Adhyaya 7
Vidura’s Questions: How the Unchangeable Lord Relates to Māyā; Bhakti as the Remedy; Blueprint for the Coming Cosmology
मैत्रेयः विदुरं प्रति पूर्वाध्यायस्य प्रश्नप्रवाहं वहन् कथां प्रवर्तयति। विदुरः नम्रतया दार्शनिकं संशयं तीव्रयति—यदि भगवान् पूर्णोऽविकारश्च, कथं गुणैः कर्मफलैश्च संबध्यते, तथा च हृदि स्थिते परमात्मनि जीवाः कुतः दुःखं अनुभवन्ति? मैत्रेयः असंगतं मतं निराकरोति—ब्रह्म न मायया पराजीयते, न च निरुपाधिकं सन् बद्ध्यते; बन्धः तु मिथ्याहंभावजन्यः, स्वप्नदर्शनवत्, जलकम्पेन चन्द्रप्रतिबिम्बकम्पवत्। उपायं च दर्शयति—वासुदेवकृपया वैराग्ययुक्तया भक्त्या, विशेषतः श्रवणकीर्तनाभ्यां, भ्रान्तिरपैति दुःखानि च निवर्तन्ते। विदुरः तुष्टः सन् गुरोः सेवां शुद्धभक्तानां दुर्लभत्वं निर्णायकत्वं च स्तौति। ततः परं स आगामीकथायाः सूचीं याचते—विराट्पुरुषस्य महत्तत्त्वे प्रवेशः, लोकव्यवस्था, मनवः वंशाः, योनिभेदाः, गुणावताराः, वर्णाश्रमः, यज्ञः, योगज्ञानभक्तिमार्गाः, कर्मानुसारिणी संसृतिः, पितृलोकः, कालमानगणना, प्रलयश्च—इत्येवं परवर्तिनां अध्यायानां व्यवस्थितां सृष्टिधर्मव्याख्यां स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुध: । प्रीणयन्निव भारत्या विदुर: प्रत्यभाषत ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं वदन्तं महर्षिं मैत्रेयं श्रुत्वा, द्वैपायनसुतो विदुरो बुधः भारत्या वाणीया प्रीणयन्निव तं प्रत्यभाषत॥
Verse 2
विदुर उवाच ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिण: । लीलया चापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणा: क्रिया: ॥ २ ॥
विदुर उवाच—ब्रह्मन्, भगवतः चिन्मात्रस्याविकारिणो निर्गुणस्य कथं लीलयापि गुणाः क्रियाश्च युज्येरन्?॥
Verse 3
क्रीडायामुद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यत: । स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यत: ॥ ३ ॥
यथा बालस्य क्रीडायामुद्यमः कामप्रेरितः परैः सह वा नानोपकरणैः; तथा स्वतस्तृप्तस्य निवृत्तस्य भगवतः कुतः कामः?॥
Verse 4
अस्राक्षीद्भगवान् विश्वं गुणमय्यात्ममायया । तया संस्थापयत्येतद्भूय: प्रत्यपिधास्यति ॥ ४ ॥
भगवान् गुणमय्यात्ममायया विश्वमस्राक्षीत्; तया एवैतत् संस्थापयति, भूयः प्रत्यपिधास्यति च पुनः पुनः॥
Verse 5
देशत: कालतो योऽसाववस्थात: स्वतोऽन्यत: । अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५ ॥
देशतः कालतोऽवस्थातः स्वतोऽन्यतः स्वप्नादिभिश्च न अविलुप्तावबोधात्मा शुद्धात्मा; स कथं अजयया अविद्यया युज्येत?॥
Verse 6
भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थित: । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभि: कुत: ॥ ६ ॥
भगवान् एक एव सर्वक्षेत्रेषु हृदि स्थितः परमात्मा। तर्हि जीवकर्मभिः दुर्भाग्यं क्लेशो वा कथं सम्भवेत्॥
Verse 7
एतस्मिन्मे मनो विद्वन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे । तन्न: पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत् ॥ ७ ॥
एतस्मिन् अज्ञानसङ्कटे मे मनो विद्वन् खिद्यते। विभो, अस्माकं महत् मानसं कश्मलं पराणुद॥
Verse 8
श्रीशुक उवाच स इत्थं चोदित: क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनि: । प्रत्याह भगवच्चित्त: स्मयन्निव गतस्मय: ॥ ८ ॥
श्रीशुक उवाच—स इत्थं विदुरेण तत्त्वजिज्ञासुना क्षत्त्रा चोदितः मुनिः। भगवच्चित्तः प्रथमं स्मयन्निव, पश्चाद् अविचलितः प्रत्याह॥
Verse 9
मैत्रेय उवाच सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ९ ॥
मैत्रेय उवाच—एषा भगवतो माया यद् नयेन विरुध्यते। ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यं बन्धनं च इति वदन्ति—अयुक्तम्॥
Verse 10
यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्यय: । प्रतीयत उपद्रष्टु: स्वशिरश्छेदनादिक: ॥ १० ॥
यदर्थेन विना अमुष्य पुंसः आत्मविपर्ययः प्रतीयते। उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकं स्वप्ने यथा दृश्यते तथा॥
Verse 11
यथा जले चन्द्रमस: कम्पादिस्तत्कृतो गुण: । दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुण: ॥ ११ ॥
यथा जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं जलगुणसङ्गात् कम्पमानमिव दृश्यते, तथा द्रष्टुः आत्मा अनात्मगुणसङ्गात् गुणवानिव भाति, असन्नपि।
Verse 12
स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया । भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२ ॥
स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया भगवद्भक्तियोगेन शनैरिह तिरोधत्ते।
Verse 13
यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ । विलीयन्ते तदा क्लेशा: संसुप्तस्येव कृत्स्नश: ॥ १३ ॥
यदा इन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ विलीयन्ते, तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशो विलीयन्ते।
Verse 14
अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारे: । किं वा पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १४ ॥
अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः; किं पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिरात्मलब्धा।
Verse 15
विदुर उवाच संछिन्न: संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो । उभयत्रापि भगवन्मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५ ॥
विदुर उवाच—संछिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो; उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति।
Verse 16
साध्वेतद् व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरे: । आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहि: ॥ १६ ॥
साधु एतद् व्याहृतं विद्वन्; हरेरात्ममायायनं यथावत् प्रकाशितम्। बद्धजीवस्य विक्षोभा नान्याधारा, केवलं भगवतो बहिरङ्गशक्तेः स्पन्दनात् एव॥
Verse 17
यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे: परं गत: । तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जन: ॥ १७ ॥
यः लोके मूढतमः, यश्च बुद्धेः परं गतः—तावुभौ सुखमेव मेधेते। मध्ये स्थितो जनः तु मोहावृतः सन् क्लिश्यति॥
Verse 18
अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मन: । तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे ॥ १८ ॥
प्रतीतस्यापि अस्य जगतः अर्थाभावं विनिश्चित्य, नात्मनः सत्यत्वं मन्ये। युष्मच्चरणसेवया अहं तामपि मिथ्याबुद्धिं पराणुदे॥
Verse 19
यत्सेवया भगवत: कूटस्थस्य मधुद्विष: । रतिरासो भवेत्तीव्र: पादयोर्व्यसनार्दन: ॥ १९ ॥
यत्सेवया भगवतः कूटस्थस्य मधुद्विषः पादयोः। तीव्रो रतिरासो भवेत्, सैव सेवा व्यसनानि अर्दयति॥
Verse 20
दुरापा ह्यल्पतपस: सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु । यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दन: ॥ २० ॥
अल्पतपसां जनानां वैकुण्ठवर्त्मसु शुद्धभक्तसेवा दुरापा। यत्र नित्यं देवदेवो जनार्दनः शतशः कीर्त्यते, तत्र ते एकान्तनिष्ठाः॥
Verse 21
सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् । तेभ्यो विराजमुद्धृत्य तमनु प्राविशद्विभु: ॥ २१ ॥
अग्रे महदादीनि सविकाराणि तत्त्वानि क्रमशः सृष्ट्वा, तेषु विराजं विश्वरूपं समुद्धृत्य, तस्मिन्नन्तः स्वयमेव विभुः परमेश्वरः प्रविवेश ॥
Verse 22
यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् । यत्र विश्व इमे लोका: सविकाशं त आसते ॥ २२ ॥
यः कारणोदकशायिनः पुरुषावतारः सृष्टौ आद्यः पुरुष इति कीर्त्यते; तस्य विराड्रूपे यस्मिन् इमे लोकाः सह वासिभिः स्थिताः, सहस्रशः पादहस्ताद्यङ्गानि सन्ति ॥
Verse 23
यस्मिन् दशविध: प्राण: सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् । त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व न: ॥ २३ ॥
यस्मिन् विराजि दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियः त्रिवृत् च वर्तते—इति त्वया प्रोक्तम्; अतः तस्य विभागविशेषाणां विभूतीः अस्मान् प्रति विस्तरेण वद ॥
Verse 24
यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभि: सह गोत्रजै: । प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४ ॥
यत्र पुत्रपौत्रनप्तृभिः सह गोत्रजैश्च प्रजाः विचित्राकृतयः सञ्जज्ञिरे; याभिः इदं जगत् सर्वतः विततमिति मे मति: ॥
Verse 25
प्रजापतीनां स पतिश्चक्लृपे कान् प्रजापतीन् । सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून्मन्वन्तराधिपान् ॥ २५ ॥
सः प्रजापतीनां पतिः ब्रह्मा कान् कान् प्रजापतीन्, सर्गान् च अनुसर्गान् च, तथा मनून् मन्वन्तराधिपान् च कल्पयामास—तत् त्वं वर्णय; तेषां मनूनां सन्ततिं च विस्तरेण ब्रूहि ॥
Verse 26
उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते । तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ॥ २६ ॥
हे मित्रात्मज, भूमेः उपर्यधश्च ये लोकाः सन्ति, तेषां संस्थां प्रमाणं च, तथा भूर्लोकस्यापि प्रमाणं वर्णय।
Verse 27
तिर्यङ्मानुषदेवानां सरीसृपपतत्त्रिणाम् । वद न: सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्भिदाम् ॥ २७ ॥
तिर्यङ्-मानुष-देवानां सरीसृप-पतत्त्रिणाम्, तथा गर्भ-स्वेद-द्विज-उद्भिदां सर्गसंव्यूहं विभागं च नः वद।
Verse 28
गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् । सृजत: श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम् ॥ २८ ॥
गुणावतारैः ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरैः विश्वस्य सर्ग-स्थिति-अप्ययाश्रयम्, तथा श्रीनिवासस्य अवतारं तस्य उदारविक्रमं च व्याचक्ष्व।
Verse 29
वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावत: । ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् ॥ २९ ॥
वर्णाश्रमविभागांश्च रूप-शील-स्वभावतः, तथा ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणं महर्षे वर्णय।
Verse 30
यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथ: प्रभो । नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम् ॥ ३० ॥
यज्ञस्य वितानानि योगस्य च पथः प्रभो, नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम्—एतानि सविधीनि वर्णय।
Verse 31
पाषण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् । जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजा: ॥ ३१ ॥
पाषण्डानां पथवैषम्यं परस्परविरोधं च, प्रतिलोमनिवेशनं तथा; जीवस्य च गुणकर्मजन्याः नानायोनिषु गतयः यथावत् वर्णय।
Verse 32
धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधत: । वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥ ३२ ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां यानि निमित्तानि अविरोधतः, तथा वार्ताया दण्डनीतेः च, श्रुतौ उक्तस्य विधिं पृथक् मे ब्रूहि।
Verse 33
श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितृणां सर्गमेव च । ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम् ॥ ३३ ॥
श्राद्धस्य विधिं ब्रह्मन्, पितृणां सर्गमेव च; ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिं तेषां च स्वस्वस्थानं व्याख्याहि।
Verse 34
दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयो: फलम् । प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि ॥ ३४ ॥
दानस्य तपसः वापि यच्चेष्टापूर्तयोः फलम्; प्रवासस्थस्य यो धर्मः, यश्च पुंसः उतापदि—तदपि वर्णय।
Verse 35
येन वा भगवांस्तुष्येद्धर्मयोनिर्जनार्दन: । सम्प्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि मेऽनघ ॥ ३५ ॥
येन वा भगवान् धर्मयोनिर्जनार्दनः तुष्येत्, येषां वा सम्प्रसीदति—एतत् मेऽनघ यथावत् आख्याहि।
Verse 36
अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम । अनापृष्टमपि ब्रूयुर्गुरवो दीनवत्सला: ॥ ३६ ॥
हे द्विजोत्तम, गुरवो दीनवत्सलाः; अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च हिताय, अनापृष्टमपि सर्वं ज्ञानं स्वयमेव ब्रुवन्ति।
Verse 37
तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसंक्रम: । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते ॥ ३७ ॥
भगवन्, तत्त्वानां तेषां प्रतिसंक्रमः कतिधा? तत्र हरिः सुप्त इव स्थिते, क उपासीत, क उ स्विदनुशेरते?
Verse 38
पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च । ज्ञानं च नैगमं यत्तद्गुरुशिष्यप्रयोजनम् ॥ ३८ ॥
पुरुषस्य च परस्य च स्वरूपं संस्थानं च किम्? नैगमं यज्ज्ञानं तस्य विशेषार्थाः के? गुरुशिष्ययोश्च प्रयोजनानि कानि?
Verse 39
निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघसूरिभि: । स्वतो ज्ञानं कुत: पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा ॥ ३९ ॥
एतस्य ज्ञानस्य निमित्तानि अनघसूरिभिः प्रोक्तानि। तेषां विना पुंसां स्वतो ज्ञानं भक्तिर्वैराग्यं वा कुतः?
Verse 40
एतान्मे पृच्छत: प्रश्नान् हरे: कर्मविवित्सया । ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुष: ॥ ४० ॥
हरेः कर्मविवित्सया एतान् प्रश्नान् अहं पृच्छामि। मित्रत्वात् मेऽज्ञस्य, अजया नष्टचक्षुषः, ब्रूहि मे।
Verse 41
सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ । जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि ॥ ४१ ॥
हे अनघ! एतेषां सर्वप्रश्नानां तवोत्तराणि सर्वभौतिकदुःखानां निवृत्तिं दास्यन्ति। एषा जीवाभयप्रदाना दानरूपा सेवा सर्ववेददानयज्ञतपोदानादिभ्यः श्रेष्ठतरा; तेषां कलामपि न कुर्वीरन्।
Verse 42
श्रीशुक उवाच स इत्थमापृष्टपुराणकल्प: कुरुप्रधानेन मुनिप्रधान: । प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह ॥ ४२ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं कुरुप्रधानेन पृष्टः स मुनिप्रधानः पुराणकल्पं व्याख्यातुं प्रववृते। भगवत्कथायां प्रवृद्धहर्षः, विदुरेण सञ्चोदितः, तं प्रहसन्निवाह कथां न्यवेदयत्।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata explains that Bhagavān remains avikāra (unchanged) while His external potency (māyā/guṇa-śakti) performs the functions of creation, maintenance, and dissolution. The Lord is the supreme cause and controller, but the transformations occur in prakṛti, not in His spiritual identity. Thus, the guṇas act under His supervision without compromising His transcendence.
Paramātmā’s presence does not force the jīva’s perception or choices; misery arises from avidyā—misidentifying the self with body-mind and guṇa-driven karma. Like a dream that feels real, the conditioned jīva suffers due to false identity and consequent action-reaction. Relief comes when the same indwelling Lord bestows mercy through bhakti, dissolving ignorance and restoring true self-understanding.
They illustrate that bondage is epistemic (a mistaken cognition) rather than a real defect in the soul. The dream analogy shows intense distress can occur without factual basis; the moon-reflection analogy shows the self appears to “tremble” or take on material qualities due to association with matter—just as the moon seems to tremble because water moves—while the moon itself is unaffected.
Śravaṇa and kīrtana—hearing and chanting the Lord’s names, forms, and qualities—performed in a mood of devotion and detachment, supported by service to the spiritual master and association with pure devotees. The chapter explicitly states that even chanting and hearing can end unlimited miserable conditions, and deeper attraction to the Lord’s service completes the cure.
Vidura asks for a comprehensive mapping of cosmology and dharma: the virāṭ/puruṣa structure, planetary systems and measurements, Manus and descendants, species classifications, guṇa-avatāras and divine incarnations, varṇāśrama, Vedic divisions, yajña, yoga/jñāna/bhakti regulations, atheistic contradictions, transmigration by guṇa and karma, Pitṛloka rites, time calculations, charity/penance results, and types of dissolution. This functions as an outline for the upcoming chapters, signaling a transition from resolving the māyā paradox to systematic exposition of universal order (sthāna) and governance.