Shloka 20
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः
Transliteration
bhūtendriyeṣu yugapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai / abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ
Translation
भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै। अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः॥
Word by Word
भूत-इन्द्रियेषुin the sense-organs
भूत-इन्द्रियेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), बहुवचन; locative plural ‘in the sense-organs (arisen from elements)’
युगपत्simultaneously
युगपत्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयुगपत् (अव्यय)
Formकाल/प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: simultaneously)
भूत-आदौin Bhūtādi
भूत-आदौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; locative singular ‘in Bhūtādi’
संस्थितेषुbeing established
संस्थितेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootसम्-√स्था (धातु)
Formक्त (past passive participle), सप्तमी (7), बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; locative absolute with ‘भूतेन्द्रियेषु’ = ‘when (they are) established’
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (particle: indeed)
अभिमान-आत्मकःconsisting of egoism
अभिमान-आत्मकः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअभिमान (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; predicate adjective of ‘एष भूतादिः’
हिindeed/for
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle: for/indeed)
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; demonstrative pronoun
भूत-आदिःBhūtādi
भूत-आदिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
तामसःtamasic (of darkness/inertia)
तामसः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतामस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; predicate adjective
स्मृतःis regarded/said
स्मृतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; passive sense ‘is said/considered’