Next Verse

Shloka 1

Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे प्रतिसर्गो नाम तृतीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः श्रुतं सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्त्तितम् / प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde pratisargo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ śrutaṃ sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrttitam / prajānāṃ manubhiḥ sārddhaṃ devānāmṛṣibhiḥ saha

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थोपसंहारपादे प्रतिसर्गो नाम तृतीयोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—श्रुतं सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम्। प्रजानां मनुभिः सार्धं देवानामृषिभिः सह॥

itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative marker)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormAvyaya (अव्यय), colophon marker (इति)
śrīrevered; auspicious
śrī:
Sambandha (सम्बन्ध/honorific qualifier)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Indeclinable honorific in compounds/usage (श्री-उपपद)
brahmāṇḍein the Brahmāṇḍa (Purāṇa)
brahmāṇḍe:
Adhikarana (अधिकरण/location)
TypeNoun
Rootbrahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन)
mahāpurāṇein the great Purāṇa
mahāpurāṇe:
Adhikarana (अधिकरण/location)
TypeNoun
Rootmahāpurāṇa (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; compound: mahā + purāṇa
vāyuproktespoken by Vāyu
vāyuprokte:
Sambandha (सम्बन्ध/qualifier)
TypeAdjective
Rootvāyu-prokta (प्रातिपदिक; कृदन्त from √vac/√brū? prokta = √vac (वच्) क्त)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; PPP prokta (क्त) with agent vāyu-; agrees with mahāpurāṇe
uttarabhāgein the latter section
uttarabhāge:
Adhikarana (अधिकरण/location)
TypeNoun
Rootuttarabhāga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; compound: uttara + bhāga
caturthein the fourth
caturthe:
Sambandha (सम्बन्ध/qualifier)
TypeAdjective
Rootcaturtha (प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; ordinal; agrees with pāde
upasaṃhārapādein the concluding quarter/section
upasaṃhārapāde:
Adhikarana (अधिकरण/location)
TypeNoun
Rootupasaṃhāra-pāda (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; compound: upasaṃhāra + pāda
pratisargaḥPratisarga
pratisargaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootpratisarga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/naming)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
FormAvyaya (अव्यय), nomenclative particle (नाम)
tṛtīyaḥthird
tṛtīyaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/qualifier)
TypeAdjective
Roottṛtīya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; ordinal; agrees with adhyāyaḥ
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
ṛṣayaḥthe sages
ṛṣayaḥ:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootṛṣi (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Plural (बहुवचन)
ūcuḥsaid
ūcuḥ:
Kriya (क्रिया/predicate)
TypeVerb
Root√vac (वच्) धातु
FormLiṭ (लिट्/perfect), Parasmaipada, Prathama-puruṣa (3rd person/प्रथम), Plural (बहुवचन)
śrutamheard
śrutam:
Karma (कर्म/object)
TypeVerb
Rootśruta (कृदन्त; √śru (श्रु) धातु)
FormPast passive participle (क्त/PPP) used predicatively; Neuter, Nominative/Accusative, Singular; here as object-complement with implicit 'we have heard'
su-mahat-ākhyānama very great narrative
su-mahat-ākhyānam:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootsu + mahat + ākhyāna (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular; compound: su (intensifier) + mahat (great) + ākhyāna (narrative)
bhavatāby you
bhavatā:
Karana (करण/agent in passive)
TypeNoun
Rootbhavat (भवत्-प्रातिपदिक; honorific pronoun)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Singular; honorific 'by you'
parikīrttitamfully narrated
parikīrttitam:
Karma (कर्म/predicate complement in passive)
TypeVerb
Rootparikīrtita (कृदन्त; pari+√kīrt (कीर्त्) धातु)
FormPast passive participle (क्त/PPP), Neuter, Nominative/Accusative, Singular; agrees with ākhyānam
prajānāmof creatures/subjects
prajānām:
Sambandha (सम्बन्ध/of)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Genitive (6th/षष्ठी), Plural
manubhiḥwith the Manus
manubhiḥ:
Sahakāraka (सहकारक/association)
TypeNoun
Rootmanu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Plural
sārddhamtogether with
sārddham:
Sahakāraka (सहकारक/with)
TypeIndeclinable
Rootsārddham (अव्यय)
FormAvyaya, postposition/adverb meaning 'together with' (सह-अर्थक)
devānāmof the gods
devānām:
Sambandha (सम्बन्ध/of)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Plural
ṛṣibhiḥwith sages
ṛṣibhiḥ:
Sahakāraka (सहकारक/association)
TypeNoun
Rootṛṣi (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Plural
sahawith
saha:
Sahakāraka (सहकारक/with)
TypeIndeclinable
Rootsaha (अव्यय)
FormAvyaya, postposition meaning 'with' (सह)