Shloka 28
दुर्मद-कुरण्ड-वधः (The Slaying of Durmada and Kuraṇḍa) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
प्रवृत्ते घोरसंग्रामे शक्तीनां च सुरद्विषाम् / अथस्वबलमादाय पञ्चभिः प्रेरिता सती / सर्पिणी बहुधा सर्पान्विससर्ज शरीरतः
Transliteration
pravṛtte ghorasaṃgrāme śaktīnāṃ ca suradviṣām / athasvabalamādāya pañcabhiḥ preritā satī / sarpiṇī bahudhā sarpānvisasarja śarīrataḥ
Translation
प्रवृत्ते घोरसंग्रामे शक्तीनां च सुरद्विषाम्, अथ स्वबलमादाय पञ्चभिः प्रेरिता सती। सर्पिणी बहुधा सर्पान् विससर्ज शरीरतः॥
Word by Word
प्रवृत्तेwhen (it was) begun/underway
प्रवृत्ते:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeAdjective
Rootप्रवृत्त (√वृत्, धातु; भूतकृदन्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; ‘घोरसंग्रामे’ इत्यस्य विशेषणम् (when begun/ongoing)
घोर-संग्रामेin the terrible battle
घोर-संग्रामे:
अधिकरण (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootघोर (प्रातिपदिक) + संग्राम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कर्मधारयः — ‘घोरः संग्रामः’ (terrible battle)
शक्तीनाम्of the powers/energies
शक्तीनाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
सुर-द्विषाम्of the god-haters (demons)
सुर-द्विषाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootसुर (प्रातिपदिक) + द्विष् (√द्विष्, धातु; कृदन्त/प्रातिपदिक ‘द्विष्’ = hater)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; तत्पुरुषः — ‘सुरान् द्विषन्ति’ (haters of the gods)
अथthen
अथ:
सम्बन्ध (discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक अव्यय (then/thereupon)
स्व-बलम्her own strength
स्व-बलम्:
कर्म (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootस्व (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्मधारयः — ‘स्वं बलम्’ (her own strength/force)
आदायhaving taken
आदाय:
क्रियाविशेषण (adverbial to main verb)
TypeIndeclinable
Rootआ-√दा (धातु); ल्यबन्त/क्त्वान्त अव्ययकृदन्त
Formक्त्वान्त/ल्यबन्त (absolutive/gerund) — ‘आदाय’ = having taken
पञ्चभिःby five (ones)
पञ्चभिः:
करण (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootपञ्चन् (प्रातिपदिक/संख्या)
Form(सर्वलिङ्ग), तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; संख्या-शब्द
प्रेरिताimpelled/urged
प्रेरिता:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootप्रेरित (√ईर्/√प्रेर् causative of √ईर्, धातु; भूतकृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मणि क्त-प्रत्यय; ‘सती/सर्पिणी’ इत्यस्य विशेषणम् (being impelled)
सतीthe lady (Satī / the virtuous one)
सती:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसती (√अस्, धातु; वर्तमानकृदन्त स्त्री ‘सत्’ → ‘सती’)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘the virtuous lady/that woman’
सर्पिणीthe serpent(-woman)
सर्पिणी:
कर्ता (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसर्पिणी (प्रातिपदिक; ‘serpent-like/female serpent’)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्तृपद (apposition to सती)
बहुधाin many ways / repeatedly
बहुधा:
क्रियाविशेषण (adverbial)
TypeIndeclinable
Rootबहुधा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण अव्यय (adverb: in many ways/many times)
सर्पान्serpents
सर्पान्:
कर्म (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootसर्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन
विससर्जshe released/sent forth
विससर्ज:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवि-√सृज् (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
शरीरतःfrom (her) body
शरीरतः:
अपादान (अपादान/Ablative source)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादानार्थे (ablative: from)