Shloka 80
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः
Transliteration
paryāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so 'bhilaṣyate / vyaktāvyaktapramāṇo 'yaṃ sa vai bhuṅkte tu kṛtsnaśaḥ
Translation
पर्यायवाचकैः एकार्थैः शब्दैः सः अभिलष्यते; अयं व्यक्ताव्यक्तप्रमाणः स वै कृत्स्नशः भुङ्क्ते।
Word by Word
paryāya-vācakaiḥby synonym-denoting
paryāya-vācakaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Rootparyāya (प्रातिपदिक) + vācaka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), तृतीया (instrumental), बहुवचन (plural); षष्ठी-तत्पुरुष (paryāyāṇāṃ vācakāḥ) ‘synonym-denoting’
śabdaiḥby words
śabdaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootśabda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), तृतीया (instrumental), बहुवचन (plural)
eka-arthaiḥhaving one meaning
eka-arthaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeAdjective
Rooteka (प्रातिपदिक) + artha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), तृतीया (instrumental), बहुवचन (plural); कर्मधारय (ekārthāḥ = ‘having one meaning’)
saḥhe/that (entity)
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
abhilaṣyateis intended/desired
abhilaṣyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootabhi-laṣ (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि/भावे प्रयोगः (passive sense: ‘is desired/aimed at’)
vyakta-avyakta-pramāṇaḥhaving manifest-and-unmanifest measure
vyakta-avyakta-pramāṇaḥ:
Karta-anvaya (कर्तृविशेषण)
TypeAdjective
Rootvyakta (प्रातिपदिक) + avyakta (प्रातिपदिक) + pramāṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (vyakta-avyakta) इतरेतर-द्वन्द्व + तत्पुरुष (pramāṇaḥ) ‘whose measure/extent is (both) manifest and unmanifest’
ayamthis (one)
ayam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
vaiindeed
vai:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक निपात (particle of emphasis/indeed)
bhuṅkteenjoys/experiences
bhuṅkte:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootbhuj (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन
tubut
tu:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेषार्थक निपात (but/however)
kṛtsnaśaḥentirely
kṛtsnaśaḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootkṛtsnaśas (अव्यय)
Formअव्यय; परिमाणवाचक क्रियाविशेषण (adverb: wholly, entirely)