Adhyaya 31
The Lord’s Supervision of Embodiment: Fetal Development, Womb-Suffering, and the Jīva’s Prayer (Garbha-stuti) — and the Trap of Māyā
कपिलभगवान् देवहूतिं प्रति साधनप्रधानं साङ्ख्यं प्रवर्तयन् अस्मिन्नध्याये जीवस्य परमेश्वरस्य निरीक्षणेन कर्मविभागेन च गर्भप्रवेशं वर्णयति। क्रमशः गर्भस्थशरीरविकासः, मलिनक्लेशबन्धनमध्ये भ्रूणस्य तीव्रदुःखानुभवः, चेतनाजागरणेन बहुजन्मस्मरणं च निरूप्यते। असहायः सन् जीवः गर्भस्तुतिं करोति—विष्णोः पदपङ्कजयोः शरणं गच्छन्, मायाबन्धनं स्वीकरोति, प्रसवोत्तरविस्मृतिं च भीतः। ततः प्रसवस्य आघातेन स्मृतिनाशः, बाल्यकौमारयोः परवशदुःखं, अहङ्कारकामक्रोधादिभिः पुनः कर्मबन्धः चित्र्यते। अन्ते विषयसङ्गविशेषतः स्त्रीसङ्गासक्तेः बन्धवृद्धेः सावधान्यं दत्तं, जन्ममरणे च देहाभिमानपरिवर्तनदृष्ट्यन्तरे इति दर्श्यते; यतोऽग्रे सम्यग्दर्शनवैराग्यभक्त्या पुनर्भवातिगमनाय उपदेशः सिद्ध्यति।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये । स्त्रिया: प्रविष्ट उदरं पुंसो रेत:कणाश्रय: ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये स्त्रियाः उदरं प्रविष्टः, पुंसो रेतःकणाश्रयः सन्, यथाकर्म देहं प्राप्नोति।
Verse 2
कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् । दशाहेन तु कर्कन्धू: पेश्यण्डं वा तत: परम् ॥ २ ॥
कललं त्वेकाहेन जायते, पञ्चरात्रेण बुद्बुदरूपं भवति। दशाहेन कर्कन्धूसदृशं रूपं प्राप्नोति, ततः परं शनैः पेश्यण्डं वा भवति यथायोग्यम्।
Verse 3
मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रह: । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभि: ॥ ३ ॥
मासेन शिरः सम्भवति, द्वाभ्यां मासाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रहः। त्रिभिर्मासैर्नखलोमास्थिचर्माणि तथा लिङ्गच्छिद्राण्यपि प्रादुर्भवन्ति।
Verse 4
चतुर्भिर्धातव: सप्त पञ्चभि: क्षुत्तृडुद्भव: । षड्भिर्जरायुणा वीत: कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४ ॥
चतुर्भिर्मासैः सप्त धातवः प्रादुर्भवन्ति। पञ्चभिर्मासैः क्षुत्तृडुद्भवः। षड्भिर्मासैर्जरायुणा वीतः स कुक्षौ दक्षिणे भ्राम्यति।
Verse 5
मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसम्मते । शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥ ५ ॥
मातुर्जग्धान्नपानाद्यैः पोष्यमाणधातुः स जन्तुः। विण्मूत्रयोर्गर्ते घोरदूषिते जन्तुसम्भवे शेते वर्धते च।
Verse 6
कृमिभि: क्षतसर्वाङ्ग: सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् । मूर्च्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्यै: क्षुधितैर्मुहु: ॥ ६ ॥
तत्रत्यैः क्षुधितैः कृमिभिः सर्वाङ्गे क्षतः सन्। सौकुमार्यात् प्रतिक्षणं महाक्लेशं भुङ्क्ते, मुहुर्मूर्च्छामाप्नोति।
Verse 7
कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिरुल्बणै: । मातृभुक्तैरुपस्पृष्ट: सर्वाङ्गोत्थितवेदन: ॥ ७ ॥
मातुः कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लाद्युल्बणभोजनैः संस्पृष्टः गर्भस्थः शिशुः सर्वाङ्गेषु सहसा जातवेदनः सततं दुःखमिव असह्यं अनुभवति।
Verse 8
उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च बहिरावृत: । आस्ते कृत्वा शिर: कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधर: ॥ ८ ॥
उल्बेन संवृतः, बहिरन्त्रैश्च आवृतः स गर्भस्थः शिशुः कुक्षौ एकपार्श्वे शयीत; शिरः कुक्षिं प्रति कृत्वा, भुग्नपृष्ठशिरोधरः धनुरिव वक्रो भवति।
Verse 9
अकल्प: स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्म जन्मशतोद्भवम् । स्मरन्दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते ॥ ९ ॥
स्वाङ्गचेष्टायामकल्पः स गर्भस्थः पञ्जरस्थशकुनिरिव तिष्ठति। तत्र दैवात् लब्धस्मृतिः सन् जन्मशतोद्भवं कर्मदुःखं स्मरन् दीर्घमनुच्छ्वासं करोति; तस्मिन् दशायां शर्म कुतः स्यात्?
Verse 10
आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽपि वेपित: । नैकत्रास्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदर: ॥ १० ॥
सप्तमान्मासादारभ्य लब्धबोधोऽपि स गर्भस्थः शिशुः सूतिवातैः अधोऽधः क्षिप्यते; सोदरविष्ठाभूरिव नैकत्र स्थातुं शक्नोति।
Verse 11
नाथमान ऋषिर्भीत: सप्तवध्रि: कृताञ्जलि: । स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पित: ॥ ११ ॥
सप्तवध्रिः बद्धः, भीतः स जीवः नाथमानः कृताञ्जलिः विक्लवया वाचा तं प्रभुं स्तौति—येनासौ उदरेऽर्पितः।
Verse 12
जन्तुरुवाच तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त- नानातनोर्भुवि चलच्चरणारविन्दम् । सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा ॥ १२ ॥
जन्तुरुवाच—अहं तस्य भगवतः शरणं व्रजामि, यः जगदिच्छया नानातनुर्भूत्वा भुवि चलच्चरणारविन्दः; स एव मेऽकुतोभयप्रदः, मम पापानुरूपामिमां गतिं दर्शितवान्।
Verse 13
यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् । आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोधम् आतप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि ॥ १३ ॥
अहं विशुद्धोऽपि जीवः कर्मभिरिव बद्धः, भूतेन्द्रियाशयमयीं मायामवलम्ब्य मातुर्गर्भेऽत्रास्ते। यं तु सहैव स्थितं विशुद्धमविकारमखण्डबोधं, ताप्यमानहृदयेऽवसितं, तं नमामि।
Verse 14
य: पञ्चभूतरचिते रहित: शरीरे च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् । तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयो: पुमांसम् ॥ १४ ॥
अहं पञ्चभूतरचिते शरीरे रहितः सन् छन्नोऽयथा, इन्द्रियगुणार्थैश्चिदात्मकोऽपि व्यपयुज्ये। यः तु प्रकृतिपूरुषयोः परः, पञ्चभौतिकदेहरहितः, अविकुण्ठमहिमान् ऋषिः, तं परं पुमांसं वन्दे।
Verse 15
यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । नष्टस्मृति: पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५ ॥
यन्मायया उरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरन् जीवः तदभिश्रमेण नष्टस्मृतिः सन् पुनरपि लोकं प्रवृणीत। महदनुग्रहमन्तरेण कया युक्त्या स पुनः भगवतः प्रेमसेवायां प्रवर्तेत?
Verse 16
ज्ञानं यदेतददधात्कतम: स देवस् त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांश: । तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमानास् तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १६ ॥
यदेतत् त्रैकालिकं ज्ञानं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः स एव देवः परमात्मा दधाति; तस्य निर्देशनात् जीवः कर्मपदवीं अनुवर्तते। अतस्तापत्रयोपशमनाय वयं तमेव भजेम शरणं प्रपद्येम।
Verse 17
देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्- विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेह: । इच्छन्नितो विवसितुं गणयन्स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन्कदा नु ॥ १७ ॥
मातुर्जठराग्निना दग्धदेहः सन् देह्यसौ रक्त-विण्मूत्रकूपे पतितः, बहिर्निःसर्तुमिच्छन् स्वमासान् गणयन् प्रार्थयते— “भगवन्, कृपणधीर्मां कदा नु एतस्माद् निरोधात् विमोक्ष्यसे?”
Verse 18
येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश संग्राहित: पुरुदयेन भवादृशेन । स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथ: को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात् ॥ १८ ॥
येन भवादृशेन ईशेन पुरुदयेन असौ दशमास्यः सन् अपि चेतनां संग्राहितः; तेन स्वकृतेन स दीननाथः तुष्यतु। तस्य प्रति अञ्जलिं विना कः नाम कृतज्ञतां निवेदयेत्?
Verse 19
पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रि: शारीरके दमशरीर्यपर: स्वदेहे । यत्सृष्टयासं तमहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९ ॥
अन्यदेहेऽयं जीवः धिषणया एव पश्यति; तस्य देहस्य प्रियाप्रियविषयान् एव वेत्ति। अहं तु इदानीं दमशरीरी, स्वगतिं बोधयितुं समर्थः; यत्सृष्ट्या मे देहः प्राप्तः तं पुरुषं पुराणं नमामि, यस्य प्रसादात् बहिर्हृदि च चैत्यमिव तं पश्यामि।
Verse 20
सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदु:खवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे । यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्या मतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २० ॥
अतः विभो, बहुदुःखवासं गर्भे वसन्नपि अहं बहिरन्धकूपे पतितुं न इच्छामि। यत्र जातमात्रं शिशुं देवमाया उपसर्पति, तत्क्षणात् मिथ्या मतिः प्रवर्तते, यदनु एष संसृतिचक्रस्य आदिः।
Verse 21
तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमस: सुहृदात्मनैव । भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपाद: ॥ २१ ॥
तस्मात् अहं विगतविक्लवः, सुहृदात्मना निर्मलेन चेतसा तमसः आत्मानम् आशु उद्धरिष्ये। विष्णोः पदपङ्कजं मनसि निधाय, भूयोऽनेकरन्ध्रगर्भेषु एतद् व्यसनं मा मे भविष्यत्।
Verse 22
कपिल उवाच एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्य: स्तुवन्नृषि: । सद्य: क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुत: ॥ २२ ॥
कपिल उवाच—एवं गर्भे दशमास्यः कृतमतिर्नृषिः स्तुवन् हरिं; तं तु प्रसूत्यै सूतिमारुतः सद्यः क्षिपत्यवाचीनं मुखं अधो कृत्वा बहिः।
Verse 23
तेनावसृष्ट: सहसा कृत्वावाक्शिर आतुर: । विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृति: ॥ २३ ॥
तेन सूतिमारुतेन सहसा अवसृष्टः सः आतुरः अवाक्शिराः; कृच्छ्रेण विनिष्क्रामति निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः तीव्रदुःखात्।
Verse 24
पतितो भुव्यसृङ्मिश्र: विष्ठाभूरिव चेष्टते । रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गत: ॥ २४ ॥
सः भुवि पतितः विष्ठा-असृङ्मिश्रः; विष्ठाभूरिव कृमिः इव चेष्टते। गते ज्ञाने मायावशात् रोरूयति, विपरीतां गतिं गतः।
Verse 25
परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन स: । अनभिप्रेतमापन्न: प्रत्याख्यातुमनीश्वर: ॥ २५ ॥
सः उदरात् निष्क्रान्तः परच्छन्दं न विदुषा जनेन पुष्यमाणः; अनभिप्रेतम् आपन्नः, यत् दत्तं तत् प्रत्याख्यातुम् अनीश्वरः।
Verse 26
शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तु: स्वेदज-दूषिते । नेश: कण्डूयनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६ ॥
अशुचिपर्यङ्के शायितो जन्तुः स्वেদज-दूषिते; कण्डूयनेऽङ्गानाम् नेशः, किमुत आसनोत्थानचेष्टने।
Verse 27
तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादय: । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमय: कृमिकं यथा ॥ २७ ॥
असहायं शिशुं कोमलत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयश्च तुदन्ति; स विगतज्ञानो रुदति, यथा महाकृमिं लघुकृमयः दंशन्ति।
Verse 28
इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दु:खं पौगण्डमेव च । अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्यु: शुचार्पित: ॥ २८ ॥
एवं शैशवं दुःखं भुक्त्वा पौगण्डमेव च प्राप्नोति; तत्राप्यलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादुद्धतमन्युः शुचार्पितो भवति।
Verse 29
सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना । करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मन: ॥ २९ ॥
देहे वर्धमाने सह मानेन मन्युना च वर्धमानेन कामी कामिषु समं विग्रहं करोति, आत्मनः अन्ताय।
Verse 30
भूतै: पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् । अहंममेत्यसद्ग्राह: करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३० ॥
पञ्चभूतैः आरब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् ‘अहं मम’ इत्यसद्ग्राहः कुमतिः मतिं करोति।
Verse 31
तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् । योऽनुयाति ददत्क्लेशमविद्याकर्मबन्धन: ॥ ३१ ॥
तदर्थं कर्म करोति यद्बद्धः संसृतिं याति; योऽनुयाति ददत्क्लेशम्—अविद्याकर्मबन्धनः।
Verse 32
यद्यसद्भि: पथि पुन: शिश्नोदरकृतोद्यमै: । आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
यद्यसद्भि: पथि पुन: शिश्नोदरकृतोद्यमै: । आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ३२ ॥
Verse 33
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धि: श्रीर्ह्रीर्यश: क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम् ॥ ३३ ॥
सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धि: श्रीर्ह्रीर्यश: क्षमा । शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम् ॥ ३३ ॥
Verse 34
तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥
तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३४ ॥
Verse 35
न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३५ ॥
न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३५ ॥
Verse 36
प्रजापति: स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षित: । रोहिद्भूतां सोऽन्वधावदृक्षरूपी हतत्रप: ॥ ३६ ॥
प्रजापति: स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षित: । रोहिद्भूतां सोऽन्वधावदृक्षरूपी हतत्रप: ॥ ३६ ॥
Verse 37
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधी: पुमान् । ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३७ ॥
तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु मनुष्यदेवपश्वादिषु सृष्टजातेषु पुमांसां मध्ये नारायणऋषिं विना को वा अखण्डितधीः स्यात्? योषिन्मयीं मायामिह न कश्चिदतिवर्तते।
Verse 38
बलं मे पश्य मायाया: स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । या करोति पदाक्रान्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥
मम मायायाः स्त्रीमय्याः बलं पश्य; सा दिशां जयिनोऽपि पदाक्रान्तान् केवलं भ्रूविजृम्भेण वशीकरोति।
Verse 39
सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षु: । मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९ ॥
प्रमदासु जातु सङ्गं न कुर्यात् योगस्य पारं परमारुरुक्षुः। मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो या निरयद्वारमस्येति शास्त्रे वदन्ति।
Verse 40
योपयाति शनैर्माया योषिद्देवविनिर्मिता । तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणै: कूपमिवावृतम् ॥ ४० ॥
योषिद्देवविनिर्मिता माया शनैः उपयाति; तां सेवाग्रहणेन सङ्गच्छन् आत्मनो मृत्युं जानीयात्—तृणैः कूपमिवावृतम्।
Verse 41
यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् । स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गत: प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१ ॥
यां मोहात् पतिं मन्यते मन्मायामृषभायतीम्; स्त्रीसङ्गतः प्राप्तस्त्रीत्वो वित्तापत्यगृहप्रदं तं पुरुषरूपं मायामेव पश्यति।
Verse 42
तामात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् । दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा ॥ ४२ ॥
अतः स्त्री स्वपत्यं स्वापत्यानि स्वगृहं च स्वस्य मरणाय भगवतो बहिरङ्गशक्त्या दैवेनोपसादितं विजानीयात्—यथा मृगयोः मधुरं गायनं मृगाणां मृत्युः।
Verse 43
देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् । भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४३ ॥
देहेन विशेषेण जीवभूतः पुमान् लोकाल्लोकमनुव्रजन् कर्माणि भुञ्जान एव अविरतं कर्माणि करोति।
Verse 44
जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमय: । तन्निरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु सम्भव: ॥ ४४ ॥
एवं जीवः स्वकर्मानुसारं भूतेन्द्रियमनोमयं देहमनुगच्छति। तस्य कर्मप्रतिक्रिया-निरोधः मरणं, प्रतिक्रियायाः आरम्भः तु जन्म (सम्भव) इति कथ्यते।
Verse 45
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
यदा द्रव्योपलब्धिस्थानस्य देहस्य द्रव्येक्षायोग्यता नश्यति तदा तत्पञ्चत्वं मरणं ज्ञेयम्। अहंमानात् ‘अयं देह एव अहम्’ इति द्रव्यदर्शनरूपा उत्पत्तिः (जन्म) भवति।
Verse 46
द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम् ॥ ४५ ॥ यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा । तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयो: ॥ ४६ ॥
यथाक्ष्णोः नाडीविकाराद् रूपवर्णादिदर्शनायोग्यता भवति तदा दृष्टिः म्रियते; तयोः (चक्षुषोर्दृष्टेः) द्रष्टा जीवोऽपि द्रष्टृत्वायोग्यः भवति। एवं देहस्यापि द्रव्येक्षायोग्यता-नाशे मरणं, देहात्मबुद्ध्युदये जन्म इति।
Verse 47
तस्मान्न कार्य: सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रम: । बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह ॥ ४७ ॥
तस्मात् न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः। जीवस्य गतिं तत्त्वतो बुद्ध्वा धीरः मुक्तसङ्गो लोके विचरेत्॥
Verse 48
सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया । मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम् ॥ ४८ ॥
सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया। मायाविरचिते लोके कलेवरं न्यस्य चरेत्॥
Frequently Asked Questions
The garbha-stuti dramatizes that even in maximum constraint the jīva’s only secure refuge is Viṣṇu. The prayer shows (1) karma determines embodiment but under the Lord’s sanction, (2) knowledge can awaken even in suffering, and (3) the greatest danger is not pain but forgetfulness after birth, when deva-māyā triggers false ego and restarts saṁsāra. The chapter uses this to argue that surrender (śaraṇāgati) and remembrance (smaraṇa) are the essential protections.
It reframes death as the failure of the body’s perceptual apparatus and birth as the onset of misidentification—when one begins to view the physical body as the self. Thus, the core bondage is not merely biological change but ignorance (avidyā) and ahaṅkāra; liberation requires right vision supported by bhakti and detachment.
The chapter includes (a) the Lord’s authoritative statement on karmic entry into the womb, (b) Kapila’s didactic narration to Devahūti, and (c) the fetus’s first-person prayer. The shifts are pedagogical: Kapila frames doctrine, the Lord grounds it in sovereignty, and the jīva’s voice supplies experiential urgency—turning metaphysics into a call for surrender.
Within this teaching context, the warning targets the mechanism of bondage: uncontrolled saṅga inflames kāma, which drives karma, which compels further embodiment. The text presents “gateway to hell” language as a caution about māyā’s power to redirect the sādhaka from yoga’s culmination into identification, possessiveness, and repeated birth and death.