Shloka 41
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्माभ्यभाषत / दक्ष कन्या तवेयं वै जनयिष्यति सुव्रता
Transliteration
bhavadharmasamīpasthaṃ dakṣaṃ brahmābhyabhāṣata / dakṣa kanyā taveyaṃ vai janayiṣyati suvratā
Translation
भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्मा अभ्यभाषत। ‘दक्ष, कन्या तवेयं वै—जनयिष्यति सुव्रता।’
Word by Word
भव-धर्म-समीपस्थम्standing near Bhava and Dharma
भव-धर्म-समीपस्थम्:
विशेषण (Adjectival to ‘दक्षम्’)
TypeAdjective
Rootभव + धर्म + समीपस्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (समाहार/निर्देश): ‘भवधर्मयोः समीपे स्थितम्’
दक्षम्Dakṣa
दक्षम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; nominative singular
अभ्यभाषतspoke to; addressed
अभ्यभाषत:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootअभि + √भाष् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/लङ्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; parasmaipada
दक्षO Dakṣa
दक्ष:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
कन्या(this) daughter
कन्या:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootकन्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; nominative singular
तवof you; your
तव:
सम्बन्ध (Genitive/possessor)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; genitive singular (‘your’)
इयम्this
इयम्:
विशेषण/निर्देशक (Deictic to ‘कन्या’)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; nominative singular (‘this’)
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphasis)
जनयिष्यतिwill beget; will give birth to
जनयिष्यति:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Root√जन् (धातु)
Formलृट् (Simple Future/लृट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; parasmaipada
सुव्रताthe good-vowed (one)
सुव्रता:
विशेषण (Adjectival to subject)
TypeAdjective
Rootसु + व्रत (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय; appositional epithet of ‘कन्या’