Shloka 16

Roganidāna: Definitions, Fivefold Diagnostic Method, and Doṣa-wise Causes

क्रियाभियोगबीशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः / ग्रीष्माहोरात्रभुक्त्यन्ते प्रकुप्यति समीरणः

kriyābhiyogabīśokacintāvyāyāmamaithunaiḥ / grīṣmāhorātrabhuktyante prakupyati samīraṇaḥ

क्रियाभियोगातिभारैर्भयशोकचिन्ताव्यायाममैथुनैः तथा ग्रीष्मेऽहोरात्रयोर्भुक्त्यन्ते च देहे समीरणो वायुः प्रकुप्यति।

kriyāactivity, action
kriyā:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootkriyā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासपूर्वपद (पूर्वपद)
abhiyogaexertion, application, strain
abhiyoga:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootabhiyoga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासपूर्वपद
fear/anxiety (rare term; uncertain)
:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootbī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासपूर्वपद; (पाठभेद/दुर्लभ-शब्द)
śokagrief
śoka:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootśoka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासपूर्वपद
cintāworry, thought
cintā:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootcintā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासपूर्वपद
vyāyāmaexercise
vyāyāma:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootvyāyāma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासपूर्वपद
maithunasexual intercourse
maithuna:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootmaithuna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समाससमूहस्य अन्त्यपद; बहुवचन-तृतीया ‘-aiḥ’
grīṣmain summer
grīṣma:
Adhikarana (Location/Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootgrīṣma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासपूर्वपद (ग्रीष्म+अहोरात्र)
ahorātraday and night
ahorātra:
Adhikarana (Location/Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootahaḥ + rātra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; द्वन्द्वसमासः (अहः+रात्र)
bhuktieating, consumption
bhukti:
Adhikarana (Location/Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhukti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; समासपूर्वपद (भुक्ति+अन्त)
anteat the end
ante:
Adhikarana (Location/Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootanta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; ‘अन्ते’ = at the end; समासान्त्यपद
prakupyatibecomes aggravated
prakupyati:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootpra + kup (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
samīraṇaḥwind (vāta)
samīraṇaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootsamīraṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata

Concept: Moderation and right regimen (vihara) prevent Vata (samirana) vitiation; excess and wrong timing of food disturb bodily balance.

Vedantic Theme: Deha as instrument for dharma and sadhana; sattvic regulation supports clarity and steadiness of mind.

Application: Reduce overexertion, anxiety-grief cycles, excessive exercise and sexual indulgence; avoid late-day/late-night heavy eating in summer; adopt cooling, regular routine.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.146.17-20 (Pitta/Kapha/Sannipata aggravating factors)

V
Vāyu
S
Samīraṇa

FAQs

This verse links mental stress (fear, grief, worry) and lifestyle excess (overexertion, sex, late eating—especially in summer) to vāta aggravation, implying that disciplined conduct preserves bodily balance and supports dharmic living.

Indirectly: by teaching regulation of body and mind, it supports clarity and steadiness needed for spiritual practice; uncontrolled habits that disturb vāta also disturb mental stability, which can hinder higher aims like devotion and liberation.

Reduce anxiety-driven overwork, avoid excessive strain and indulgence, and prefer timely, moderate meals—especially avoiding very late eating in hot seasons—to prevent vāta-type imbalance (restlessness, dryness, irregularity).