capacity.
It prescribes consigning very young children (specified as under two months and up to two years) to the earth (burial), and after that age, cremation is prescribed.
Because even slight entanglement with actions and sense-objects can bind the subtle being; therefore the ten piṇḍas and related preta-satisfaction rites are taught as necessary once the relevant age/eligibility is reached.
It is described as a degraded/obstructed condition that results when required rites for the preta’s satisfaction are not performed before undertaking (and completing) other sacred observances (vratas).
Ekoddiṣṭa is a single-departed-focused offering, while pārvaṇa is the collective ancestral rite for the lineage; the chapter notes adopted sons should do ekoddiṣṭa but not pārvaṇa, and warns against negligence or improper procedure.
The gift of food (anna-dāna) is stated to be unequaled among gifts.