Shloka 94
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च
Transliteration
na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtaṃ tu tat / akṣaraṃ tena vāpyuktama kṣīṇatvāttathaiva ca
Translation
न क्षीयते न क्षरति; विकारप्रसृतं तु तत्। तेन ‘अक्षरम्’ इति प्रोक्तं, अक्षीणत्वात् तथैव च॥
Word by Word
नnot
न:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation)
क्षीयतेis diminished
क्षीयते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√क्षि (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; भावे/कर्मणि-प्रयोग (decreases/is diminished)
नnor
न:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
क्षरतिflows away/decays
क्षरति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√क्षर् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
विकार-प्रसृतम्spread through transformations
विकार-प्रसृतम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविकार (प्रातिपदिक) + प्रसृत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √सृ (धातु) + प्र + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विकारैः प्रसृतम् = spread through modifications)
तुhowever
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय (but/indeed)
तत्that (principle)
तत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
अक्षरम्the imperishable
अक्षरम्:
Predicative (विधेय)
TypeNoun
Rootअक्षर (प्रातिपदिक; अ-क्षर)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-तत्पुरुषः
तेनtherefore/by that
तेन:
Karaṇa/Hetu (करण/हेतु)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (or)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपि-कारार्थक-अव्यय (also/even)
उक्तम्is said/called
उक्तम्:
Kriyā/Predicative (क्रिया/विधेय)
TypeVerb
Rootउक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वच् (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भावः
क्षीणत्वात्because of (its) non-diminishing state
क्षीणत्वात्:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootक्षीणत्व (प्रातिपदिक; क्षीण + त्व)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन
तथाthus
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारार्थक-अव्यय (thus/in that way)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (indeed/only)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (and)