Adhyaya 61

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते ‘वैवस्वतमनोः सृष्टिः’ नाम षष्टितमोऽध्यायः॥ ६०॥ सूत उवाच—मनुपुत्राणां विसर्गं विस्तरेण निबोधत। पृषध्रो गुरोर्गां निशि हिंसयित्वा तत्क्षये…॥

Verse 2

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

शापात् महात्मनः च्यवनस्य शूद्रत्वमापन्नः। करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः॥

Verse 3

सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः

सहस्रः क्षत्रियगणो विक्रान्तः समभवत्। नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वान् आसीद् भलन्दनः॥

Verse 4

भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

भलन्दनस्य पुत्रोऽभूत् प्रांशुर्नाम महाबलः। प्रांशोरेकः सुतोऽभूत् प्रजापतिसमो नृपः॥

Verse 5

संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः

संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः। विवादोऽत्र महानासीৎ संवर्तस्य बृहस्पतेः॥

Verse 6

ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः। संवर्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा॥

Verse 7

लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्

लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः। मरुत्तश्चक्रवर्ती स नरिष्यन्तमवासवान्॥

Verse 8

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः । तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः ॥

Verse 9

सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः

सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः । केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः ॥

Verse 10

अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः

अथ बन्धुमतः पुत्रो धर्मात्मा वेगवान्नृपः । बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः ॥

Verse 11

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह । कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा ॥

Verse 12

पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता

पुत्रो योऽस्य विशालोऽभूद्राजा परमधार्मिकः । दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता ॥

Verse 13

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः। हेमचन्द्रादनन्तरं सुचन्द्र इति विख्यातोऽभवत्॥

Verse 14

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः। धूम्राश्वतनयो विद्वान् सृञ्जयः समपद्यत॥

Verse 15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् सहदेवः प्रतापवान्। सहदेवस्य पुत्रः कृशाश्वः परमधार्मिकः॥

Verse 16

कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः

कृशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान्। सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतोऽभूज्जनमेजयः॥

Verse 17

जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः

जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः। तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः॥

Verse 18

दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः

दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः। शर्यातेर्मिथुनं त्वासीद् आनर्त्तो नाम विश्रुतः॥

Verse 19

पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्

पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च। आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्॥

Verse 20

आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली। रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः॥

Verse 21

ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके

ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद् राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम्। कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोऽन्तिके॥

Verse 22

मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्

मुहूर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो। आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्॥

Verse 23

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः

कृता द्वारवती नाम बहुद्वारा मनोहरा। भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्ता वसुदेवपुरोगमैः॥

Verse 24

तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः

तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः। कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम्॥ दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः॥

Verse 25

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल। तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुः क्तदनन्तरम्॥

Verse 26

ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि

ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते। न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम्॥ एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि॥

Verse 27

सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह

सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः। न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह॥

Verse 28

गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः

गान्धर्वविषये यच्चापि पृष्टाः स्थ मुनिसत्तमाः । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः ॥

Verse 29

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः । तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम् ॥

Verse 30

षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः

षड्जऋषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा । धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः ॥

Verse 31

सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च

सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च ॥

Verse 32

तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः

तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः । नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः ॥

Verse 33

मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः

मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत । उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः ॥

Verse 34

मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत

मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा । गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत ॥

Verse 35

अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्

अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् । यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम् ॥

Verse 36

सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च

सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् । ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् । नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च ॥

Verse 37

पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः

पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा । सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः ॥

Verse 38

तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च

तेन वानित्यपवशपिशाचातिवनह्यपि । सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च ॥

Verse 39

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः । अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ ॥

Verse 40

सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च

सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः । हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च ॥

Verse 41

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः । अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च ॥

Verse 42

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः । विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः ॥

Verse 43

चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते

चतुर्दशे तथा पञ्चदशे स्वरभेदेऽपि, इह नारदः इच्छति; ससौवीरां सुसोवीरां च ब्रह्मणो ह्यपगीयते।

Verse 44

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा देवतास्त्रयः; हरिदेशसमुत्पन्नाः हरिणस्याव्यजायत।

Verse 45

मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले

मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम्; करोपनीता विवृता अनुद्रिः स्वरमण्डले।

Verse 46

साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना

साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः; मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना।

Verse 47

तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्

तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोऽस्याधिदैवता; सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्।

Verse 48

मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः

एषा मूर्च्छना ‘आयोजना’ इति कथ्यते, रजसा रजनीततः समुत्पन्ना। तानि उत्तर-मद्रांसपद्-गदैवतकानि इति विद्वांसो विदुः।

Verse 49

तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च

तस्मात् उत्तरतायावत् प्रथमं ‘स्वायमम्’ इति विदुः। तमसः उत्तरं ‘ऐद्र’ इति, देवता अस्य ध्रुवेण च सह स्यात्।

Verse 50

अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः

अपाम् उत्तरत्वस्य यद् अवधैवतं, तस्य ‘उत्तरायण’ इति स्यात्। ‘इज-मूर्च्छना’ इत्यपि; पितरः श्राद्धदेवताः स्मृताः।

Verse 51

शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा

शुद्धषड्जस्वरं कृत्वा यतः अग्निं महर्षयः उपयान्ति, तस्मात् ‘नजानी’ इति (मूर्च्छना) ज्ञेया; शुद्ध-यच्छिकरासभा इति च।

Verse 52

इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः

इति एताः मूर्च्छनाः कृत्वा यस्य एषोऽमीदृशो भावनः। पक्षिणां मूर्च्छनाः श्रुत्वा ‘पक्षोका’ मूर्च्छनाः स्मृताः।

Verse 53

नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा

नागदृष्टिविषगीतानामुपसर्पन्ति मूर्छनाः । नानासाधारणाश्चैव वडवात्रिविधास्तथा ॥