Shloka 36

Vāta-vyādhi Nidāna and Lakṣaṇa: Obstruction, Dhātu-Seating, and Major Neuromuscular Entities

रूक्षः सवेदनः कृष्णः सो ऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः / तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च

rūkṣaḥ savedanaḥ kṛṣṇaḥ so 'sādhyaḥ syācchirograhaḥ / tanuṃ gṛhītvā vāyuśca snāyustathaiva ca

रूक्षः सवेदनः कृष्णवर्णः शिरोग्रहः सोऽसाध्यः स्यादिति कथ्यते। तदा वायुः तनुं गृहीत्वा स्नायूनपि तथैव गृह्णाति॥

रूक्षःdry/rough
रूक्षः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootरूक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (Masculine, Nominative singular; adjective)
सवेदनःpainful; with sensation
सवेदनः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootस-वेदन (प्रातिपदिक; वेदन ‘pain/sensation’ + स- उपसर्गार्थ ‘with’)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (Masculine, Nominative singular; adjective)
कृष्णःblack/dark
कृष्णः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (Masculine, Nominative singular; adjective)
सःhe/that (disease)
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम (Masculine, Nominative singular; pronoun)
असाध्यःincurable
असाध्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअ-साध्य (प्रातिपदिक; √साध् (धातु) ‘to accomplish’ + यत् प्रत्यय; negated)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (Masculine, Nominative singular; adjective)
स्यात्would be
स्यात्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (Optative, 3rd person singular)
शिरोग्रहःhead-affliction; seizure of the head
शिरोग्रहः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशिरस् + ग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (head-seizure) (Masculine, Nominative singular)
तनुम्the body
तनुम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतनु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन (Feminine, Accusative singular)
गृहीत्वाhaving seized
गृहीत्वा:
Kriya-viseshana (Adverbial to verb/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Root√ग्रह् (धातु) + क्त्वा (अव्यय-कृदन्त)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund/absolutive): ‘having seized/taken’
वायुःvāta; wind (humor)
वायुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (Masculine, Nominative singular)
and
:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
स्नायुःtendon/ligament
स्नायुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्नायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (Masculine, Nominative singular)
तथाthus; likewise
तथा:
Kriya-viseshana (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/so’)
एवindeed; just
एव:
Sambandha (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (particle of emphasis)
and
:
Sambandha (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata

Concept: Diagnostic signs indicate prognosis; vāyu’s dominance and snāyu-involvement mark incurability.

Vedantic Theme: Deha as prakṛti-field subject to guṇa/doṣa change; impermanence of embodied condition.

Application: Recognize red-flag symptoms (rukṣa, svedana/vedanā, kṛṣṇa-varṇa, snāyu-graha) and shift from curative attempts to palliation, support, and prevention.

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.166 (Ayurveda/roga-nidāna context)

V
Vayu

FAQs

This verse treats chirograha as a vāta-driven head disorder and gives classical prognostic signs—dryness, pain, and dark coloration—marking it as difficult or incurable when deeper tissues are involved.

It does not describe the soul’s journey here; instead, it preserves Garuda Purana’s practical dharma of bodily care by classifying disease signs, which supports righteous living and preparedness for life’s transitions.

Treat persistent, severe head pain with systemic dryness and dark discoloration as a serious warning sign; seek qualified medical care early and avoid vāta-aggravating habits (irregular sleep, fasting, dehydration).