Shloka 31

Vidradhi–Gulma Nidāna

Causes and Signs of Abscess and Abdominal Mass

उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः / सुपीडितो ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि

upekṣyamāṇasya ca gulmavṛddhimādhmānarugvai vividhāśca rogāḥ / supīḍito 'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca mūrdhni

उपेक्ष्यमाणेऽस्मिन् रोगे गुल्मो वर्धते, आध्मानं शूलं च जायते, नानारोगाश्च समुत्पद्यन्ते। अन्तः सुपीडितो वातः स्वनवान् विचरति, देहं प्रध्मापयन् पुनश्च मूर्ध्नि वेगेन प्रयाति।

उपेक्ष्यमाणस्यof (one) being neglected
उपेक्ष्यमाणस्य:
Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootउप-ईक्ष् (धातु) → उपेक्ष्यमाण (कृदन्त, वर्तमानकाले कर्मणि)
Formषष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-सम्भाव्य; कर्मणि वर्तमानकृदन्त (शानच्), ‘being neglected/ignored’
and
:
Sambandha (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
गुल्मवृद्धिम्increase of abdominal tumor (gulma)
गुल्मवृद्धिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootगुल्म (प्रातिपदिक) + वृद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (गुल्मस्य वृद्धि:)
आध्मानरुक्bloating and pain
आध्मानरुक्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootआध्मान (प्रातिपदिक) + रुक्/रुज् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (आध्मानं च रुक् च)
वैindeed
वै:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
विविधाःvarious
विविधाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; विशेषणम् (rogāḥ इति विशेष्यस्य)
and
:
Sambandha (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
रोगाःdiseases
रोगाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरोग (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन
सुपीडितःseverely afflicted
सुपीडितः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootसु- (उपसर्ग) + पीड् (धातु) → पीडित (कृदन्त, भूतकर्मणि)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), ‘well/strongly afflicted’
अन्तःwithin
अन्तः:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय/उपसर्गसदृश)
Formअव्यय; देश/अवस्थानिर्देशक (adverb: ‘within/inside’)
स्वनवान्making sounds
स्वनवान्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्वनवत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; मतुप्-अन्त विशेषण (possessing sound)
प्रयातिgoes/moves
प्रयाति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-या (धातु)
Formलट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
प्रध्मापयन्inflating/blowing up
प्रध्मापयन्:
Kriya (Action/क्रिया-विशेषण)
TypeVerb
Rootप्र-ध्मा (धातु) → प्रध्मापयत् (कृदन्त, शतृ)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; वर्तमानकृदन्त (शतृ), ‘causing to inflate/blowing’ (क्रियाविशेषणभावे)
इतिthus
इति:
Sambandha (Marker/इति)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/प्रकारवाचक-अव्यय (quotative particle)
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formकाल/पुनरावृत्त्यर्थक-अव्यय (adverb: again)
and
:
Sambandha (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
मूर्ध्निin the head
मूर्ध्नि:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata

Concept: प्रमाद (neglect) of proper care causes escalation of suffering; timely attention prevents compounding harm.

Vedantic Theme: देह-धर्मे अनित्यता—bodily conditions are mutable; wise vigilance (apramāda) supports sādhana.

Application: Seek early treatment for abdominal masses/distension; avoid ignoring symptoms; regulate vāta through appropriate regimen.

Primary Rasa: bhayanaka

Secondary Rasa: karuna

Related Themes: Garuda Purana 1.160 (Ayurveda/roga-nidāna section): vāta disorders, gulma, ādhmāna, śūla

V
Vata (wind principle)
G
Gulma (abdominal mass)

FAQs

This verse frames disease progression as Vata becoming forceful when untreated—producing distension, pain, and systemic complications—showing the Purana’s practical medical (nidana) teaching.

It describes Vata being compressed internally, creating rumbling sounds, inflating the abdomen, and then moving upward toward the head—an Ayurvedic description of dysregulated internal wind.

Do not ignore persistent bloating, pain, and gurgling with upward pressure/head discomfort; early correction of diet and lifestyle that aggravate Vata is implied.