Shloka 172
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
पुनः पतति भूमौ तत्पयोधस्तान्नभस्तले / संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समततः
Transliteration
punaḥ patati bhūmau tatpayodhastānnabhastale / saṃveṣṭayati ghorātmā divi vāyuḥ samatataḥ
Translation
पुनः पतति भूमौ तत्पयोधस्तान्नभस्तले । संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समततः ॥
Word by Word
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formकाल/पुनरावृत्तिवाचक क्रियाविशेषण (adverb)
पततिfalls
पतति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√पत् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
भूमौon the earth
भूमौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
तत्that
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र ‘पयोधः’ विशेषणम् (that)
पयोधःcloud (water-holder)
पयोधः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपयस् (प्रातिपदिक) + ध (प्रातिपदिक; धा ‘holder’) → पयोध (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पयसः धः = जलधरः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
तान्those (clouds)
तान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन; ‘तान् (पयोदान्)’
नभः-तलेin the expanse of the sky
नभः-तले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनभस् (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (नभसः तलम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
संवेष्टयतिenvelops, wraps around
संवेष्टयति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-√वेष्ट् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
घोर-आत्माof terrible nature
घोर-आत्मा:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootघोर (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (घोरः आत्मा यस्य); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘वायुः’ विशेषणम्
दिविin heaven/in the sky
दिवि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
वायुःwind
वायुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
समततःon all sides, everywhere
समततः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसम् + अतत (अव्यय/कृदन्त-निष्पन्न)
Formक्रियाविशेषण (adverb); ‘समन्ततः/सर्वतः’ इत्यर्थे