Adhyaya 3
Uddhava Recalls Kṛṣṇa’s Mission: Earth’s Burden, Royal Dharma, and the Prelude to Dvārakā’s Withdrawal
विदुरस्य प्रश्नान् अनुवर्त्य उद्धवः श्रीकृष्णस्य लोकसंग्रहात्मकं कार्यं संक्षेपेण कथयति। भगवान् कंसादीन् असुरान् निहत्य पृथिव्याः भारं न्यूनयामास; वेदविद्यापारगत्वं करुणां च दर्शयन् सान्दीपनिमुनेः पुत्रं पुनरजीवयत्। रुक्मिणीं नाग्निजितीं च तथा उद्धृतराजकन्याः परित्राय विवाहैः प्रजापालनैश्च धर्मव्यवस्थां स्थापयामास। गृहस्थधर्मेऽपि स्वैश्वर्यं प्रकाशयन् प्रत्येकं महिषीं तुष्ट्यर्थं बहुरूपो बभूव, तथापि असङ्गत्वेन स्थित्वा लोकधर्मस्य परमार्थस्य च सहावस्थानं दर्शयति। कुरुक्षेत्रयुद्धं भूमेर्भारहरणस्य हेतुमिति सूचयन्, यदुवीर्यं अपि भाविभारं स्यादिति भगवतः चिन्तां वर्णयति। ततः शापप्रसङ्गः, प्रभासतीर्थयात्रा, यदूनां दानयज्ञादि विधिपालनं च निरूप्य, द्वारकायाः दृश्ययुगस्य उपसंहाराय कथाप्रवाहं प्रवर्तयति।
Shlokas
Verse 1
उद्धव उवाच तत: स आगत्य पुरं स्वपित्रो- श्चिकीर्षया शं बलदेवसंयुत: । निपात्य तुङ्गाद्रिपुयूथनाथं हतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम् ॥ १ ॥
श्रीउद्धव उवाच—ततः स भगवान् श्रीकृष्णो बलदेवसंयुतः स्वपितृमातृप्रीत्यर्थं मथुरापुरमागत्य शत्रुपुयूथनाथं कंसं सिंहासनात् पातयित्वा महाबलेन भूमौ व्यसुमाकर्ष्य जघान।
Verse 2
सान्दीपने: सकृत्प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् । तस्मै प्रादाद्वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २ ॥
सन्दीपनिमुनेः सकृदुक्तमात्रेणैव स भगवान् ब्रह्म सविस्तरमधीत्य तस्मै गुरवे दक्षिणार्थं पञ्चजनोदरात् मृतं पुत्रं समानीय वरं प्रादात्।
Verse 3
समाहुता भीष्मककन्यया ये श्रिय: सवर्णेन बुभूषयैषाम् । गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्ण: ॥ ३ ॥
भीष्मककन्यया रुक्मिण्या रूपश्रीसमाकृष्टा ये नृपाः समाहूताः स्वयंवराय समागमन्। तेषां पश्यतामेव भगवान् कृष्णः गान्धर्ववृत्त्या स्वभागं जह्रे—यथा सुपर्णोऽमृतं हृत्वा मूर्ध्नि पदं दधाति।
Verse 4
ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वा स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञा- ञ्जघ्नेऽक्षत: शस्त्रभृत: स्वशस्त्रै: ॥ ४ ॥
अविद्धनासान् सप्त ककुद्मिनो दमयित्वा भगवान् स्वयंवरे नाग्नजितीं विवाहयामास। तद्भग्नमानाः स्पर्धकाः पुनरपि तां गृध्यन्तो युद्धं चक्रुः; स तु स्वशस्त्रैः शस्त्रभृतोऽक्षतः सन् जघान वा व्यधात्।
Verse 5
प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियाया विधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे । वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्ध: क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥
प्रियायाः प्रीत्यर्थं प्रभुः ग्राम्य इव पतिः स्वर्गाद् द्युतरुं पारिजातं समानीयार्च्छत्। तदर्थे वज्र्याद्रवत् सगण इन्द्रः स्वस्त्रीप्रेरितः रुषान्धः—नूनमयं वधूनां क्रीडामृग इव।
Verse 6
सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या । आमन्त्रितस्तत्तनयाय शेषं दत्त्वा तदन्त:पुरमाविवेश ॥ ६ ॥
धरित्र्याः सुतो नरकासुरः खं वपुषा ग्रसितुमिच्छन् मृधे भगवता निहतः। तदा माता धरित्री भगवन्तं प्रार्थयामास; तस्य पुत्राय शेषं राज्यं दत्त्वा भगवान् तदन्तःपुरं प्रविवेश॥
Verse 7
तत्राहृतास्ता नरदेवकन्या: कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् । उत्थाय सद्यो जगृहु: प्रहर्ष- व्रीडानुरागप्रहितावलोकै: ॥ ७ ॥
तत्र कुजेनाहृताः नरदेवकन्याः हरिम् आर्तबन्धुं दृष्ट्वा सद्योत्थाय प्रहर्ष-व्रीडानुरागयुक्तैः प्रहितावलोकैः तम् उपजगृहुः॥
Verse 8
आसां मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेषु योषिताम् । सविधं जगृहे पाणीननुरूप: स्वमायया ॥ ८ ॥
आसां योषितां नानागारेषु स्थितानां मुहूर्त एकस्मिन् भगवान् स्वमायया एकैकस्याः अनुरूपः सन् सविधं पाणीन् जग्राह॥
Verse 9
तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वत: । एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥
तासु सर्वासु भगवान् आत्मतुल्यानि अपत्यानि सर्वतः अजनयत्—एकैकस्यां दश दश—प्रकृतेर्विबुभूषया॥
Verse 10
कालमागधशाल्वादीननीकै रुन्धत: पुरम् । अजीघनत्स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥
कालयवन-मागध-शाल्वादयः अनीकैः पुरं रुन्धन्तः सन्ति; तदा भगवान् स्वयम् अजीघनत्, स्वपुंसां दिव्यं तेजः प्रदर्शयितुम् आदिशत्॥
Verse 11
शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत्कांश्च घातयत् ॥ ११ ॥
शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । दन्तवक्राद्यन्यांश्च दैत्यान् केचन स्वयमवधीत्, केचन च बलदेवादिभिः घातयामास ॥
Verse 12
अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयो: पतितान्नृपान् । चचाल भू: कुरुक्षेत्रं येषामापततां बलै: ॥ १२ ॥
अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयोः पतितान् नृपान् भगवान् कुरुक्षेत्रे समघातयत्; तेषां महाबलैः सञ्चरतां भूमिश्चचाल इवाभवत् ॥
Verse 13
सकर्णदु:शासनसौबलानां कुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषम् । सुयोधनं सानुचरं शयानं भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥
कर्णदुःशासनसौबलकुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषं सुयोधनं सानुचरं शयानं, भग्नोरुमूर्व्यां बलिनं दृष्ट्वा भगवान् न ननन्द ॥
Verse 14
कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो यद्द्रोणभीष्मार्जुनभीममूलै: । अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशै- रास्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम् ॥ १४ ॥
कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो यद् द्रोणभीष्मार्जुनभीममूलैः । अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशैः क्षीणः; किं त्वद्यापि यदूनां मन्मयजं दुर्विषहं बलमास्ते ॥
Verse 15
मिथो यदैषां भविता विवादो मध्वामदाताम्रविलोचनानाम् । नैषां वधोपाय इयानतोऽन्यो मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥
मिथो यदैषां मध्वामदाताम्रविलोचनानां विवादो भविता, तदैव नैषां वधोपायोऽन्यः; मय्युद्यतेऽन्तर्दधते ते स्वयं स्म ॥
Verse 16
एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृद: साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥
एवं सञ्चिन्त्य भगवान् श्रीकृष्णः धर्मराजं युधिष्ठिरं स्वराज्ये जगतः परमाधिपत्ये स्थापयामास, साधूनां धर्ममार्गे राजधर्मस्य आदर्शं दर्शयन् सुहृदः सन्तोषयामास।
Verse 17
उत्तरायां धृत: पूरोर्वंश: साध्वभिमन्युना । स वै द्रौण्यस्त्रसंप्लुष्ट: पुनर्भगवता धृत: ॥ १७ ॥
उत्तरायां भार्यायां साध्वभिमन्युना पूरोर्वंशस्य गर्भः धृतः; स द्रौण्यस्त्रेण संप्लुष्टः सन् पुनर्भगवता रक्षितः धृतश्च।
Verse 18
अयाजयद्धर्मसुतमश्वमेधैस्त्रिभिर्विभु: । सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रत: ॥ १८ ॥
विभुः भगवान् धर्मसुतं युधिष्ठिरम् अश्वमेधैस्त्रिभिर् अयाजयत्; स च कृष्णमनुव्रतः कनिष्ठभ्रातृभिः सह क्ष्मां रक्षन् रेमे।
Verse 19
भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुग: । कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्त: सांख्यमास्थित: ॥ १९ ॥
भगवान् अपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुगः द्वारवत्यां कामान् सिषेवे; असक्तः साङ्ख्येन ज्ञानवैराग्येण आस्थितः।
Verse 20
स्निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया । चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २० ॥
स्निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया, चरित्रेण अनवद्येन, श्रीनिकेतेन चात्मना स तत्र बभूव।
Verse 21
इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणस्त्रीक्षणसौहृद: ॥ २१ ॥
इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणस्त्रीक्षणसौहृदः ॥
Verse 22
तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विराग: समजायत ॥ २२ ॥
तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत ॥
Verse 23
दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीन: स्वयं पुमान् । को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रत: ॥ २३ ॥
दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीनः स्वयं पुमान् । को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रतः ॥
Verse 24
पुर्यां कदाचित्क्रीडद्भिर्यदुभोजकुमारकै: । कोपिता मुनय: शेपुर्भगवन्मतकोविदा: ॥ २४ ॥
पुर्यां कदाचित्क्रीडद्भिर्यदुभोजकुमारकैः । कोपिता मुनयः शेपुर्भगवन्मतकोविदाः ॥
Verse 25
तत: कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादय: । ययु: प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिता: ॥ २५ ॥
ततः कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादयः । ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिताः ॥
Verse 26
तत्र स्नात्वा पितृन्देवानृषींश्चैव तदम्भसा । तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददु: ॥ २६ ॥
तत्र स्नात्वा सर्वे तस्य तीर्थाम्भसा पितॄन् देवान् ऋषींश्च तर्पयामासुः। ततः विप्रेभ्यो बहुगुणा गावो राजदानरूपेण ददुः॥
Verse 27
हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् । यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥
गावः सुसंवृद्धाः प्रदाय, हिरण्यं रजतं शय्यां वासांसि अजिनकम्बलान्। यानानि रथान् इभान् कन्याश्च, वृत्तिकरीं धरामपि ददुः॥
Verse 28
अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् । गोविप्रार्थासव: शूरा: प्रणेमुर्भुवि मूर्धभि: ॥ २८ ॥
तेभ्यः भगवदर्पितं अन्नम् अतिरसम् दत्त्वा, विप्रान् प्रणम्य शिरोभिः भूमिं स्पृष्टवन्तः। गोविप्रार्थासवः शूराः सम्यक् जीवन्ति स्म॥
Frequently Asked Questions
Bhāgavata narration presents this as līlā and loka-saṅgraha (teaching by example): the Lord honors the guru-śiṣya system, demonstrating that Vedic knowledge is traditionally received through śravaṇa (hearing) and disciplined service. By rewarding Sāndīpani through restoring his son, Kṛṣṇa also teaches gratitude (guru-dakṣiṇā) and His supremacy over death and cosmic jurisdictions such as Yamaloka.
The chapter explicitly qualifies that His sense activities cannot be judged materially except by one grounded in bhakti. Kṛṣṇa’s expansions to reciprocate with each queen are attributed to His internal potency (acintya-śakti), and His eventual manifest detachment confirms that He is never compelled by guṇas or karma. The Bhāgavata’s intent is theological: to show perfect reciprocity with devotees while remaining ātmārāma (self-satisfied) and the controller of māyā, not controlled by it.