Adhyaya 13
ललिताप्रादुर्भाव-स्तुति (Lalita’s Cosmic Praise and Body–Cosmos Correspondences)
हयग्रीव–अगस्त्यसंवादप्रवाहे ललितोपाख्यानेऽस्मिन्नध्याये देवैः कृतं ललिता-देव्याः स्तुतिरूपं जयनमस्कारपरं स्तोत्रं प्रदर्श्यते। अत्र सूक्ष्म–स्थूलसम्बन्धेन देवीदेहस्य विश्वरूपता निरूप्यते—अतल-वितल-रसातलादि पाताललोकाः, धरणी भुवर्लोकश्च, चन्द्र-सूर्य-अग्न्यादयः, दिशो भुजाः, वायवः प्राणाः, वेदाः वाक् इति देव्याः अङ्ग-शक्तिषु समन्वयः। प्राणायाम-प्रत्याहार-ध्यान-धारणा-समाधयश्च देव्याः स्वरूपभूताः इति योग-यागवाक्यैः शक्तेः भक्त्योपास्यत्वं तथा जगत्कारणत्वं मोक्षाधारत्वं च एकस्मिन्नभेद-क्रमेण संनिबध्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललिताप्रादुर्भावो नाम द्वादशो ऽध्यायः देवा ऊचुः जय देवि जगन्मातर्जय देवि परात्परे / जय कल्याणनिलये जय कामकलात्मिके
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ‘ललिताप्रादुर्भावः’ नाम द्वादशोऽध्यायः। देवा ऊचुः— जय देवि जगन्मातः, जय देवि परात्परे। जय कल्याणनिलये, जय कामकलात्मिके॥
Verse 2
जयकारि च वामाक्षि जय कामाक्षि सुन्दरि / जयाखिलसुराराध्ये जय कामेशि मानदे
जयकारि च वामाक्षि, जय कामाक्षि सुन्दरि। जयाखिलसुराराध्ये, जय कामेशि मानदे॥
Verse 3
जय ब्रह्ममये देवि ब्रह्मात्मकरसात्मिके / जय नारायणि परे नन्दिताशेषविष्टपे
जय ब्रह्ममये देवि, ब्रह्मात्मकरसात्मिके। जय नारायणि परे, नन्दिताशेषविष्टपे॥
Verse 4
जय श्रीकण्ठदयिते जय श्रीललितेंबिके / जय श्रीविजये देवि विजय श्रीसमृद्धिदे
जय श्रीकण्ठदयिते, जय श्रीललितेंबिके। जय श्रीविजये देवि, विजय श्रीसमृद्धिदे॥
Verse 5
जातस्य जायमानस्य इष्टापूर्तस्य हेतवे / नमस्तस्यै त्रिजगतां पालयित्र्यै परात्परे
जातस्य जायमानस्य इष्टापूर्तस्य हेतवे । नमस्तस्यै त्रिजगतां पालयित्र्यै परात्परे ॥
Verse 6
कलामुहूर्तकाष्ठाहर् मासर्तुशरदात्मने / नमः सहस्रशीर्षायै सहस्रमुखलोचने
कलामुहूर्तकाष्ठाहर् मासर्तुशरदात्मने । नमः सहस्रशीर्षायै सहस्रमुखलोचने ॥
Verse 7
नमः सहस्रहस्ताब्जपादपङ्कजशोभिते / अणोरणुतरे देवि महतो ऽपि महीयसि
नमः सहस्रहस्ताब्जपादपङ्कजशोभिते । अणोरणुतरे देवि महतोऽपि महीयसि ॥
Verse 8
परात्परतरे मातस्तेजस्तेजीयसामपि / अतलं तु भवेत्पादौ वितलं जानुनी तव
परात्परतरे मातस्तेजस्तेजीयसामपि । अतलं तु भवेत्पादौ वितलं जानुनी तव ॥
Verse 9
रसातलं कटीदेशः कुक्षिस्ते धरणी भवेत् / हृदयं तु भुवर्लोकः स्वस्ते मुखमुदाहृतम्
रसातलं कटीदेशः कुक्षिस्ते धरणी भवेत् । हृदयं तु भुवर्लोकः स्वस्ते मुखमुदाहृतम् ॥
Verse 10
दृशश्चन्द्रार्कदहना दिशस्ते बाहवोंबिके / मरुतस्तु तवोच्छ्वासा वाचस्ते श्रुतयो ऽखिलाः
हे अम्बिके! चन्द्रः सूर्यः अग्निश्च तव दृष्टयः; दिशः तव बाहवः। मरुतः तव उच्छ्वासाः, अखिलाः श्रुतयः तव वाचः।
Verse 11
क्रीडा ते लोकरचना सखा ते चिन्मयः शिवः / आहारस्ते सदानन्दो वासस्ते हृदये सताम्
तव क्रीडा लोकरचना; तव सखा चिन्मयः शिवः। तव आहारः सदानन्दः; सतां हृदये तव वासः।
Verse 12
दृश्यादृश्य स्वरूपाणि रूपाणि भुवनानि ते / शिरोरुहा घनास्ते तु तारकाः कुसुमानि ते
दृश्यादृश्यस्वरूपाणि भुवनानि तव रूपाणि; घनाः तव शिरोरुहाः, तारकाः तव कुसुमानि।
Verse 13
धर्माद्या बाहवस्ते स्युरधर्माद्यायुधानि ते / यमाश्च नियमाश्चैव करपादरुहास्तथा
धर्मादयः तव बाहवः स्युः; अधर्मादयः तव आयुधानि। यमाः नियमाश्चैव तथा करपादरुहाः।
Verse 14
स्तनौ स्वाहास्वधाकरौ लोकोज्जीवनकारकौ / प्राणायामस्तु ते नासा रसना ते सरस्वती
स्वाहास्वधाकारकौ तव स्तनौ लोकोज्जीवनकारकौ; तव नासा प्राणायामः, तव रसना सरस्वती।
Verse 15
प्रत्याहारस्त्विद्रिंयाणि ध्यानं ते धीस्तु सत्तमा / मनस्ते धारणाशक्तिर्हृदयं ते समाधिकः
प्रत्याहारस्त्वदीन्द्रियाणि, ध्यानं ते धीः सत्तमा। मनस्ते धारणाशक्तिः, हृदयं ते समाधिकम्॥
Verse 16
महीरुहास्तेङ्गरुहाः प्रभातं वसनं तव / भूतं भव्यं भविष्यच्च नित्यं च तव विग्रहः
महीरुहास्तेऽङ्गरुहाः, प्रभातं वसनं तव। भूतं भव्यं भविष्यच्च, नित्यं च तव विग्रहः॥
Verse 17
यज्ञरूपा जगद्धात्री विश्वरूपा च पावनी / आदौ या तु दयाभूता ससर्ज निखिलाः प्रजाः
यज्ञरूपा जगद्धात्री विश्वरूपा च पावनी। आदौ या तु दयाभूता ससर्ज निखिलाः प्रजाः॥
Verse 18
हृदयस्थापि लोकानामदृश्या मोहनात्मिका
हृदयस्थापि लोकानामदृश्या मोहनात्मिका॥
Verse 19
नामरूपविभागं च या करोति स्वलीलया / तान्यधिष्ठाय तिष्ठन्ती तेष्वसक्तार्थकामदा / नमस्तस्यै महादेव्यै सर्वशक्त्यै नमोनमः
नामरूपविभागं च या करोति स्वलीलया। तान्यधिष्ठाय तिष्ठन्ती तेष्वसक्तार्थकामदा। नमस्तस्यै महादेव्यै सर्वशक्त्यै नमोनमः॥
Verse 20
यदाज्ञया प्रवर्तन्ते वह्निसूर्यैदुमारुताः / पृथिव्यादीनि भूतानि तस्यै देव्यै नमोनमः
यस्याः आज्ञया प्रवर्तन्ते वह्निः सूर्यः इन्दुः मारुताश्च, पृथिव्यादीनि भूतानि च; तस्यै देव्यै नमो नमः।
Verse 21
या ससर्जादिधातारं सर्गादावादिभूरिदम् / दधार स्वयमेवैका तस्यै देव्यै नमोनमः
या ससर्ज आदिधातारं सर्गादौ आदिभूरिदं, दधार स्वयमेवैका; तस्यै देव्यै नमो नमः।
Verse 22
यथा धृता तु धरिणी ययाकाशममेयया / यस्यामुदेति सविता तस्यै देव्यै नमोनमः
यया अमेयया आकाशं धृतं, तथा धृता धरिणी; यस्यामुदेति सविता—तस्यै देव्यै नमो नमः।
Verse 23
यत्रोदेति जगत्कृत्स्नं यत्र तिष्ठति निर्भरम् / यत्रान्तमेति काले तु तस्यै देव्यै नमोनमः
यत्र उदेति जगत्कृत्स्नं, यत्र तिष्ठति निर्भरम्, यत्र अन्तं एति काले तु—तस्यै देव्यै नमो नमः।
Verse 24
नमोनमस्ते रजसे भवायै नमोनमः सात्त्विकसंस्थितायै / नमोनमस्ते तमसे हरायै नमोनमो निर्गुणतः शिवायै
नमो नमस्ते रजसे भवायै, नमो नमः सात्त्विकसंस्थितायै। नमो नमस्ते तमसे हरायै, नमो नमो निर्गुणतः शिवायै॥
Verse 25
नमोनमस्ते जगदेकमात्रे नमोनमस्ते जगदेकपित्रे / नमोनमस्ते ऽखिलरूपतन्त्रे नमोनमस्ते ऽखिलयन्त्ररूपे
नमोनमस्ते जगदेकमात्रे नमोनमस्ते जगदेकपित्रे । नमोनमस्तेऽखिलरूपतन्त्रे नमोनमस्तेऽखिलयन्त्ररूपे ॥
Verse 26
नमोनमो लोकगुरुप्रधाने नमोनमस्ते ऽखिलवाग्विभूत्यै / नमो ऽस्तु लक्ष्म्यै जगदेकतुष्ट्यै नमोनमः शांभवि सर्वशक्त्यै
नमोनमो लोकगुरुप्रधाने नमोनमस्तेऽखिलवाग्विभूत्यै । नमोऽस्तु लक्ष्म्यै जगदेकतुष्ट्यै नमोनमः शांभवि सर्वशक्त्यै ॥
Verse 27
अनादिमध्यान्तमपाञ्चभौतिकं ह्यवाङ्मनोगम्यमतर्क्यवैभवम् / अरूपमद्वन्द्वमदृष्टगोचरं प्रभावमग्र्यं कथमंब वर्णये
अनादिमध्यान्तमपाञ्चभौतिकं ह्यवाङ्मनोगम्यमतर्क्यवैभवम् । अरूपमद्वन्द्वमदृष्टगोचरं प्रभावमग्र्यं कथमम्ब वर्णये ॥
Verse 28
प्रसीद विश्वेश्वरि विश्ववन्दिते प्रसीद विद्येश्वरि वेदरूपिणि / प्रसीद मायामयि मन्त्राविग्रहे प्रसीद सर्वेश्वरि सर्वरूपिणि
प्रसीद विश्वेश्वरि विश्ववन्दिते प्रसीद विद्येश्वरि वेदरूपिणि । प्रसीद मायामयि मन्त्राविग्रहे प्रसीद सर्वेश्वरि सर्वरूपिणि ॥
Verse 29
इति स्तत्वा महादेवीं देवाः सर्वे सवासवाः / भूयोभूयो नमस्कृत्य शरणं जगमुरञ्जसा
इति स्तत्वा महादेवीं देवाः सर्वे सवासवाः । भूयोभूयो नमस्कृत्य शरणं जगमुरञ्जसा ॥
Verse 30
ततः प्रसन्ना सा देवी प्रणतं वीक्ष्य वासवम् / वरेण च्छन्दयामास वरदाखिलदेहिनाम्
ततः प्रसन्ना सा देवी प्रणतं वीक्ष्य वासवम् । वरेण च्छन्दयामास वरदाखिलदेहिनाम् ॥
Verse 31
इन्द्र उवाच यदि तुष्टासि कर्याणि वरं दैत्येन्द्र पीडितः / दुर्धरं जीवितं देहि त्वां गताः शरणार्थिनः
इन्द्र उवाच यदि तुष्टासि कल्याणि वरं दैत्येन्द्रपीडितः । दुर्धरं जीवितं देहि त्वां गताः शरणार्थिनः ॥
Verse 32
श्रीदेव्युवाच अहमेव विनिर्जित्य भण्डं दैत्यकुलोद्भवम् / अचिरात्तव दास्यामि त्रैलोक्यं सचराचरम्
श्रीदेव्युवाच अहमेव विनिर्जित्य भण्डं दैत्यकुलोद्भवम् । अचिरात्तव दास्यामि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
Verse 33
निर्भया मुदिताः सन्तु सर्वे देवगणास्तथा / ये स्तोष्यन्ति च मां भक्त्या स्तवेनानेन मानवाः
निर्भया मुदिताः सन्तु सर्वे देवगणास्तथा । ये स्तोष्यन्ति च मां भक्त्या स्तवेनानेन मानवाः ॥
Verse 34
भाजनं ते भविष्यन्ति धर्मश्रीयशसां सदा / विद्याविनयसंपन्ना नीरोगा दीर्घजीविनः
भाजनं ते भविष्यन्ति धर्मश्रीयशसां सदा । विद्याविनयसंपन्ना नीरोगा दीर्घजीविनः ॥
Verse 35
पुत्रमित्रकल त्राढ्या भवन्तु मदनुग्रहात् / इति लब्धवरा देवा देवेन्द्रो ऽपि महाबलः
मदनुग्रहात् पुत्रमित्रकलत्रसमृद्धा भवन्तु—इति वरं लब्ध्वा देवाः, महाबलः देवेन्द्रः अपि तथेति।
Verse 36
आमोदं परमं जग्मुस्तां विलोक्य मुहुर्मुहुः
तां मुहुर्मुहुः विलोक्य ते परमामोदं जग्मुः।
Frequently Asked Questions
No formal vamsha catalog appears in the sampled material; the chapter’s primary function is hymnic-theological and cosmographic, presenting Devī as the ground in which worlds and beings (including lineages) subsist rather than listing dynastic descent.
It provides qualitative cosmography rather than numeric measures: named nether regions (Atala, Vitala, Rasātala), loka-identifications (Dharaṇī, Bhuvarloka), and astronomical-elemental correspondences (moon/sun/fire as aspects of sight; directions as arms), functioning as a relational map instead of a metric one.
This chapter does not foreground a particular yantra diagram; its esoteric payload is the identificatory “vidyā” of correspondence—Devī is equated with cosmic layers and yogic limbs (prāṇāyāma through samādhi). The practical implication is that worship and inner discipline are read as participation in the Goddess’s own cosmological structure.