Adhyaya 4
Uddhava’s Departure to Badarikāśrama and Vidura’s Turn Toward Maitreya
अस्मिन्नध्याये ब्राह्मणशापानन्तरं वृष्णिभोजाः मदान्धाः परस्परं कलहन्तो विनश्यन्ति—एष भगवतः स्वेच्छया वंशसंहृत्याः बाह्यहेतुः। श्रीकृष्णः स्वान्तःशक्त्या अन्तं विदित्वा सरस्वत्यास्तटे एकान्ते उपविष्टः। विरहासह उद्भवः अनुगच्छति, चतुर्भुजं शान्तं भगवद्रूपं पश्यति। तत्र मैत्रेयऋषिः समायाति; भगवान् उद्भवं सन्मान्य पुरातनं सङ्गेच्छां स्मारयन् वैकुण्ठगमनानुज्ञां ददाति। उद्भवः तु ब्रह्मणे पूर्वं प्रोक्तं गुह्यज्ञानं याचते; भगवान् स्वपरतत्त्वं उपदिशति (उद्धवगीतायाः प्रस्तावः)। ततः उद्भवः आज्ञया बदरिकाश्रमं गच्छति; विदुरः शोकाकुलोऽपि ज्ञानस्थिरः उपदेशं प्रार्थयति, उद्भवः तं मैत्रेयस्य समीपं प्रेषयति—यतः सृष्टिधर्मभक्तिविषयः विस्तरः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
उद्धव उवाच अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृश: ॥ १ ॥
उद्धव उवाच—अथ ते विप्रानुज्ञाताः प्रसादशेषं भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम्। तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैः परस्परं मर्म पस्पृशुः॥
Verse 2
तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥
तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम्। निम्लोचति रवौ आसीद् वेणूनामिव मर्दनम्॥
Verse 3
भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य स: । सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥
भगवान् श्रीकृष्णः स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य, सरस्वत्याः तीरे गत्वा जलमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत्।
Verse 4
अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह । बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षुणा ॥ ४ ॥
अहं च भगवता प्रपन्नार्तिहरेण, स्वकुलं संजिहीर्षुणा, पूर्वमेवोक्तः—“त्वं बदरीं प्रयाही” इति।
Verse 5
तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम । पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तु: पादविश्लेषणाक्षम: ॥ ५ ॥
तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहम्, हे अरिन्दम, भर्तुः पदविश्लेषणाक्षमः सन् पृष्ठतोऽन्वगमम्।
Verse 6
अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥
एवं पृष्ठतोऽनुगच्छन् अहं दयितं पतिं विचिन्वन्, सरस्वत्यां श्रीनिकेतं कृतकेतम् एकमासीनम् अद्राक्षम्।
Verse 7
श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥
श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम्। चतुर्भिर्दोर्भिः पीतकौशाम्बरेण च, चिह्नैश्च विदितं तमहं सहसा प्रत्यभिज्ञासम्।
Verse 8
वाम ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रि सरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥
भगवान् वामोरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रि-सरोजं न्यस्य, बालवटवृक्षं समाश्रितः, गृहसुखानि त्यक्त्वापि तस्मिन् आसने प्रसन्नवदनः आसीत्।
Verse 9
तस्मिन्महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा । लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९ ॥
तस्मिन् काले महाभागवतः सिद्धो मैत्रेयः, द्वैपायनस्य सुहृत्सखा, लोकान् अनुचरन् यदृच्छया तं देशम् आससाद।
Verse 10
तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्द: प्रमोदभावानतकन्धरस्य । आशृण्वतो मामनुरागहास- समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥
तस्यानुरक्तस्य मुनेः मुकुन्दः प्रमोदभावेनानतकन्धरस्य श्रवणपरस्य; मां चानुरागहाससमीक्षया विश्रमयन् एवम् उवाच।
Verse 11
श्री भगवानुवाच वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत्तद् दुरवापमन्यै: । सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्ट: ॥ ११ ॥
श्रीभगवान् उवाच—वसो, वेदाहम् अन्तर्मनसि ईप्सितं ते; यत् अन्यैः दुरवापं तत् अहं तुभ्यं ददामि। पुरा विश्वसृजां वसूनां सत्रे मत्सिद्धिकामेन त्वया वसो इष्टम्।
Verse 12
स एष साधो चरमो भवाना- मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् । यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्टया ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥
स एष साधो चरमो भवाना- मासादितस्ते मदनुग्रहो यत्। यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्ट्या ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या॥
Verse 13
पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे । ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥
उद्धव, पुरा मम आदिसर्गे नाभिपद्मे निषण्णाय अजाय ब्रह्मणे मया परं ज्ञानं प्रोक्तम्—मन्महिमावभासकं यत् सूरयः ‘भागवत’ इति वदन्ति।
Verse 14
इत्यादृतोक्त: परमस्य पुंस: प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् । स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चञ्छुच: प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥
एवं परमपुरुषेण प्रतिक्षणानुगृहीतोऽहं स्नेहेन सम्बोधितः; अश्रुपूरात् स्खलिताक्षरः, रोमाञ्चिततनुः, शुचो मुञ्चन् प्राञ्जलिर्विदुरं प्रति एवमाबभाषे।
Verse 15
को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक: ॥ १५ ॥
ईश, ते पादसरोजभाजां इह चतुर्ष्वर्थेषु कश्चिदपि सुदुर्लभो नास्ति; तथापि भूमन्, अहं न प्रवृणे—भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक एव।
Verse 16
कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् । कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रम: स्वात्मन्रते: खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥
प्रभो, अनीहस्य ते कर्माणि, अजस्य च भवः, कालात्मनो दुर्गाश्रयः शत्रुभयात् पलायनं च, स्वात्मन्रतेः प्रमदायुताश्रमश्च—एतान् दृष्ट्वा विदामपि धीः खिद्यति।
Verse 17
मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व- मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोध: । पृच्छे: प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त- स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥
प्रभो, मन्त्रेषु मामुपहूय यत्त्वम् अकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधः; पृच्छसि मुग्ध इवाप्रमत्तः—तदिदं देव, नः मनो मोहयतीव।
Verse 18
ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्त- र्वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥
भगवन्, यदि वयं तद्ग्रहणाय योग्याः स्याम, तर्हि स्वात्मनः प्रकाशकरं परं ज्ञानं यत् पूर्वं ब्रह्मणे प्रोक्तं, तदस्मभ्यं सम्यग् आचक्ष्व; येन वयं वृजिनं सहजं तराम।
Verse 19
इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् पर: । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मन: परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥
एवं मया हृदयमावेदिते स भगवान् परः अरविन्दाक्षः मह्यं आत्मनः परमां स्थितिम् आदिदेश।
Verse 20
स एवमाराधितपादतीर्था- दधीततत्त्वात्मविबोधमार्ग: प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव- मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥
स एवम् आराधितपादतीर्थात् अधीततत्त्वात्मविबोधमार्गः। प्रणम्य पादौ परिवृत्य देवं इहागतः अहं विरहातुरात्मा॥
Verse 21
सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुत: प्रभो । गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥
सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुतः प्रभो। गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम्॥
Verse 22
यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषि: । मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥
यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषिः। मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ॥
Verse 23
श्री शुक उवाच इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दु:सहं वधम् । ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुध: ॥ २३ ॥
श्रीशुक उवाच—उद्धवाद् एतत् उपाकर्ण्य सुहृदां बान्धवानां च दु:सहं विनाशम्। क्षत्ता विदुरो बुधः स्वपरज्ञानबलात् उत्पतितं शोकं शमयामास॥
Verse 24
स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभ: । विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥
स महाभागवतः कृष्णपरिग्रहे मुख्यः उद्धवो व्रजन्तम्। तं कौरवर्षभो विदुरः विश्रम्भस्नेहात् इदं पप्रच्छ॥
Verse 25
विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो- र्भृत्या: स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥
विदुर उवाच—हे उद्धव! यत् परं ज्ञानं स्वात्मरहःप्रकाशं योगेश्वर ईश्वरस्ते साक्षाद् अवदत्। विष्णोर्भृत्याः परहितसेवायै विचरन्ति; अतः भवान् तद् अस्मान् प्रति वक्तुमर्हति॥
Verse 26
उद्धव उवाच ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषि: कौषारवोऽन्तिके । साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥
उद्धव उवाच—ननु ते तत्त्वं जिज्ञासमानस्य अन्तिके कौषारवो महर्षिर्मैत्रेयः। स साक्षाद् भगवता मर्त्यलोकं जिहासता आदिष्टः; तस्मात् तस्माद् उपदिश्यताम्॥
Verse 27
श्री शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते- र्गुणकथया सुधयाप्लावितोरुताप: । क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥
श्रीशुक उवाच—हे राजन्! विदुरेण सह यमुनातटे विश्वमूर्तेर्नामयशोगुणकथासुधया उद्धवः प्लावितः। स उरुतापेनाभिभूतः तां निशां क्षणमिव पुलिने समुषितः; ततः औपगविः प्रस्थितवान्॥
Verse 28
राजोवाच निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे- ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्य: । स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरि- रपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीश: ॥ २८ ॥
राजोवाच—त्र्यधीशस्य श्रीकृष्णस्य लीलासमाप्तौ वृष्णिभोजकुलवीराणां महाधिरथयूथपमुख्यानां च लये सति, उद्धवः कथं एक एवावशिष्टः? यं हरिरपि नात्यजत् किमर्थम्?
Verse 29
श्री शुक उवाच ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छित: । संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन्देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, ब्राह्मणशापोऽपदेशमात्रः; कालेन तु भगवतः अमोघसङ्कल्पः। स्वकुलं स्फीतं संहृत्य, देहत्यागं कर्तुमचिन्तयत्।
Verse 30
अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वर: ॥ ३० ॥
अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम्। अर्हति उद्धव एवाद्धा सम्प्रति आत्मवतां वरः॥
Verse 31
नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दित: प्रभु: । अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥
उद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो न, यद्गुणैर्नार्दितः प्रभुः। अतः मद्वयुनं लोकं ग्राहयन् इह तिष्ठतु॥
Verse 32
एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्ट: शब्दयोनिना । बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥
एवं त्रिलोकगुरुणा शब्दयोनिना सन्दिष्टः। उद्धवो बदर्याश्रममासाद्य समाधिना हरिमीजे॥
Verse 33
विदुरोऽप्युद्धवाच्छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मन: । क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥
विदुरोऽपि उद्धवात् श्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः । मर्त्यलोके क्रीडया उपात्तदेहस्य आगमन-निर्गमनं कर्माणि च श्लाघितानि ॥
Verse 34
देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥
देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥
Verse 35
आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वल: ॥ ३५ ॥
आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वलः ॥
Verse 36
कालिन्द्या: कतिभि: सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ । प्रापद्यत स्व:सरितं यत्र मित्रासुतो मुनि: ॥ ३६ ॥
कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ । प्रापद्यत स्वःसरितं यत्र मैत्रेयसुतो मुनिः ॥
Frequently Asked Questions
Śāstrically, the brāhmaṇas’ curse functions as nimitta (an apparent instrument), while the Lord’s desire is the primary cause. The episode establishes that Bhagavān’s līlā includes orderly withdrawal: when His earthly mission is complete, He removes even His own associates from mundane vision to prevent misuse of power and to conclude the narrative cycle. It also warns that pramāda (negligence) and mada (intoxication) amplify latent faults, leading to collective ruin—an ethical lesson embedded within divine orchestration.
Maitreya is a mahā-bhāgavata and a close associate within Vyāsa’s circle, who arrives to witness the Lord’s final manifest moments. Uddhava explicitly identifies Maitreya as directly instructed by the Lord at the time of His departure, making him uniquely qualified to transmit tattva (creation, the Lord’s governance, and devotional conclusions). This handoff establishes an authorized knowledge-line: Vidura’s questions will be answered not by speculation but by realized śruti-sāra in paramparā.