Adhyaya 5
Vidura’s Questions on Devotion and Sarga; Maitreya Begins the Account of Creation
विदुरः तीर्थयात्रया परमार्थं मृगयन् गङ्गायाः उद्गमप्रदेशं प्राप्य मैत्रेयमुपसर्पति। स कर्मफलप्रदसुखप्रतिज्ञां निरस्य वदति—कर्म दुःखमेव वर्धयति—अतः हृदयस्थं भगवन्तं तुष्टिं नयति या भक्तिः वेदतत्त्वं च प्रकाशयति तामुपदिश्यतामिति याचते। स भगवतोऽवतारानां सम्यगनुक्रमं तथा सर्गस्य नियतक्रमं, जगतो व्यवस्थां, जातिनामरूपविभागं वर्णाश्रमभेदं च पृच्छति। मैत्रेयः विदुरं सत्कृत्य तस्य दिव्यसङ्गतिं विशेषपरिचयं च सूचयन् सृष्टिक्रमं आरभते—सर्गात्पूर्वं भगवान् एव केवलः; माया दृश्यशक्तिः; कालेन सह पुरुषः प्रकृतिं गर्भीकुरुते; महत्तत्त्वं प्रादुर्भवति, ततः त्रिगुणभेदेन अहङ्कारः, तस्मान्मनः इन्द्रियाणि च शब्दादिभूतानि पृथिव्यन्तानि च जायन्ते। देवताः स्वस्वकार्येऽसमर्थाः सन्तो भगवत्पादपद्माश्रयाः स्तुतिभिः शरणं यान्ति, सेवाविधिं च पृच्छन्ति। एवं अध्यायः विदुरस्य जिज्ञासां परस्मिन्न् सर्गवर्णने च सेतुं करोति।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच द्वारि द्युनद्या ऋषभ: कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् । क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्ध: पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्त: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच— द्वारि द्युनद्याः ऋषभः कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् । क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्धः पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः ॥
Verse 2
विदुर उवाच सुखाय कर्माणि करोति लोको न तै: सुखं वान्यदुपारमं वा । विन्देत भूयस्तत एव दु:खं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्न: ॥ २ ॥
विदुर उवाच—हे महर्षे, लोकोऽयं सुखार्थं कर्माणि करोति; तैः न सुखं न तृप्तिं न दुःखोपशमं विन्दति, अपि तु ततो भूय एव दुःखं प्राप्नोति। अतः यदत्र युक्तं, तद् भगवान् भवान् नः ब्रूयात्—येन सत्यं सुखं लभेमहि॥
Verse 3
जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवा- दधर्मशीलस्य सुदु:खितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥ ३ ॥
हे प्रभो, कृष्णाद्विमुखस्य जनस्य दैवात् अधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य अनुग्रहाय इह नूनं जनार्दनस्य भूतानि भव्यानि चरन्ति॥
Verse 4
तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं न: संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४ ॥
तत् साधुवर्य, नः शं वर्त्म आदिश—येन पुंसां भगवान् संराधितः स्यात्। स हृदि स्थितः भक्तिपूतेभ्यः पुराणं सतत्त्वाधिगमं ज्ञानं अन्तःप्रेरयति॥
Verse 5
करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतन्त्रो भगवांस्त्र्यधीश: । यथा ससर्जाग्र इदं निरीह: संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५ ॥
हे महर्षे, आत्मतन्त्रः निरीहः त्र्यधीशो भगवान् कृतावतारः यानि कर्माणि करोति, तथा कथय। यथा स अग्रे इदं जगत् ससर्ज, वृत्तिं संस्थाप्य तस्य स्थित्यर्थं विधत्ते॥
Verse 6
यथा पुन: स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्ति: । योगेश्वराधीश्वर एक एत- दनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत् ॥ ६ ॥
यथा स स्वे ख इदं निवेश्य गुहायां शेते निवृत्तवृत्तिः। योगेश्वराधीश्वर एकः एतद् अनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत्; स जीवभ्यः पृथक्॥
Verse 7
क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदै: । मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां न: सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि ॥ ७ ॥
क्रीडन् भगवान् अवतारभेदैर्द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माणि विधत्ते। शृण्वतामपि नः मनो न तृप्यति, सुश्लोकमौलेः चरितामृतानि॥
Verse 8
यैस्तत्त्वभेदैरधिलोकनाथो लोकानलोकान् सह लोकपालान् । अचीक्लृपद्यत्र हि सर्वसत्त्व- निकायभेदोऽधिकृत: प्रतीत: ॥ ८ ॥
तत्त्वभेदैः अधिलोकनाथः लोकान् अलोकान् सह लोकपालान् अचीक्लृपत्। यत्र सर्वसत्त्वनिकायभेदो गुणकर्मानुसारतः अधिकृतः प्रतीतः॥
Verse 9
येन प्रजानामुत आत्मकर्म- रूपाभिधानां य भिदां व्यधत्त । नारायणो विश्वसृगात्मयोनि- रेतच्च नो वर्णय विप्रवर्य ॥ ९ ॥
येन नारायणः विश्वसृक् आत्मयोनि: प्रजानाम् आत्मकर्मरूपाभिधानानां भिदां व्यधत्त। एतत् नः वर्णय विप्रवर्य॥
Verse 10
परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् । अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥
परावरेषां व्रतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णं श्रुतानि, भगवन्। क्षुल्लसुखावहानां तेषां विषयेऽहं अतृप्नुम्; कृष्णकथामृतौघात् तेषामृते॥
Verse 11
कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात् सत्रेषु व: सूरिभिरीड्यमानात् । य: कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति ॥ ११ ॥
कः तृप्नुयात् तीर्थपदस्य अभिधानात्, सत्रेषु सूरिभिः ईड्यमानात्? यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातः भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति॥
Verse 12
मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतमाह कृष्ण: । यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादै- र्मतिर्गृहीता नु हरे: कथायाम् ॥ १२ ॥
मुनिर्व्यासो भगवद्गुणान् महाभारते पूर्वमेव वर्णितवान्; ग्राम्यसुखकथासक्तानां जनानां मनो हरेः कृष्णकथायां आकर्षयितुमेव तत्।
Verse 13
सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंस: । हरे: पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदु:खाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥
सा कृष्णकथा श्रद्धधानस्य नित्यं श्रवणाभिलाषिणः शनैः अन्यत्र वैराग्यं जनयति; हरेः पदानुस्मृत्या निर्वृतभक्तस्य सर्वदुःखानि शीघ्रं नाशयति।
Verse 14
ताञ्छोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचे हरे: कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषा- मायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १४ ॥
अघेन हरेः कथायां विमुखान् महाभारतार्थानविदः शोच्यांश्चाहं अनुशोचे; येषामायुर्देवोऽनिमिषः क्षिणोति, वृथा-वादा-गतिस्मृतिषु प्रवृत्तानाम्।
Verse 15
तदस्य कौषारव शर्मदातु- र्हरे: कथामेव कथासु सारम् । उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय न: कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ १५ ॥
हे कौषारव! नृणां शिवाय हरेः कथैव कथासु सारम्; आर्तबन्धो, पुष्पेभ्य इव मधु उद्धृत्य, तीर्थकीर्तेः कीर्तिं नः कृपया कथय।
Verse 16
स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतार: प्रगृहीतशक्ति: । चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि यानीश्वर: कीर्तय तानि मह्यम् ॥ १६ ॥
स ईश्वरः विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे पूर्णशक्त्या कृतावतारः; यानि अतिपूरुषाणि कर्माणि चकार, तानि सर्वाणि मे कीर्तय।
Verse 17
श्री शुक उवाच स एवं भगवान् पृष्ट: क्षत्त्रा कौषारवो मुनि: । पुंसां नि:श्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन् ॥ १७ ॥
श्रीशुक उवाच—स एव भगवान् कौषारवो मुनिः क्षत्त्रा पृष्टः, तं बहुमानयन् पुंसां निःश्रेयसार्थं वचनं प्रवक्तुम् आरभत ॥१७॥
Verse 18
मैत्रेय उवाच साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्वनुगृह्णता । कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मन: ॥ १८ ॥
मैत्रेय उवाच—साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्वनुगृह्णता; लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मनः कीर्तिं वितन्वता ॥१८॥
Verse 19
नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे । गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वर: ॥ १९ ॥
नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे; गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वरः ॥१९॥
Verse 20
माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यम: । भ्रातु: क्षेत्रे भुजिष्यायां जात: सत्यवतीसुतात् ॥ २० ॥
माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यमः; भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात् ॥२०॥
Verse 21
भवान् भगवतो नित्यं सम्मत: सानुगस्य ह । यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान् व्रजन् ॥ २१ ॥
भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह; यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान् व्रजन् ॥२१॥
Verse 22
अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिता: । विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्यनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
अथ ते भगवतः लीलाः योगमायया उरुबृंहिताः, विश्वस्य स्थित्युद्भव- अन्त-आर्थाः यथाक्रमं वर्णयामि॥
Verse 23
भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभु: । आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षण: ॥ २३ ॥
भगवान् एक एव सृष्टेः पूर्वम् आसीत्, आत्मात्मनां विभुः। तस्यैव इच्छया सर्गः, पुनश्च सर्वं तस्मिन्नेव लीयते; स च नानानामभिः उपलक्ष्यते॥
Verse 24
स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् । मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदृक् ॥ २४ ॥
स तदा एकराट् द्रष्टैव आसीत्; दृश्यं नापश्यत्। सुप्तशक्तिः सन्, असुप्तदृक् आत्मानम् असन्तमिव मेने॥
Verse 25
सा वा एतस्य संद्रष्टु: शक्ति: सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभु: ॥ २५ ॥
द्रष्टुः एतस्य या शक्ति: सदसदात्मिका, सा माया नाम। हे महाभाग, तया एव विभुः इदं सर्वं निर्ममे॥
Verse 26
कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षज: । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ २६ ॥
कालवृत्त्या तु गुणमय्यां मायायां अधोक्षजः, आत्मभूतेन पुरुषेण वीर्यवान् वीर्यम् आधत्त; ततो जीवा: प्रादुर्भवन्ति॥
Verse 27
ततोऽभवन् महत्तत्त्वमव्यक्तात्कालचोदितात् । विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुद: ॥ २७ ॥
ततः कालचोदितादव्यक्तात् महत्तत्त्वं प्रादुर्भूतम्। तस्मिन् भगवानेव शुद्धसत्त्वस्वरूपः स्वदेहात् विश्वव्यक्तेर्बीजानि न्यधात्, तमो नुदन्॥
Verse 28
सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचर: । आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ २८ ॥
सोऽपि महत्तत्त्वं अंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचरः। सिसृक्षया आत्मा आत्मानं नानारूपेण व्यकरोत्, विश्वस्यास्य कारणभूतः॥
Verse 29
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमय: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ २९ ॥
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं समजायत। कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमयः। वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति त्रिधा अहम्॥
Verse 30
अहंतत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् । वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यत: ॥ ३० ॥
अहंतत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत्। वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः॥
Verse 31
तैजसानीन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ॥ ३१ ॥
तैजसानि इन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च। रजोगुणप्रधानत्वात् तैजसाहंविकारतः प्रवर्तन्ते॥
Verse 32
तामसो भूतसूक्ष्मादिर्यत: खं लिङ्गमात्मन: ॥ ३२ ॥
तामसाहङ्कारविकारात् शब्दतन्मात्रं जायते; तस्मात् खं भूतसूक्ष्मादिरूपं लिङ्गमिव परमात्मनः प्रतीकं भवति।
Verse 33
कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभ: । नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन्निर्ममेऽनिलम् ॥ ३३ ॥
कालमायांशसंयोगेन भगवता वीक्षितं नभः; तस्मान्नभसोऽनुसृतः स्पर्शः प्रादुरभूत्, स्पर्शविकाराद् अनिलो निर्मितः।
Verse 34
अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वित: । ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ ३४ ॥
अनिलोऽपि नभसा सह विकुर्वाणो महाबलसमन्वितः; रूपतन्मात्रं ससर्ज, ततो ज्योतिः प्रादुरभूत् लोकलोचनम्।
Verse 35
अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत्परवीक्षितम् । आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगत: ॥ ३५ ॥
अनिलेनान्वितं ज्योतिः विकुर्वत् परवीक्षितम्; कालमायांशसंयोगात् रसमयमम्भोऽपि प्रादुरभूत्।
Verse 36
ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद्ब्रह्मवीक्षितम् । महीं गन्धगुणामाधात्कालमायांशयोगत: ॥ ३६ ॥
ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्मवीक्षितम्; कालमायांशसंयोगात् महीं गन्धगुणाम् आधत्त।
Verse 37
भूतानां नभ आदीनां यद्यद्भव्यावरावरम् । तेषां परानुसंसर्गाद्यथासंख्यं गुणान् विदु: ॥ ३७ ॥
भूतानां नभ आदीनां पृथिव्यन्तानां यद्यदुत्तमाधमगुणरूपं दृश्यते, तत्सर्वं परमपुरुषस्य परानुग्रहदृष्टिसंस्पर्शात् यथासंख्यं गुणान् विदुः।
Verse 38
एते देवा: कला विष्णो: कालमायांशलिङ्गिन: । नानात्वात्स्वक्रियानीशा: प्रोचु: प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३८ ॥
एते देवाः विष्णोः कलाः, कालमायांशलिङ्गिनः; नानात्वात् स्वस्वकर्मणि नियुक्ता अपि तदकुशलाः सन्तः प्राञ्जलयः विभुं स्तोतुं प्रचक्रुः।
Verse 39
देवा ऊचु: नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु- संसारदु:खं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ३९ ॥
देवा ऊचुः—नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम्। यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसा उरुसंसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति॥
Verse 40
धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवा- स्तापत्रयेणाभिहता न शर्म । आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि- च्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ४० ॥
धातरि, अस्मिन् भवे ईश, जीवाः तापत्रयेणाभिहता न शर्म लभन्ते। अतः भगवन्, तवाङ्घ्रिच्छायां सविद्याम् आश्रयेम; वयमपि तामेव शरणं गच्छामः।
Verse 41
मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्द:सुपर्णैऋर्षयो विविक्ते । यस्याघमर्षोदसरिद्वराया: पदं पदं तीर्थपद: प्रपन्ना: ॥ ४१ ॥
मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडैश्छन्दःसुपर्णै ऋषयो विविक्ते। यस्याघमर्षोदसरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः॥
Verse 42
यच्छ्रद्धया श्रुतवत्या य भक्त्या संमृज्यमाने हृदयेऽवधाय । ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम् ॥ ४२ ॥
यः श्रद्धया श्रुतवत्या भक्त्या च हृदि सम्यक् निधाय तेऽङ्घ्रिसरोजयोः श्रवणमननं करोति, स ज्ञानप्रकाशं लभते; वैराग्यबलेन शान्तिं च। अतः वयं तवाङ्घ्रिसरोजपीठं शरणं व्रजेम।
Verse 43
विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते । व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४३ ॥
विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थं कृतावतारस्य, हे ईश, तव पदाम्बुजं वयं सर्वे शरणं व्रजेम; यत् स्मृतं स्वभक्तजनानां स्मृतिं धैर्यं चाभयं च प्रयच्छति।
Verse 44
यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम् ॥ ४४ ॥
यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ‘ममाहम्’ इति दृढदुराग्रहाः पुंसः, स्वदेहेऽपि स्थितं तव पदाब्जं न पश्यन्ति। भगवन्, वयं तु तत्ते पदाब्जं शरणं भजेम।
Verse 45
तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनस: परेश । अथो न पश्यन्त्युरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्या: ॥ ४५ ॥
येऽसद्वृत्तिभिरक्षिभिः पराहृतान्तर्मनसः, हे परेश, ते नूनम् उरुगाय तव पदं न पश्यन्ति; किन्तु ये शुद्धभक्ताः तव पदन्यासविलासलक्ष्याः, ते तद् पश्यन्ति।
Verse 46
पानेन ते देव कथासुधाया: प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४६ ॥
हे देव, ये ते कथासुधां पिबन्ति, प्रवृद्धभक्त्या विशदाशयाः सन्तः, ते वैराग्यसारं बोधं च प्रतिलभ्य, यथाञ्जसा अकुण्ठधिष्ण्यं वैकुण्ठलोकं अन्वीयुः।
Verse 47
तथापरे चात्मसमाधियोग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीरा: पुरुषं विशन्ति तेषां श्रम: स्यान्न तु सेवया ते ॥ ४७ ॥
अन्येऽपि केचित् आत्मसमाधियोगबलेन बलिष्ठां प्रकृतिं जित्वा त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति; तेषां तु श्रमो बहु स्यात्, भक्तस्य तव सेवया तु न दुःखम्।
Verse 48
तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभि: स्म । सर्वे वियुक्ता: स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत्प्रतिहर्तवे ते ॥ ४८ ॥
आद्य पुरुष! वयं तव एव; लोकसिसृक्षया त्वयानुसृष्टाः स्म त्रिभिरात्मभिः। तस्मात् स्वकर्मभेदेन सर्वे वियुक्ताः, तव दिव्यतोषायैक्येन कर्तुं न शक्नुमः।
Verse 49
यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र । यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहा: ॥ ४९ ॥
अज! यावद् बलीं ते काले हराम, यथा वयं चान्नमदाम यत्र; यथोभयेषां हितायेमे लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः—तदुपायं नः प्रकाशय।
Verse 50
त्वं न: सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्य: पुरुष: पुराण: । त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽज: ॥ ५० ॥
त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः। त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः॥
Verse 51
ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते । त्वं न: स्वचक्षु: परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥ ५१ ॥
ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते। त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम्॥
Frequently Asked Questions
Vidura observes that karma pursued for enjoyment does not yield lasting satisfaction and instead aggravates distress because it binds one to repeated desire, reaction, and the threefold miseries. Therefore he seeks a higher path—bhakti—by which the Lord in the heart becomes pleased and grants knowledge of the Absolute beyond temporary gains.
Maitreya outlines that by the Lord’s will, under kāla, mahat-tattva manifests and differentiates, producing ahaṅkāra in three guṇic phases. From goodness arise mind and devatās; from passion arise the senses and karma/jñāna tendencies; from ignorance arise the tanmātras leading to the gross elements—beginning with sound and sky, then touch and air, form and fire/light, taste and water, and finally smell and earth—each activated by the Lord’s glance.