Adhyaya 16
Dhyāna of Hari and the Procedure of Āditya/Sūrya Worship
संवादक्रमे रुद्रः हरिं विष्णुध्यानं पुनरुक्तुं पृच्छति। हरिः परमं ब्रह्म अव्ययं सर्वव्यापि हृदयस्थं निरुपाधि-कारणकारणं असङ्गं इन्द्रियगोचरातीतं च निरूपयति, तथा ‘निषेध’वाक्यानि प्रभोः जडत्व-अचैतन्य-प्रतिपादनार्थानि न स्युरिति सावधानं करोति। एवं सम्यग्दृष्टिं स्थापयित्वा भृगवे पूर्वोक्तां सूर्योपासनां प्रवर्तयति—खखोल्क-मूलमन्त्रं, शिरः-शिखा-कवच-अस्त्ररूप-न्यासाङ्गानि, अग्निप्राकारं, आदित्यगायत्रीं च। ततः दिग्बलि-समर्पणं (धर्मात्मा-यमादीन् सहितम्), चतुर्दिक्-देवताः, नवग्रह-नमस्काराः, सप्ताश्व- सहस्ररश्मि-आदित्याय अर्घ्यावाहनं, अन्ते ‘आह्वाने पुनरागमनाय’ इति विसर्जनं च। अयं अध्यायः अन्तर्बोधं सुव्यवस्थित-सौर-लितुर्ग्यया संयोज्य परवर्ती साधनापरम्परायै भूमिं करोति।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चदशो ऽध्यायः रुद्र उवाच / पुनर्ध्यानं समाचक्ष्व शङ्खचक्रगदाधर / विष्णोरीशस्य देवस्य शुद्धस्य परमात्मनः
नाम पञ्चदशोऽध्यायः। रुद्र उवाच— शङ्खचक्रगदाधर! पुनर्ध्यानं समाचक्ष्व विष्णोरीशस्य देवस्य शुद्धस्य परमात्मनः॥
Verse 2
हरिरुवाच / शृणु रुद्र ! हरेर्ध्यानं संसारतरुनाशनम् / दृशिरूपमनन्तं च सर्वव्याप्यजमव्ययम्
हरिरुवाच— शृणु रुद्र! हरेर्ध्यानं संसारतरुनाशनम्। दृशिरूपमनन्तं च सर्वव्याप्यजमव्ययम्॥
Verse 3
अक्षरं सर्वगं नित्यं महब्द्रह्मास्ति केवलम् / सर्वस्य जगतो मूलं सर्वगं परमेशवरम्
अक्षरं सर्वगं नित्यं केवलं परब्रह्मैव। तदेव सर्वजगन्मूलं सर्वव्यापि परमेश्वरम्॥
Verse 4
सर्वभूतहृदिस्थं वै सर्वभूतमहेश्वरम् / सर्वाधारं निराधारं सर्वकारणकारणम्
सर्वभूतहृदिस्थं वै सर्वभूतमहेश्वरम्। सर्वाधारं निराधारं सर्वकारणकारणम्॥
Verse 5
अलेपकं तथा मुक्तं मुक्तयोगिविचितितम् / स्थूलदेहविहीनं च चक्षुषा परिवर्जितम्
अलेपकं तथा मुक्तं मुक्तयोगिविचिन्तितम्। स्थूलदेहविहीनं च चक्षुषा परिवर्जितम्॥
Verse 6
वागिन्द्रियविहीनं च प्राणिधर्ंमविवर्जितम् / पादेन्द्रियविहीनं च वाग्धर्मपरिवर्जितम् / पायूपस्थविहीनं च सर्वैंन्द्रिय विवर्जितम्
वागिन्द्रियविहीनं च प्राणिधर्मविवर्जितम्। पादेन्द्रियविहीनं च वाग्धर्मपरिवर्जितम्॥ पायूपस्थविहीनं च सर्वेन्द्रियविवर्जितम्॥
Verse 7
मनोविरहितं तद्वन्मनोधर्ंमविवर्जितम् / बुद्ध्या विहीनं देवेशं चेतसा परिवर्जितम्
मनोविरहितं तद्वन्मनोधर्मविवर्जितम्। बुद्ध्याविहीनं देवेशं चेतसा परिवर्जितम्॥
Verse 8
अहङ्कारविहीनं वै बुद्धिधर्ंमविवर्जितम् / प्राणेन रहितं चैव ह्यपानेन विवर्जितम्
अहङ्काररहितं खलु, बुद्धेर्धर्मस्य च व्यापारविवर्जितम्। प्राणेन रहितं चैव, तथैवापानेन वर्जितम्॥
Verse 9
व्यानाख्यवायुहीनं वै प्राणधर्ंमविवर्जितम् / हरिरुवाच / पुनः सूर्यर्चनं वक्ष्ये यदुक्तं भृगवे पुरा
व्यानाख्यवायुहीनं वै, प्राणधर्मविवर्जितम्। हरिरुवाच—पुनः सूर्यर्चनं वक्ष्ये, यदुक्तं भृगवे पुरा॥
Verse 10
ॐ खखोल्काय नमः / सूर्यस्य मूलमन्त्रो ऽयं भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
ॐ खखोल्काय नमः। सूर्यस्य मूलमन्त्रोऽयं भुक्तिमुक्तिप्रदायकः॥
Verse 11
ॐ खखोल्काय त्रिदशाय नमः / ॐ विचि ठठ शिरसे नमः / ॐ ज्ञानिने ठठ शिखायै नमः / ॐ सहस्ररश्मये ठठ कवचाय नमः
ॐ खखोल्काय त्रिदशाय नमः। ॐ विचि ठठ शिरसे नमः। ॐ ज्ञानिने ठठ शिखायै नमः। ॐ सहस्ररश्मये ठठ कवचाय नमः॥
Verse 12
ॐ सर्वतेजो ऽधिपतये ठठ अस्त्राय नमः / ॐ ज्वलज्वल प्रज्वलप्रज्वल ठठ नमः
ॐ सर्वतेजोऽधिपतये ठठ अस्त्राय नमः। ॐ ज्वलज्वल प्रज्वलप्रज्वल ठठ नमः॥
Verse 13
अग्निप्राकारमन्त्रो ऽयं सूर्यस्याघविनाशनः / ॐ आदित्याय विद्महे,विश्वभा वाय धीमहि, तन्नः सूर्य प्रचोदयात्
अयम् अग्निप्राकारमन्त्रः सूर्यशक्त्या पापनाशनः— ॐ आदित्याय विद्महे विश्वभासे च धीमहि तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्।
Verse 14
सकलीकरणं कुर्याद्रायत्र्या भास्करस्य च / धर्ंमात्मने च पूर्वस्मिन्यमा येति च दक्षिणे
रायत्र्या भास्करमन्त्रेण सकलीकरणं कुर्यात्; पूर्वे धर्मात्मने दद्यात्, दक्षिणे ‘यमाय’ इति च।
Verse 15
दण्डनायकाय ततो दैवतायेति चोत्तरे / श्यामपिङ्गलमैशान्यामाग्नेय्यां दीक्षितं यजेत्
ततो उत्तरे ‘दण्डनायकाय दैवताय’ इति पूजयेत्; ईशान्यां श्यामपिङ्गलं, आग्नेय्यां दीक्षितं यजेत्।
Verse 16
वज्रपाणिं च नैरृत्यां भूर्भुवःस्वश्च वायवे / ॐ चन्द्राय नक्षत्राधिपतये नमः / ॐ अङ्गारकाय क्षितिसुताय नमः / ॐ बुधाय सोमसुताय नमः / ॐ वागीश्वराय सर्वविद्याधिपतये नमः / ॐ शुक्राय महर्षये भृगुसुताय नमः / ॐ शनैश्चराय सूर्यात्मजाय नमः / ॐ राहवे नमः / ॐ केतवे नमः
नैरृत्यां वज्रपाणये नमः; वायवे भूर्भुवःस्वःव्यापिने नमः। ॐ चन्द्राय नक्षत्राधिपतये नमः। ॐ अङ्गारकाय क्षितिसुताय नमः। ॐ बुधाय सोमसुताय नमः। ॐ वागीश्वराय सर्वविद्याधिपतये नमः। ॐ शुक्राय महर्षये भृगुसुताय नमः। ॐ शनैश्चराय सूर्यात्मजाय नमः। ॐ राहवे नमः। ॐ केतवे नमः।
Verse 17
पूर्वादीशानपर्यन्ता एते पूज्या वृषध्वज / ॐ अनूकाय नमः / ॐ प्रथमनाथाय नमः / ॐ बुद्धाय नमः
पूर्वाद् ईशानपर्यन्ता एते पूज्याः, वृषध्वज। ॐ अनूकाय नमः। ॐ प्रथमनाथाय नमः। ॐ बुद्धाय नमः।
Verse 18
ॐ भगवन्नपरिमितमयूखमालिन् ! सकलजगत्पते ! सप्ताश्ववाहन ! चतुर्भुज ! परमसिद्धिप्रद ! विस्फुलिङ्गपिङ्गल ! तत एह्येहि इदमर्घ्यं मम शिरसि गतं गृह्णगृह्ण तेजोग्ररूपम् अनग्न ! ज्वलज्वल ठठ नमः
ॐ भगवन् अपरिमितमयूखमालिन्, सकलजगत्पते, सप्ताश्ववाहन, चतुर्भुज, परमसिद्धिप्रद, विस्फुलिङ्गपिङ्गल—तत एहि एहि। इदमर्घ्यं मम शिरसि गतं गृह्ण गृह्ण। तेजोग्ररूपम् अनग्न, ज्वल ज्वल, ठठ। नमः।
Verse 19
अनेनावाह्य मन्त्रेण ततः सूर्यं विसर्जयेत् / ॐ नमो भगवते आदित्याय सहस्र किरणाय गच्छ सुखं पुनरागमनायेति
अनेनावाह्य मन्त्रेण ततः सूर्यं विसर्जयेत्—ॐ नमो भगवते आदित्याय सहस्रकिरणाय; गच्छ सुखं पुनरागमनाय इति।
Frequently Asked Questions
In this chapter, “Om—salutations to Khakholka” is explicitly identified as Sūrya’s mūla-mantra, i.e., the primary seed-formula anchoring the entire rite. It functions as the core invocation from which protective and ancillary mantras (head/śikhā/kavaca/astra) and the broader worship sequence proceed, and is said to grant both worldly enjoyment and liberation.
The chapter presents Sūrya as the central luminary while acknowledging the cosmic order expressed through grahas. The salutations integrate planetary powers into a harmonized ritual field, aligning the practitioner with dharma (ṛta/order) and seeking auspiciousness and protection under the sovereignty of Āditya.
Read Garuda Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.