Adhyaya 33
Devahūti’s Prayers, Kapila’s Departure, and Devahūti’s Liberation (Siddhapada)
कपिलस्य पूर्वोक्तस्य साङ्ख्य-भक्तेः आत्मसाक्षात्कारमार्गस्य फलप्राप्तिः अत्र निरूप्यते। मैत्रेयः कथयति—देवहूतिः अज्ञानमुक्ता भगवन्तं ब्रह्मणः कारणं, अनन्तब्रह्माण्डजनकं, गुणनियन्तारं, पतितोद्धारकं करुणावतारं च स्तुतिभिः स्तौति। सा नामसङ्कीर्तनस्य—श्रवणकीर्तनस्मरणरूपस्य—परिवर्तकशक्तिं प्रकाशयति, येन नीचजन्मनः अपि वैदिकपावनतायां योग्याः भवन्ति। तया तुष्टः कपिलः स्वोपदिष्टं मार्गं सुलभं शीघ्रमोक्षदं च इति आश्वास्य कृतकृत्यः प्रस्थितः; ईशानदिशं गत्वा दिव्यसम्मानं प्राप्य बद्धजीवविमोचनार्थं समाधौ तिष्ठति, साङ्ख्याचार्यैः पूज्यते। देवहूतिः कर्दमस्य समृद्धाश्रमे स्थित्वापि सुखत्यागं कृत्वा विष्णुध्यानं तीव्रयति, गुणातीतत्वं प्राप्य मोक्षं लभते। तस्याः सिद्धिस्थानं ‘सिद्धपद’ इति ख्यातं, देहधातवः पुण्यनदीरूपेण स्नातॄणां सिद्धिदा भवन्ति—पवित्रभूगोलकथां कपिलस्य च निरन्तरस्थितिं च संयोजयन्ति।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूति: । विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम् ॥ १ ॥
श्रीमaitreya उवाच—एवं कपिलस्य वचः श्रुत्वा कर्दमस्य प्रिया देवहूतिः भक्तियोग-तत्त्वज्ञान-विषये सर्वमोहं विहाय तमभिप्रणम्य, मोक्षभूमिं साङ्ख्यतत्त्व-प्रवर्तकं भगवन्तं स्तुतिभिः सन्तोषयामास।
Verse 2
देवहूतिरुवाच अथाप्यजोऽन्त:सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते । गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजात: ॥ २ ॥
देवहूतिरुवाच—अथापि अजः ब्रह्मा अन्तःसलिले शयानं तव भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुः, गुणप्रवाहं सदशेषबीजं ध्यायति; यतः स्वयं स तव जठराब्जजातः।
Verse 3
स एव विश्वस्य भवान्विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धिर् आत्मेश्वरोऽतर्क्यसहस्रशक्ति: ॥ ३ ॥
स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः। सर्गाद्यनीहः अवितथाभिसन्धिः आत्मेश्वरः अतर्क्यसहस्रशक्तिः॥
Verse 4
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतदासीत् । विश्वं युगान्ते वटपत्र एक: शेते स्म माया-शिशुरङ्घ्रिपान: ॥ ४ ॥
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्य उदर एतदासीत्। विश्वं युगान्ते वटपत्र एकः शेते स्म माया-शिशुरङ्घ्रिपानः॥
Verse 5
त्वं देहतन्त्र: प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये । यथावतारास्तव सूकरादयस् तथायमप्यात्मपथोपलब्धये ॥ ५ ॥
त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये। यथावताराः तव सूकरादयः तथायमपि आत्मपथोपलब्धये॥
Verse 6
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद् यत्प्रह्वणाद्यत्स्मरणादपि क्वचित् । श्वादोऽपि सद्य: सवनाय कल्पते कुत: पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात् ॥ ६ ॥
यन्नामश्रवणकीर्तनप्रह्वणस्मरणमात्रेणापि श्वपचोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते; तव भगवन् साक्षाद्दर्शनात् तु किमु पुनः।
Verse 7
अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान् यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् । तेपुस्तपस्ते जुहुवु: सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते ॥ ७ ॥
अहो बत श्वपचोऽपि गरीयान् यस्य जिह्वाग्रे तव नाम वर्तते। ये ते नाम गृणन्ति, ते तपांसि चक्रुः, जुहुवुः, तीर्थेषु सस्नुः, वेदान् चानूचुः।
Verse 8
तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम् ॥ ८ ॥
त्वां ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्य, स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं विष्णुं कपिलं वेदगर्भं वन्दे।
Verse 9
मैत्रेय उवाच ईडितो भगवानेवं कपिलाख्य: पर: पुमान् । वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सल: ॥ ९ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं मातृवाक्यैः ईडितो भगवन् कपिलाख्यः परः पुमान्, मातृवत्सलः, वाचाविक्लवयन् मातरं प्रत्याह।
Verse 10
कपिल उवाच मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे । आस्थितेन परां काष्ठामचिरादवरोत्स्यसि ॥ १० ॥
कपिल उवाच—मातः, मयोदितोऽयं सुसेव्यः मार्गः; अनेन आस्थितेन त्वं अचिरात् परां काष्ठाम् अवरोत्स्यसि, देहेऽस्मिन्नेव।
Verse 11
श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभि: । येन मामभयं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विद: ॥ ११ ॥
हे मातः, एतन्मम मतं श्रद्धत्स्व; यद् ब्रह्मवादिभिः सेवितम्। अनेन आत्मसाक्षात्कारमार्गे सम्यग् यास्यसि चेत्, भौतिकभयकल्मषात् मुक्त्वा अन्ते मामेव प्राप्स्यसि; एतद्भक्तिविधिम् अविद्वांसो जन्ममृत्युचक्रात् न मुच्यन्ते॥
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति प्रदर्श्य भगवान्सतीं तामात्मनो गतिम् । स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ ॥ १२ ॥
मैत्रेय उवाच—एवं स्वात्मगतिं सतीं तां प्रदर्श्य भगवान् कपिलः। ब्रह्मवादिन्या स्वमात्रा अनुमतः सन् स्वगृहात् ययौ, कृतकृत्योऽभवत्॥
Verse 13
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् । तस्मिन्नाश्रम आपीडे सरस्वत्या: समाहिता ॥ १३ ॥
सा अपि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् अभवत्। तस्मिन्नाश्रमे सरस्वत्याः पुष्पमुकुट इव ख्याते, कर्दममुनेः गृहे समाहितचित्ता समाधिं चकार॥
Verse 14
अभीक्ष्णावगाहकपिशान्जटिलान्कुटिलालकान् । आत्मानं चोग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम् ॥ १४ ॥
अभीक्ष्णं त्रिवारं स्नानं कुर्वती, कपिशाः जटिलाः कुटिलालकाः शनैः अभवन्। उग्रतपसा चीरिणं कृशं देहं बिभ्रती, आत्मानं धारयामास॥
Verse 15
प्रजापते: कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् । स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि ॥ १५ ॥
प्रजापतेः कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितं स्वगार्हस्थ्यम् अनौपम्यम्। तद् वैमानिकैरपि प्रार्थ्यं, कदाचित् तेषाम् अपि ईर्ष्यां जनयत्॥
Verse 16
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च ॥ १६ ॥
कर्दममुनेर्गृहस्य ऐश्वर्यं वर्ण्यते। पयःफेननिभाः शय्याः, दन्तनिर्मितानि आसनानि, रुक्मजालपरिच्छदाः, हैमानि पर्यङ्काः, अतीव सुस्पर्शास्तरणानि च आसन्।
Verse 17
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुता: ॥ १७ ॥
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च रत्नप्रदीपाः प्रकाशन्ते; तेषां रश्मिभिः गृहं स्वयमेव दीप्तम्। ललनाश्च रत्नाभरणैः सम्यग् विभूषिताः आसन्।
Verse 18
गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनं गायन्मत्तमधुव्रतम् ॥ १८ ॥
गृहोद्यानं कुसुमितैः रम्यं बह्वमरद्रुमैः; कूजद्विहङ्गमिथुनं, गायन्मत्तमधुव्रतम्—सर्वं वातावरणं परममनोहरम् अभवत्।
Verse 19
यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगु: । वाप्यामुत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम् ॥ १९ ॥
यदा देवहूतिः उत्पलगन्धिन्यां वाप्याम् स्नानार्थं उद्याने प्रविष्टा, तदा विबुधानुचराः गन्धर्वाः कर्दमस्य गृहस्थधर्मवैभवं जगुः। कर्दमः पतिः सर्वदा तां परिरक्षाम् अकरोत्।
Verse 20
हित्वा तदीप्सिततममप्याखण्डलयोषिताम् । किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा ॥ २० ॥
सा देवहूतिः, आखण्डलयोषितामपि ईप्सिततमं तद् ऐश्वर्यं हित्वा, पुत्रविश्लेषणातुरा किञ्चित् वदनं मलिनं चकार; तस्याः शोकः पुत्रवियोग एव आसीत्।
Verse 21
वनं प्रव्रजिते पत्यावपत्यविरहातुरा । ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला ॥ २१ ॥
पत्यौ प्रव्रजिते सति देवहूतिरपत्यविरहातुरा । ज्ञाततत्त्वापि शुद्धहृदया नष्टे वत्से गौरिव वत्सला शोकमगात् ॥
Verse 22
तमेव ध्यायती देवमपत्यं कपिलं हरिम् । बभूवाचिरतो वत्स नि:स्पृहा तादृशे गृहे ॥ २२ ॥
सा देवहूतिः तमेव देवमपत्यं कपिलं हरिं नित्यं ध्यायन्ती । अचिरेणैव तादृशे गृहे वत्स निःस्पृहा बभूव ॥
Verse 23
ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् । सुत: प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया ॥ २३ ॥
ततः सुतात् प्रसन्नवदनात् भगवतः कपिलाद् यथावत् समस्तव्यस्तचिन्तया श्रुत्वा । सा देवहूतिः भगवद्रूपं विष्णोः ध्यानगोचरं नित्यं ध्यायितुं प्रववृते ॥
Verse 24
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा युक्तानुष्ठानजातेन ब्रह्महेतुना ज्ञानेन च । विशुद्धेनात्मना विश्वतोमुखं तदात्मानं ध्यायन्ती स्वानुभूत्या मायागुणविशेषणं सर्वं तिरोभूतम् ॥
Verse 25
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा युक्तानुष्ठानजातेन ब्रह्महेतुना ज्ञानेन च । विशुद्धेनात्मना विश्वतोमुखं तदात्मानं ध्यायन्ती स्वानुभूत्या मायागुणविशेषणं सर्वं तिरोभूतम् ॥
Verse 26
ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये । निवृत्तजीवापत्तित्वात्क्षीणक्लेशाप्तनिर्वृति: ॥ २६ ॥
तस्याः मनो भगवति आत्मसंश्रये सम्यगवस्थितम्; ब्रह्मण्यपि तत्त्वबोधः स्वयमेवाभवत्। देहाद्यभिमाननिवृत्त्या सर्वक्लेशा विनष्टाः, सा च परमानन्दनिर्वृतिमवाप॥
Verse 27
नित्यारूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा । न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थित: ॥ २७ ॥
नित्यारूढसमाधित्वात् गुणप्रेरितभ्रमात् परावृत्ता; तस्मात् स्वदेहं न सस्मार—यथा स्वप्ने दृष्टान् देहान् प्रबुद्धः विस्मरति॥
Verse 28
तद्देह: परत: पोषोऽप्यकृशश्चाध्यसम्भवात् । बभौ मलैरवच्छन्न: सधूम इव पावक: ॥ २८ ॥
तस्याः देहः परतः पोषितोऽपि अध्यसम्भवात् अकृशः; मलैरवच्छन्नः सधूम इव पावकः बभौ॥
Verse 29
स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् । दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधी: ॥ २९ ॥
स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम्; दैवगुप्तं न बुबुधे, वासुदेवप्रविष्टधीः॥
Verse 30
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरत: परम् । आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तमवाप ह ॥ ३० ॥
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेण अचिरतः परम्; आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तम् अवाप ह॥
Verse 31
तद्वीरासीत्पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् । नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी ॥ ३१ ॥
यत्र देवहूतिः संसिद्धिमुपेयुषी, तद् क्षेत्रं पुण्यतमं त्रैलोक्यविश्रुतं सिद्धपदं नाम।
Verse 32
तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् । स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता ॥ ३२ ॥
तस्याः योगविधूतं मर्त्यं देहद्रव्यं सरित् अभवत्; सा स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता।
Verse 33
कपिलोऽपि महायोगी भगवान्पितुराश्रमात् । मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीचीं दिशं ययौ ॥ ३३ ॥
कपिलोऽपि महायोगी भगवान् पितुराश्रमात् मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीचीं दिशं ययौ।
Verse 34
सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: । स्तूयमान: समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतन: ॥ ३४ ॥
सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणैः स्तूयमानः समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतनः।
Verse 35
आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुत: । त्रयाणामपि लोकानामुपशान्त्यै समाहित: ॥ ३५ ॥
आस्ते स योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुतः; त्रयाणामपि लोकानामुपशान्त्यै समाहितः।
Verse 36
एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ । कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावन: ॥ ३६ ॥
एतत् तात मया निगदितं यत् त्वया पृष्टम्, अनघ। कपिलदेवस्य देवहूत्याश्च संवादो लीलाचरितं च सर्वपावनतमम्॥
Verse 37
य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते कपिलमुनेर्मतमात्मयोगगुह्यम् । भगवति कृतधी: सुपर्णकेताव् उपलभते भगवत्पदारविन्दम् ॥ ३७ ॥ एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
य इदं कपिलमुनेर्मतं आत्मयोगगुह्यं शृणोति वा पठति वा, स सुपर्णकेतौ भगवति कृतधीर्भूत्वा भगवत्पदारविन्दं प्राप्नोति, तद्भक्तिसेवायै धाम्नि प्रविशति॥
Frequently Asked Questions
The chapter asserts the Bhāgavata principle that bhakti is spiritually primary and not constrained by social birth. Chanting, hearing, remembrance, and obeisance to Bhagavān purify consciousness at its root (citta-śuddhi), thus granting real qualification (adhikāra) for sacred life. The point is not social polemic but theological: divine grace accessed through nāma transcends guṇa-based contamination and reconstitutes the person’s spiritual identity.
Devahūti’s prayer highlights avatāra-tattva: the Lord’s appearance is not forced by karma or material causality. He manifests by His own will (svatantra) through inconceivable potency (acintya-śakti). Thus, His ‘birth’ is a līlā—an accessible revelation for the upliftment of conditioned beings—while His ontological status remains the all-containing Supreme.
Siddhapada is identified as the location where Devahūti attained perfection through Kapila’s instructions. The narrative sacralizes geography by linking realization to place: her bodily elements are said to become a holy river, and bathing there grants perfection. This functions as tīrtha-māhātmya—showing how bhakti-realization leaves a continuing purifying imprint for future seekers.
Kapila emphasizes practicability: steady devotional engagement—supported by knowledge and renunciation—can produce liberation without waiting for death. “Within this body” indicates jīvan-mukti: freedom from fear and material designation through guṇa-transcendence, culminating in direct attainment of the Lord as Paramātmā and Bhagavān.
The opulence establishes the strength of Devahūti’s renunciation: she is not rejecting poverty but voluntarily relinquishing even enviable celestial-level comforts. This contrast illustrates vairāgya born of bhakti—detachment arising from higher taste and absorption in the Lord—rather than detachment forced by deprivation.
Kapila travels toward the northeast and is honored by celestial beings; the ocean offers him residence. The chapter states he remains there in trance for the deliverance of conditioned souls, and that Sāṅkhya ācāryas worship him—presenting Kapila as a continuing spiritual authority whose teaching lineage is rooted in divine personhood.