Shloka 55
दुर्मद-कुरण्ड-वधः (The Slaying of Durmada and Kuraṇḍa) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
सर्पिणीमायया जातान्सर्पान्दृष्ट्वा भयानकान् / क्रोधरक्तेक्षणं व्यात्तं नकुली विदधे मुखम्
Transliteration
sarpiṇīmāyayā jātānsarpāndṛṣṭvā bhayānakān / krodharaktekṣaṇaṃ vyāttaṃ nakulī vidadhe mukham
Translation
सर्पिणीमायया जातान् भयानकान् सर्पान् दृष्ट्वा नकुली क्रोधरक्तेक्षणा व्यात्तमुखी बभूव।
Word by Word
सर्पिणी-माययाby the serpent-woman’s illusion
सर्पिणी-मायया:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootसर्पिणी (प्रातिपदिक) + माया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्पिण्याः माया)
जातान्born/produced
जातान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeAdjective
Root√जन् (धातु) → जात (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकाले ‘born/produced’
सर्पान्snakes
सर्पान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसर्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), बहुवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकालक्रिया (Absolutive/पूर्वकर्म)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु) → दृष्ट्वा (क्त्वा)
Formअव्यय-कृदन्त (क्त्वा/gerund), ‘having seen’
भयानकान्terrifying
भयानकान्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootभयानक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (qualifying सर्पान्)
क्रोध-रक्त-ईक्षणम्with anger-reddened eyes
क्रोध-रक्त-ईक्षणम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्रोध (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (क्रोधेन रक्तम् ईक्षणम् यस्य) — ‘with eyes reddened by anger’ (मुखम्/वदनम् विशेषयति)
व्यात्तम्opened wide
व्यात्तम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Root√यम् (धातु) → व्यात्त (कृदन्त, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त ‘opened, gaping’ (मुखम् विशेषयति)
नकुलीNakulī (the goddess)
नकुली:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनकुली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन
विदधेshe made/assumed
विदधे:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु) उपसर्ग-वि → विदधे
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
मुखम्mouth/face
मुखम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), एकवचन