Shloka 55
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
प्रथमे मेरुसावर्णेदक्षपुत्रस्य वै मनोः / परामरीचिगर्भाश्च सुधर्माणश्च ते त्रयः / संभूताश्च महात्मानः सर्वे वैवस्वतेन्तरे
Transliteration
prathame merusāvarṇedakṣaputrasya vai manoḥ / parāmarīcigarbhāśca sudharmāṇaśca te trayaḥ / saṃbhūtāśca mahātmānaḥ sarve vaivasvatentare
Translation
प्रथमे मेरुसावर्णे दक्षपुत्रस्य वै मनोः। परामरीचिगर्भाश्च सुधर्माणश्च ते त्रयः॥ संभूताश्च महात्मानः सर्वे वैवस्वतेऽन्तरे॥
Word by Word
प्रथमेin the first
प्रथमे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Time-location)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन; (अत्र) मन्वन्तरे इति अध्याहृत-विशेष्ये विशेषण
मेरु-सावर्णेin the Meru-Sāvarṇa (manvantara)
मेरु-सावर्णे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location-Time)
TypeNoun
Rootमेरु (प्रातिपदिक) + सावर्ण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (मेरोः सावर्णे/मेरु-सावर्णे), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; मन्वन्तर-विशेषणरूपेण
दक्षपुत्रस्यof Dakṣa’s son
दक्षपुत्रस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootदक्ष + पुत्र (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष-समास (दक्षस्य पुत्रः), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)
मनोःof Manu
मनोः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
परामरीचिगर्भाःParāmarīcigarbhās (a group/name)
परामरीचिगर्भाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootपरामरीचि + गर्भ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (परामरीचि-गर्भाः = परामरीचौ गर्भः/परामरीचि-सम्बद्धाः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
सुधर्माणःSudharmāṇas (a group/name)
सुधर्माणः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसुधर्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
तेthose
ते:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; निर्देश-सर्वनाम (demonstrative pronoun)
त्रयःthree
त्रयः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootत्रि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; संख्यावाचक
संभूताःarisen/born
संभूताः:
विधेय (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootसम् + भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ते/त्रयः इत्यस्य विधेय-विशेषण
चand
च:
समुच्चय (connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
महात्मानःgreat-souled ones
महात्मानः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; (अर्थतः) विशेषणवत् ‘महान् आत्मा येषाम्’
सर्वेall
सर्वे:
कर्ता (Karta/Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; महात्मानः इति विशेष्यस्य विशेषण
वैवस्वत-अन्तरेin the Vaivasvata interval (manvantara)
वैवस्वत-अन्तरे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Time-location)
TypeNoun
Rootवैवस्वत (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (वैवस्वतस्य अन्तरम्/अन्तरे), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन