Adhyaya 6
The Universal Form (Virāṭ-Puruṣa): The Lord’s Entry into the Elements, the Devas, and the Origin of Varṇāśrama
मैत्रेयेन विदुराय कथिते सृष्टिवर्णनेऽस्मिन्नध्याये भगवच्छक्तीनामसंयोगात् प्रगतिसृष्टेः स्थगनं निरूप्यते। ततः परमेश्वरः स्वबहिरङ्गशक्त्या ‘काली’ इति नाम्ना सह त्रयोविंशतितत्त्वेषु प्रविशति, जीवाश्च सुप्तोत्थिताः इव कर्मणि प्रवर्तन्ते। तस्मादुत्थितो हिरण्मयो विराट्पुरुषः प्रथमः प्रकटो विश्वरूपः, यस्मिन्नन्तर्गताः लोकाः सर्वभूतानि च प्रतिष्ठितानि। मैत्रेयः विराटः इन्द्रियकर्मसु वाग्रसनघ्राणदर्शनस्पर्शश्रवणप्रजननविसर्जनग्रहणगमनबुद्धिमनःअहंकारचित्तादिषु देवतानां अधिष्ठानं निर्दिशति। गुणानुसारं लोकविभागं दर्शयन् विराटाङ्गेभ्यश्च चातुर्वर्ण्यस्य निष्पत्तिं वदति, अन्ते गुरूपदेशेन भगवदाराधनमेव आत्मसाक्षात्कारस्य साधनमिति शिक्षयति। मनोवागगोचरां भगवतः अचिन्त्यशक्तिं स्तुवन् सृष्टिरहस्ये जीवमोक्षे च परप्रश्नानां भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य स: । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वर: ॥ १ ॥
ऋषिरुवाच—एवं तासां स्वशक्तीनां सतीनां नासमेत्य सः। प्रसुप्तलोकतन्त्राणां गतिं निशाम्येश्वरोऽभवत्॥
Verse 2
कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रम: । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥
तदा उरुक्रमः कालसंज्ञां देवीं बिभ्रच्छक्तिम्। त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत्॥
Verse 3
सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयमास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥
स भगवांश्चेष्टारूपेण गणमनुप्रविष्टः। भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन्॥
Verse 4
प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गण: । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥
दैवेन प्रबुद्धकर्मा त्रयोविंशतिको गणः। स्वाभिर्मात्राभिरजनयदधिपूरुषं विराट्॥
Verse 5
परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गण: । चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचरा: ॥ ५ ॥
परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गणः। अन्योन्यं चुक्षोभ यस्मिन्लोकाश्चराचराः स्थिताः॥
Verse 6
हिरण्मय: स पुरुष: सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ६ ॥
हिरण्मयो नाम स विराट्-पुरुषः सहस्रं दिव्यवर्षाण्याप्सु अण्डकोशे न्यवसत्, तेन सह सर्वाणि भूतानि शयितानि आसन्।
Verse 7
स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् । विबभाजात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥
स एव विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान्, आत्मनैवात्मानं विबभाज—एकधा, दशधा, त्रिधा च।
Verse 8
एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांश: परमात्मन: । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥
एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांशः परमात्मनः; आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते।
Verse 9
साध्यात्म: साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा । विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥
साध्यात्मः साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा; विराट् प्राणो दशविधः, एकधा हृदयेन च।
Verse 10
स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षज: । विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये ॥ १० ॥
स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षजः, स्वेन तेजसा विराजं अतपत् एषां विवृत्तये।
Verse 11
अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदत: शृणु ॥ ११ ॥
मैत्रेय उवाच—अथ तस्याभितप्तस्य विराट्-रूपस्य प्रभोः कतिधा आयतनानि देवानां निरभिद्यन्त; तानि मे गदतः शृणु।
Verse 12
तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
तस्य मुखात् अग्निरास्यं निर्भिन्नं; तत्र लोकपालाः स्वस्वपदं प्रविशन्। तेन वाचाशक्त्यंशेन जीवो वाक्यं प्रतिपद्यते।
Verse 13
निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरे: । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥
निर्भिन्नं तालु; तत्र वरुणो लोकपालोऽविशत्। जिह्वायाः अंशेन रसस्य प्रतिपत्तिः ययासौ भवति।
Verse 14
निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १४ ॥
निर्भिन्ने नासे विष्णोः अश्विनौ पदम् आविशताम्; घ्राणांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिः यतः भवेत्।
Verse 15
निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभो: । चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १५ ॥
निर्भिन्ने अक्षिणी; तत्र त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभोः। चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिः यतः भवेत्।
Verse 16
निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥
निर्भिन्नायां त्वचि प्रादुर्भूतायां लोकपालोऽनिलोऽंशेन स्पर्शशक्त्या तामाविशत् । तेन प्राणेन जीवाः स्पर्शज्ञानं प्रतिपद्यन्ते ॥
Verse 17
कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिश: । श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ १७ ॥
कर्णौ विनिर्भिन्नौ सति दिशः स्वधिष्ण्यं विविशुः । श्रोत्रांशेन शब्दसिद्धिं येन जीवः प्रपद्यते ॥
Verse 18
त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधी: । अंशेन रोमभि: कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥
त्वचि विनिर्भिन्नायामोषधयः स्वधिष्ण्यं विविशुः । रोमांशेन कण्डूं सुखं च येन जीवः प्रतिपद्यते ॥
Verse 19
मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ १९ ॥
मेढ्रे विनिर्भिन्ने स्वधिष्ण्यं कः प्रजापतिराविशत् । रेतसांशेन येन जीवो मैथुनानन्दं प्रतिपद्यते ॥
Verse 20
गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ २० ॥
गुदे विनिर्भिन्ने लोकेशो मित्रः स्वधिष्ण्यमाविशत् । पाय्वंशेन येन जीवो विसर्गं प्रतिपद्यते ॥
Verse 21
हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्र: स्वर्पतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ २१ ॥
ततः विराट्-पुरुषस्य हस्तौ पृथक् प्रादुर्भूतौ; तयोः स्वर्गाधिपतिरिन्द्रः प्रविश्य, जीवः स्वजीविकायै व्यवहारं कर्तुं समर्थो भवति।
Verse 22
पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥
ततः विराट्-पुरुषस्य पादौ पृथक् प्रादुर्भूतौ; तयोर्लोकेशो विष्णुर्नाम देवः गत्यंशेन प्रविश्य, जीवस्य गमनं गन्तव्य-प्राप्तिं च साधयति।
Verse 23
बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ २३ ॥
ततः विराट्-पुरुषस्य बुद्धिः पृथक् प्रादुर्भूता; तां वागीशो ब्रह्मा बोधांशेन प्रविश्य, येन जीवाः बोध्य-वस्तुं प्रतिपद्य अनुभवन्ति।
Verse 24
हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥
ततः विराट्-पुरुषस्य हृदयं पृथक् प्रादुर्भूतम्; तत्र चन्द्रमा मनसांशेन प्रविश्य, जीवस्य मनोविकल्प-विचारादि प्रवृत्तिं जनयति।
Verse 25
आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥
ततः विराट्-पुरुषस्य अभिमानात्मा (अहङ्कारः) पृथक् प्रादुर्भूतः; तत्र रुद्रोऽहङ्काराधिपतिः कर्मणांशेन प्रविश्य, येन जीवः कर्तव्यकर्म प्रतिपद्यते।
Verse 26
सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥
ततः पृथगभिव्यक्ते चित्तेऽस्य महत्-तत्त्वं सत्त्वं च तेनांशेनोपाविशत्; येन जीवो विज्ञानं विशिष्टं प्रतिपद्यते।
Verse 27
शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादय: ॥ २७ ॥
ततः पुरुषस्य शीर्ष्णो द्यौः, पद्भ्यां धरा, नाभेराकाशं च पृथगुदपद्यत; येषु गुण-वृत्तयः प्रतीयन्ते सुरादयश्च।
Verse 28
आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवा: प्रपेदिरे । धरां रज:स्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ २८ ॥
आत्यन्तिकेन सत्त्वेन देवा दिवं प्रपेदिरे; रजः-स्वभावेन तु धरां मनुष्याः पणयश्च तदनु वसन्ति।
Verse 29
तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिता: । उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणा: ॥ २९ ॥
तार्तीयेन तमसा स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिताः; उभयोरन्तरं व्योम्नि ये रुद्र-पार्षद-गणाः स्थिताः।
Verse 30
मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह । यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरु: ॥ ३० ॥
मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य, कुरूद्वह; यद् वेद-ज्ञानाभिमुखाः वर्णानां मुख्याः ब्राह्मणाः, ते गुरवोऽभवन् सर्वेषाम्।
Verse 31
बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रत: । यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुष: कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥
ततः विराट्पुरुषस्य बाहुभ्यः क्षत्रं संरक्षणशक्तिरुदपद्यत; तदनुव्रताः क्षत्रियाः प्रजाः चोरदुष्टकण्टकक्षतात् त्रातुं जाताः।
Verse 32
विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभो: । वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां य: समवर्तयत् ॥ ३२ ॥
तस्य विभोर्विराट्पुरुषस्य ऊर्वोः विशः लोकवृत्तिकरीः प्रजावृत्तयः प्रादुर्भवन्; तदुद्भवो वैश्यो वार्तां धान्याद्युत्पादनवितरणरूपां नृणां समवर्तयत्।
Verse 33
पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये । तस्यां जात: पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरि: ॥ ३३ ॥
ततः भगवतः पद्भ्यां धर्मसिद्धये शुश्रूषा सेवा जज्ञे; तस्यां पुरा शूद्रो जातः, यद्वृत्त्या सेवया हरिस्तुष्यति।
Verse 34
एते वर्णा: स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयात्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाता: सह वृत्तिभि: ॥ ३४ ॥
एते सर्वे वर्णाः स्वधर्मेण स्वगुरुं हरिं यजन्ति; श्रद्धया आत्मविशुद्ध्यर्थं वृत्तिभिः सह भगवतः एव जाताः।
Verse 35
एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिण: । क: श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥
एतत् क्षत्तः, भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणो योगमायाबलोदयेन प्रादुर्भूतस्य विराट्रूपस्य कालं कर्म च शक्तिं च कः श्रद्दध्यात् उपाकर्तुं वा?
Verse 36
तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । कीर्तिं हरे: स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥
तथापि, अङ्ग, यथामति यथाश्रुतं मया यत् किञ्चिद् अवगतम्, तत् हरिकीर्तनरूपेण शुद्धया गिरा वर्णयामि; अन्यथा मम वाक्शक्तिः असतीव स्यात्।
Verse 37
एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहु: । श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥
पुंसां वचसः एकान्तलाभं सुश्लोकमौलेः हरिगुणवादमेव आहुः; विद्वद्भिरुपाकृतायां श्रुतेः कथासुधायां तदुपसंपयोग एव कर्णस्य प्रयोजनम्।
Verse 38
आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्कया ॥ ३८ ॥
वत्स, कविनादिना ब्रह्मणा योगविपक्वया धिया संवत्सरसहस्रान्तेऽपि एतदेव अवसितम्—आत्मनः महिमा अवाङ्मनसगोचरः, अचिन्त्य इति।
Verse 39
अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥
अतः भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी; यत् स्वयं च आत्मवर्त्मात्मा न वेद, किमुत अपरे।
Verse 40
यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नम: ॥ ४० ॥
यतः भगवतः ज्ञानं अप्राप्य वाचः मनसा सह अहङ्कारश्च न्यवर्तन्त; अहं च अन्ये इमे देवाः तस्मै भगवते नमः।
Frequently Asked Questions
Because prakṛti and its categories (including mahat-tattva) do not self-organize into progressive creation without the Supreme’s sanction and enlivening presence. The ‘suspension’ underscores that material causes are insufficient by themselves; the Lord’s entry as Paramātmā activates and harmonizes the elements so that living beings and cosmic functions can manifest coherently.
Kālī here denotes the Lord’s external energy (bahiraṅgā-śakti), the power that amalgamates and differentiates material elements for cosmic manifestation. She is not presented as an independent supreme principle; rather, she operates under the Supreme Lord’s will, enabling the combination of elements that supports embodied life and universal structure.
The chapter teaches an adhi-devatā framework: devas preside over specific sensory and functional capacities—Agni over speech, Varuṇa over taste, Aśvinī-kumāras over smell, Sūrya over sight, Anila over touch, Dik-pālas over hearing, Prajāpati over procreation, Mitra over evacuation, Indra over hands, and a deity named Viṣṇu over locomotion. This shows that embodied functions are coordinated through divine administration, not random material evolution.
The virāṭ-puruṣa is a pedagogical manifestation that helps conditioned beings understand the Lord’s immanence in the cosmos. It organizes the universe into a comprehensible sacred anatomy, leading the mind from gross cosmology toward the recognition of the Lord as the inner controller (Paramātmā) and ultimately toward bhakti, where one relates to Bhagavān beyond the material frame.
The description establishes that social orders and occupational duties are meant to be functional limbs of a God-centered civilization, not grounds for pride or oppression. Brāhmaṇas (from the mouth) represent teaching and Vedic wisdom; kṣatriyas (from the arms) protection; vaiśyas (from the thighs) production and distribution; śūdras (from the legs) service. The conclusion emphasizes worship of the Supreme under guru guidance as the goal of all varṇāśrama duties.