Adhyaya 9
Brahmā’s Prayers to Lord Nārāyaṇa and the Lord’s Empowering Instructions for Creation
सृष्टिचक्रकथायां नाभिकमलसम्भवो ब्रह्मा परमपुरुषं नारायणमेव परं ज्ञेयतत्त्वं ज्ञात्वा विस्तीर्णां स्तुतिं करोति। स भगवान्नित्यं सगुणं स्वस्वरूपं ब्रह्मतेजश्च विवेचयति, बद्धजीवानां चिन्तां विषयदुःखं च शोचति, श्रवणकीर्तनं हृदि भगवदाविर्भावद्वारमिति प्रशंसति। कालरूपं विश्ववृक्षस्य मूलं सृष्टिस्थितिप्रलयकर्तारं च प्रभुं नमस्कृत्य, अहङ्कारमलरहितः विसर्गं कर्तुं वेदध्वनौ स्थिरतां च याचते। मैत्रेयः ततो ब्रह्मणः मौनं जलप्रलयमध्ये लोकव्यवस्थाकरणे विषादं च वर्णयति। भगवान् प्रत्युवाच—वरः पूर्वमेव दत्तः; तपो ध्यानं भक्तियोगं च उपदिश्य सर्वत्रान्तर्दर्शनं देहाभिमाननिवृत्तिं रजोगुणरक्षणं च प्रतिजानाति। तुष्टः सन् एवं प्रार्थयतां सिद्धिं दत्त्वा ब्रह्माणं सृष्ट्यधिकारिणं कृत्वा तिरोऽभवत्, परा द्वितीयसृष्टेः क्रमस्य भूमिका जाता।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् । नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद्यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच—भगवन्, अद्य सुचिरतपसा त्वां ज्ञातवानस्मि। देहभाजां दुर्भाग्यं यत् ते गतिः न ज्ञायते। त्वदन्यत् किञ्चिद् नास्ति; यद्यपि किञ्चित् त्वत्परं मन्यते, तत् शुद्धं न, मायागुणव्यतिकरात् त्वम् उरुर्विभासि॥
Verse 2
रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमस: सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥
यदेतत् रूपं मया दृश्यते, अवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमसः, सदनुग्रहाय प्रादुर्भूतम्। एष अवतारः शतावताराणां बीजं; यन्नाभिपद्मभवनात् अहम् आविरासम्॥
Verse 3
नात: परं परम यद्भवत: स्वरूप- मानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्च: । पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥
नातः परं परमं पश्यामि भवतः स्वरूपम्—आनन्दमात्रम्, अविकल्पम्, अविद्धवर्चः। विश्वसृजम् एकम् अविश्वम् आत्मन्, भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि; त्वां शरणं प्रपद्ये॥
Verse 4
तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् । तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनादृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गै: ॥ ४ ॥
तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय, ध्याने स्म नो दर्शितं ते उपासकानाम्। तस्मै नमो भगवते; अनुविधेम तुभ्यं, योऽनादृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गैः॥
Verse 5
ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरै: श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरण: परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥
ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतं जिघ्रन्ति, भक्त्या गृहीतचरणाः परया च; तेषां स्वपुंसां नाथ, नापैषि हृदयाम्बुरुहात् कदाचन॥
Verse 6
तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं शोक: स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभ: । तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलं यावन्न तेऽङ्घ्रिमभयं प्रवृणीत लोक: ॥ ६ ॥
हे प्रभो! द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं भयम्, शोकः स्पृहा परिभवो विपुलो लोभश्च तावत्; ‘मम’ ‘ममेति’ इत्यसदवग्रह एव आर्तिमूलं यावत् लोकः तेऽङ्घ्रिम् अभयं न प्रवृणीत।
Verse 7
दैवेन ते हतधियो भवत: प्रसङ्गा- त्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये । कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत् ॥ ७ ॥
दैवेन ते हतधियः भवतः प्रसङ्गात् सर्वाशुभोपशमनात् विमुखेन्द्रियाः ये; ते कामसुखलेशलवाय दीनाः लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत् कुर्वन्ति।
Verse 8
क्षुत्तृट्त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमाना: शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च । कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे ॥ ८ ॥
क्षुत्तृट्त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमानाः शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च; कामाग्निना अच्युत रुषा च सुदुर्भरेण, सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे।
Verse 9
यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ- मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् । तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसंक्रमेत व्यर्थापि दु:खनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥
यावत् पृथक्त्वमिदम् आत्मन इन्द्रियार्थमायाबलं भगवतः जन ईश पश्येत्; तावत् न संसृतिरसौ प्रतिसंक्रमेत, व्यर्थापि दुःखनिवहं वहती क्रियार्था।
Verse 10
अह्न्यापृतार्तकरणा निशि नि:शयाना । नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्रा: । दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥
अह्नि आपृतार्तकरणाः निशि निःशयानाः, नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्राः; दैवाहतार्थरचनाः ऋषयोऽपि देव, युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति।
Verse 11
त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपु: प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ ११ ॥
हे नाथ! त्वं भक्तियोगेन परिभावितहृत्सरोजे श्रवणमार्गेणैव दृश्यसे; तत्र त्वं उपविशसि। उरुगाय! यद्यद्रूपं भक्ताः धिया त्वां चिन्तयन्ति, तत्तदनुग्रहाय त्वं स्वयमेव प्रकटयसि॥
Verse 12
नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारै- राराधित: सुरगणैर्हृदिबद्धकामै: । यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको नानाजनेष्ववहित: सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥
हे प्रभो! हृदिबद्धकामैः सुरगणैः बहूपचारैः आराधितोऽपि त्वं नातिप्रसीदसि। त्वं तु सर्वभूतदयया नानाजनेषु अवहितः सुहृदन्तरात्मा; अभक्ताय त्वमेव दुर्लभः॥
Verse 13
पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यै- र्दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो धर्मोऽर्पित: कर्हिचिद्म्रियते न यत्र ॥ १३ ॥
अतः पुंसां विविधकर्मभिः अध्वराद्यैः दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च, तव भगवतः आराधनं सत्क्रियार्थं यत् फलार्पणेन क्रियते, तदपि हितकरम्। एष धर्मो न कदाचिद् व्यर्थो भवति, न यत्र म्रियते॥
Verse 14
शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद- मोहाय बोधधिषणाय नम: परस्मै । विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला- रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥
शश्वत्स्वरूपमहसा निपीतभेदमोहार्य बोधधिषणाय परस्मै नमः। विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीलारासाय त इदं नमः चकृमे ईश्वराय॥
Verse 15
यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥
यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति, तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा अपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये। तस्य पादपद्मयोः शरणं गच्छामि॥
Verse 16
यो वा अहं च गिरिशश्च विभु: स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् । भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोह- स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥
भवान् भगवन् भुवनवृक्षस्य परममूलम्। प्रकृतिं त्रिधा भित्त्वा ब्रह्मा-शिव-स्वयम्भूरूपैः स्थित्युद्भवप्रलयहेतुभिः त्रिपादः सञ्जातः, बहुशाखोऽयं विस्तारं गतः। तस्मै भुवनद्रुमाय भगवते नमः॥
Verse 17
लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥
लोकः विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः; त्वयोक्ते स्वभवदर्चने कर्मणि न प्रवर्तते। यावत् तस्य दुर्वृत्तिबलं जीविताशां धारयति, तावत् तस्य सर्वा योजना निमिषेण छिद्यते। तस्मै अनिमिषाय कालरूपाय नमोऽस्तु॥
Verse 18
यस्माद्बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्य- मध्यासित: सकललोकनमस्कृतं यत् । तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान- स्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥ १८ ॥
यस्मात् द्विपरार्धपर्यन्तधिष्ण्यमध्यासितोऽपि अहं बिभेमि; यत् सकललोकनमस्कृतं मम पदम्। बहुवर्षान् तपोऽपि तप्तवान्, तथापि तुभ्यं अधिमखाय अनिश्रान्तकालरूपाय नमो भगवते॥
Verse 19
तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि- ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया य: । रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेह- स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥
यः आत्मेच्छया तिर्यङ्-मनुष्य-विबुधादिषु जीवयोनिṣu विविधरूपेण अवतीर्णः, स्वधर्मसेतुपरीप्सया लीलां रेमे। निरस्तविषयोऽपि देहं धारयन् न लिप्यते। तस्मै पुरुषोत्तमाय भगवते नमः॥
Verse 20
योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्र: । अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन् ॥ २० ॥
योऽविद्यया अनुपहत इव दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह, जठरीकृतलोकयात्रः। प्रलयजलान्तः भीमोर्मिमालिनि अहिशयने शयानः, बुद्धिमतां स्वसुखं प्रकाशयन्॥
Verse 21
यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग- निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥ २१ ॥
यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योगनिद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥
Verse 22
सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । तेनैव मे दृशमनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥ २२ ॥
सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । तेनैव मे दृशमनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥
Verse 23
एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतार: । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥
एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतारः । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥
Verse 24
नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्ते: । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्ग: ॥ २४ ॥
नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तेः । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्गः ॥
Verse 25
सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुष: पुराण: ॥ २५ ॥
सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्धप्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुषः पुराणः ॥
Verse 26
मैत्रेय उवाच स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभि: । यावन्मनोवच: स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६ ॥
मैत्रेय उवाच—स्वसम्भवं भगवन्तं निशाम्य ब्रह्मा तपोविद्यासमाधिभिः यावन्मनोवचः शक्नोति तावत् स्तुत्वा, ततः खिन्न इव विरराम।
Verse 27
अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥
अथ मधुसूदनः ब्रह्मणोऽभिप्रेतं ज्ञात्वा, कल्पव्यतिकराम्भसा विषण्णचेतसं लोकसंस्थानविज्ञानाय परिखिद्यन्तं, अगाधया वाचा तमुवाच कश्मलं शमयन्निव।
Verse 28
अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥
अथ मधुसूदनः ब्रह्मणोऽभिप्रेतं ज्ञात्वा, कल्पव्यतिकराम्भसा विषण्णचेतसं लोकसंस्थानविज्ञानाय परिखिद्यन्तं, अगाधया वाचा तमुवाच कश्मलं शमयन्निव।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह । तन्मयापादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥
श्रीभगवानुवाच—मा वेदगर्भ गाः तन्द्रीं, सर्गे उद्यममावह; यन्मां भवान् प्रार्थयते तन्मया ह्यग्र एवापादितम्।
Verse 30
भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान्द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥
भूयस्त्वं तप आतिष्ठ, विद्यां च एव मदाश्रयाम्; ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान् द्रक्ष्यसि अपावृतान्।
Verse 31
तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्त: समाहित: । द्रष्टासि मां ततं ब्रह्यन्मयि लोकांस्त्वमात्मन: ॥ ३१ ॥
तदा त्वं भक्तियुक्तः समाहितश्च सृजनकर्मणि प्रवृत्तोऽपि मां आत्मनि लोके च सर्वत्र ततम् द्रक्ष्यसि; तथा च त्वमात्मनः, लोकाः, भूतानि च सर्वे मय्येव स्थिताः इति पश्यसि, हे ब्रह्मन्।
Verse 32
यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् । प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम् ॥ ३२ ॥
यदा त्वं सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितं मां प्रतिचक्षीथाः, तदा लोकोऽयं कश्मलं तर्ह्येव जह्यात्; तादृश्या पारमार्थिकदृष्ट्या एव मोहात् विमुक्तिः।
Verse 33
यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयै: । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥
यदा त्वं भूतेन्द्रियगुणाशयैः रहितम् आत्मानं पश्यसि, इन्द्रियाणि च गुणप्रभावात् विमुक्तानि भवन्ति, तदा मया सह स्वरूपेण मयोपेतं शुद्धं रूपं साक्षात्करोषि; तदा शुद्धचैतन्ये प्रतिष्ठास्यसि।
Verse 34
नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वी: सिसृक्षत: । नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान्मदनुग्रह: ॥ ३४ ॥
नानाकर्मवितानेन बह्वीः प्रजाः सिसृक्षतः ते, अस्मिन् कार्ये न कदाचन आत्मा अवसीदति; यतः मम निरहेतुकः अनुग्रहः तव उपरि सर्वदा वर्धमानो भविष्यति।
Verse 35
ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुण: । यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजा: संसृजतोऽपि ते ॥ ३५ ॥
ऋषिमाद्यं त्वां रजोगुणः पापीयान् न बध्नाति; यतः प्रजाः संसृजतोऽपि ते मनो मयि नितरां निर्बद्धं स्थिरं च।
Verse 36
ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् । यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभि: ॥ ३६ ॥
देहिनां दुर्विज्ञेयोऽपि अहं त्वया अद्य ज्ञातः, यतः त्वं मां मन्यसे—अहं न भूतेन्द्रियगुणात्मभिः, न च पदार्थमयः।
Verse 37
तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितोऽबहि: । नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वत: ॥ ३७ ॥
मद्विचिकित्सायां ते आत्मा मेऽभिः दर्शितः; नालेन सलिले पुष्करमूलं विचिन्वतः अपि न किञ्चिद् अलभथाः।
Verse 38
यच्चकर्थाङ्ग मतस्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् । यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रह: ॥ ३८ ॥
यच्चकर्थाङ्ग मतस्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम्, यद्वा तपसि ते निष्ठा—स एष मदनुग्रहः।
Verse 39
प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन् ॥ ३९ ॥
प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया; यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन्।
Verse 40
य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् । तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वर: ॥ ४० ॥
य एतेन स्तोत्रेण मां नित्यं स्तुत्वा भजेत् पुमान्, तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वरः।
Verse 41
पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगसमाधिना । राद्धं नि:श्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥
पूर्ततपःयज्ञदानयोगसमाधिभिः यत् कृतं सर्वं पुंसां निःश्रेयससाधनम्; तत्त्वविदां मतं यत्—मत्प्रीतिरेव तस्य परमफलम्॥
Verse 42
अहमात्मात्मनां धात: प्रेष्ठ: सन् प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्याद्देहादिर्यत्कृते प्रिय: ॥ ४२ ॥
अहं सर्वात्मनामात्मा धाता च प्रेष्ठ एव च; देहादिषु यत् प्रियत्वं तन्मिथ्या, तस्मान्मय्येव रतिं कुर्यात्॥
Verse 43
सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिना । प्रजा: सृज यथापूर्वं याश्च मय्यनुशेरते ॥ ४३ ॥
सर्ववेदमयेन ज्ञानबलेन मत्तो लब्धेन देहेन च, ममादेशमनुसृत्य यथापूर्वं प्रजाः सृज, याश्च मय्यनुशेरते॥
Verse 44
मैत्रेय उवाच तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वर: । व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे ॥ ४४ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं जगत्स्रष्ट्रे ब्रह्मणे उपदिश्य, प्रधानपुरुषेश्वरो भगवान् स्वेन नारायणरूपेण व्यज्य तिरोदधे॥
Frequently Asked Questions
Brahmā identifies the personal form as the fullest revelation of the Absolute—eternal, blissful, and knowledge-filled—through which the Lord bestows mercy and becomes accessible to devotees. Brahman effulgence is acknowledged as real but described as lacking the reciprocal, devotional accessibility of the Lord’s personal manifestation, which is the object of meditation and surrender in bhakti.
The chapter states that by bona fide hearing of the Lord’s activities, the heart becomes cleansed (citta-śuddhi), and the Lord “takes His seat” within. This inner presence is not imagination but the Lord’s merciful self-manifestation (svayam-prakāśa) in a form the devotee contemplates, making realization a function of purified receptivity rather than speculative effort.
It refers to the Supreme Lord, who enacts creation, maintenance, and dissolution through His energies while remaining transcendental. The phrase underscores līlā: divine action that resembles worldly activity yet is free from karma, revealing the Lord’s sovereignty and compassion rather than material necessity.
Because Brahmā’s capacity for visarga is contingent on divine empowerment already granted. The Lord redirects Brahmā from fear and despondency to disciplined tapas, meditation, and devotion, promising inner comprehension and a purified vision in which Brahmā sees the Lord within himself and throughout the cosmos—removing illusion and restoring confidence for cosmic administration.
Brahmā describes the planetary systems as a tree rooted in the Lord, with three functional ‘trunks’ representing Brahmā (creation), Śiva (dissolution), and the Lord (supreme control and maintenance). The metaphor teaches hierarchical dependence: all administrative powers are branches sustained by the Supreme root, preventing the misconception that secondary creators are independent.
It diagnoses anxiety as arising from bodily identification and possessiveness (“my” and “mine”) under māyā, and prescribes shelter at the Lord’s lotus feet through hearing, chanting, and devotional service. The chapter presents bhakti not as sentiment but as the safe refuge that reorients consciousness from perishable supports to the eternal protector.