Adhyaya 17
Aṣṭakā-Śrāddha Vidhi and Dāna-Praśaṃsā (Observances in the Dark Fortnight and Praise of Giving)
अध्यायेऽस्मिन् बृहस्पतिना चन्द्रकालानुसारं श्राद्धविधिः प्रतिपाद्यते, विशेषतः कृष्णपक्षे अष्टकाव्रतानि। काम्य-नैमित्तिक-नित्यरूपेण श्राद्धस्य नित्यफलदायित्वं कथ्यते। प्रथम-द्वितीय-तृतीय-अष्टका तथा चतुर्थीति भेदाः, अपूपादि-पिण्डकाः, मांसं, शाकादि द्रव्यविशेषैः सह ‘द्रव्यगतविधिः’ निर्दिश्यते। पर्वणि तिथिषु पितॄणां तर्पणं कर्तव्यम्; उपेक्षायां मासान्ते अष्टकाः अप्रपूजिताः निवर्तन्ते, आशाः निष्फलाः भवन्ति। दानपूजयोः प्रशंसा—दाता उच्चगतिं, बलं, प्रजां, स्मृतिं, मेधां, पुत्रान्, ऐश्वर्यं च लभते; अदाता हीयते। अन्ते द्वितीयादि दशमीपर्यन्तं तिथिफलानि—राज्यप्राप्तिः, शत्रुनाशः, शत्रुदोषावबोधः, महाभाग्यं, मानः, नृपतित्वं/नेतृत्वं, समृद्धिः, ब्राह्मी श्रीश्च—उल्लिख्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः // १६// बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् / काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ‘दानप्रशंसा’ नाम षोडशोऽध्यायः। बृहस्पतिरुवाच—अतः ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितं, काम्यं नैमित्तिकं चाजस्रं, श्राद्धकर्मणि नित्यशः।
Verse 2
पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु / कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता
पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु । कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता ॥
Verse 3
प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका / आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्
प्राजापत्या द्वितीया स्यात् तृतीया वैश्वदेविका । आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत् ॥
Verse 4
शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः / अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते
शाकैः कार्या तृतीया स्यात् एवं द्रव्यगतो विधिः । अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते ॥
Verse 5
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः / आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः
या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात् तां च कुर्याद्विशेषतः । आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन् सर्वस्वेनापि नित्यशः ॥
Verse 6
क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते / पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः
क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते । पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः ॥
Verse 7
सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः / मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः
सर्वेषु पुरुषेषु धेनव इव निपातं यान्ति; मासान्तेऽष्टकासु अपूजिताः पुनः प्रतिगच्छेयुः।
Verse 8
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः / पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः
मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः; पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः।
Verse 9
देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः / पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च
देवास्तु दायिनो यान्ति, तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः; पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रान् ऐश्वर्यमेव च (लभन्ते)।
Verse 10
कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते / प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति
कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते; प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति।
Verse 11
द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् / वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी
द्वितीयायां तु यः कुर्यात् द्विपदाधिपतिर् भवेत्; वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी।
Verse 12
चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति / पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्
चतुर्थ्यां श्राद्धं कुर्वन् शत्रूणां छिद्राणि पश्यति। पञ्चम्यां तु तत्कुर्वन् महतीं श्रियमवाप्नोति॥
Verse 13
षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः / कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः
षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः प्रयत्नतः संपूज्यः स्यात्। यस्तु सप्तम्यां नरः श्राद्धानि सततं कुरुते॥
Verse 14
महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् / संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः
महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत्। योऽष्टम्यां कुरुते नरः संपूर्णामृद्धिमाप्नोति॥
Verse 15
श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता / कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्
नवम्यां श्राद्धं कर्तव्यमैश्वर्यं स्त्रियश्च काङ्क्षता। दशम्यां तु कुर्वन् नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्॥
Verse 16
वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् / एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा
सर्वान्वेदांश्चैवाप्नुयाद्विप्राणां समतां व्रजेत्। एकादश्यां परं दानमैश्वर्यं सततं तथा॥
Verse 17
द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च / प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्
द्वादश्यां कृतश्राद्धेन जयलाभं च राज्यं च आयुः वसूनि च; प्रजावृद्धिं पशून् मेधां स्वातन्त्र्यं चोत्तमां पुष्टिं लभते।
Verse 18
दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् / युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्
त्रयोदशीं श्राद्धं कुर्वाणः दीर्घमायुः ऐश्वर्यं च लभते; यस्य गृहे युवानः मृताः, तेषां निमित्तं तद् दानं प्रदापयेत्।
Verse 19
शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् / अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः
शस्त्रेण वा हता ये, तेषां निमित्तं चतुर्दशीं दद्यात्; अमावास्यायां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्, सदा शुचिः।
Verse 20
सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते / तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः
सर्वकामान् अवाप्नोति, स्वर्गं चानन्तम् अश्नुते; तथा विषमजातानां यमलानां च सर्वशः (श्राद्धेन फलम्)।
Verse 21
श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् / मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्
अमावास्यां श्राद्धं दद्याद्, सर्वकामान् अवाप्नुयात्; मघासु कुर्वन् श्राद्धानि, सर्वकामान् अवाप्नुयात्।
Verse 22
प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा / पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्
तेन तदा पितरः प्रत्यक्षमेव पूजिताः भवन्ति। यतो मघा ‘पितृदवा’ इति प्रसिद्धा, तस्मात् तासु अक्षयफलप्रदा इति स्मृता॥
Frequently Asked Questions
Rite (Kalpa): it is a śrāddha-focused chapter (Śrāddha-kalpa) that systematizes Aṣṭakā observances and dāna as the merit mechanism that indirectly supports lineage continuity rather than listing dynastic genealogies.
The chapter stresses kṛṣṇa-pakṣa, tithi, and parvan as the correct temporal windows for pitṛ-pūjā; neglect is portrayed as causing the Aṣṭakā observances to pass unfulfilled at month’s end, nullifying expected results.
A differentiated offering scheme is taught: one observance is to be done with apūpa cakes, another with meat, and another with vegetables—indicating that the rite’s efficacy is mapped to prescribed substances according to the specific Aṣṭakā day/sequence.