Adhyaya 29
Bhakti Yoga: The Three Modes of Devotion, Non-Envy, and Time as the Lord
कपिलस्य साङ्ख्योपदेशानन्तरं देवहूतिः निर्णीतं भक्तियोगमार्गं तथा संसारस्य कालस्य च तत्त्वं पप्रच्छ। मैत्रेयः कपिलस्य करुणोत्तरं वर्णयति—गुणभेदेन भक्तिः त्रिविधा: तामसी द्वेषहिंसालक्षणा, राजसी भोगयशःप्रेरिता, सात्त्विकी कर्ममदशुद्ध्यर्था। ततः शुद्धभक्तिः निरन्तरस्वाभाविकी भगवन्नामगुणश्रवणासक्तिः, गङ्गेव समुद्रं प्रति प्रवहन्ती; शुद्धभक्तो मोक्षपञ्चकं अपि न वाञ्छति। केवलं देवालयार्चनं सर्वभूतेषु परमात्मदर्शनवर्जितं अनुकरणमिति निन्द्यते; यथार्थपूजा अद्वेषसमदृष्ट्या सर्वेषु सम्मानरूपा। कपिलः भूतानां मानुषश्रेष्ठतां च क्रमशः निरूप्य शुद्धभक्तं सर्वोत्तमं वदति। अन्ते कालः भगवतो विभूतिरिति, अज्ञानिभिः भयङ्करः; सर्वं जगद्व्यवस्थानं तस्य भयेन प्रवर्तते—इति कालप्रलयविचारस्य प्रस्तावना।
Shlokas
Verse 1
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
देवहूतिरुवाच—भगवन्, साङ्ख्यशास्त्रानुसारं त्वया महदादि-प्रकृतेः पुरुषस्य च लक्षणं स्वरूपं च यथार्थतया निरूपितम्। अधुना सर्वदर्शनानां परमपर्यवसानभूतं भक्तियोगमार्गं मे प्रभो विस्तरेण ब्रूहि॥
Verse 2
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
देवहूतिरुवाच—भगवन्, साङ्ख्येषु यथोक्तं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च लक्षणं स्वरूपं च त्वया प्रकाशितम्। अतः सर्वशास्त्रार्थसारभूतं भक्तियोगमार्गं मे प्रभो विस्तरशः कथय॥
Verse 3
विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृती: ॥ ३ ॥
देवहूतिरुवाच—भगवन्, येन पुरुषः सर्वतः वैराग्यं प्राप्नुयात्, तादृशं जीवलोकस्य नानारूपां मम संसृतिं विस्तरेण आचक्ष्व; तासां श्रवणेन अस्माकं विषयकर्मसु विरक्तिर्भवेत्॥
Verse 4
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतो: कुशलं जना: ॥ ४ ॥
कालस्येश्वररूपस्य तव परस्य परात्मनः। स्वरूपं वर्णय प्रभो, यदनुग्रहात् जना धर्मकर्मसु कुशलं प्रवर्तन्ते॥
Verse 5
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष- श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासी: किल योगभास्कर: ॥ ५ ॥
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुषः चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये। श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासीः किल योगभास्करः॥ हे प्रभो, त्वं योगभास्कर इव आविर्भूय बद्धजीवानां अज्ञानतमः प्रकाशयसि; ज्ञानचक्षुरभावात् ते तस्मिन् तमसि चिरं सुप्ताः, त्वदाश्रयविहीनाः, कर्मफलजालेन बद्धाः श्रान्ता इव दृश्यन्ते॥
Verse 6
मैत्रेय उवाच इति मातुर्वच: श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनि: । आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दित: ॥ ६ ॥
श्रीमaitreya उवाच—मातुर्वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनिः कपिलो देवहूत्याः वचनेन प्रीतः करुणया आर्द्रचित्तः, कुरुश्रेष्ठ, एवं प्रत्युवाच।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥
श्रीभगवानुवाच—भामिनि, भक्तियोगो बहुविधः; मार्गैः स्वस्वभावगुणानुसारतः भाव्यते, पुंसां गुणमार्गेण भावो विभिद्यते।
Verse 8
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा । संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामस: ॥ ८ ॥
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा, संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात् स तामसः।
Verse 9
विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भाव: स राजस: ॥ ९ ॥
विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा, अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः।
Verse 10
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भाव: स सात्त्विक: ॥ १० ॥
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम्, यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः।
Verse 11
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
मद्गुणश्रवणमात्रेण सर्वगुहाशये मयि मनोगतिरविच्छिन्ना भवति, यथा गङ्गाजलं स्वभावतः समुद्रं प्रति प्रवहति; एषा निर्गुणा भक्तियोगस्य लक्षणा।
Verse 12
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
पुरुषोत्तमे मयि या भक्ति: अहैतुक्या अव्यवहिता च, सा निर्गुणस्य भक्तियोगस्य लक्षणं इति ह्युदाहृता।
Verse 13
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना: ॥ १३ ॥
सालोक्य-सार्ष्टि-सामीप्य-सारूप्य-एकत्वमपि दीयमानं, मत्सेवनं विना जना न गृह्णन्ति; शुद्धभक्ता मोक्षानपि न वाञ्छन्ति।
Verse 14
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत: । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः; येन त्रिगुणं अतिव्रज्य मद्भावायोपपद्यते।
Verse 15
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यश: ॥ १५ ॥
स्वधर्मेण महीयसा अनिमित्तेन निषेवितेन, शस्तेन क्रियायोगेन नित्यशः नातिहिंस्रेण च भक्तः कर्माणि आचरितव्यानीति।
Verse 16
मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनै: । भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥
मद्भक्तः नित्यं मद्धिष्ण्ये मम विग्रहं पश्येत्, मम पदपद्मं स्पृशेत्, पूजोपकरणैः पूजयेत्, स्तुतिभिरभिवन्दनैश्च मामर्चयेत्। सत्त्वेन वैराग्येन च सर्वभूतेषु मद्भावनां कृत्वा तान् आध्यात्मिकान् पश्येत्॥
Verse 17
महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥
महतां गुर्वाचार्यादीनां बहुमानेन, दीनानामनुकम्पया, आत्मतुल्येषु मैत्र्या, यमेन नियमेन च—एवं भक्तिः कर्तव्या, इन्द्रियसंयमपूर्वकं विधिनिषेधपालनसमन्विता॥
Verse 18
आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ १८ ॥
आध्यात्मिकानुश्रवणात्, मम नामसङ्कीर्तनाच्च, आर्जवेन, आर्यसङ्गेन, निरहङ्क्रियया तथा—भक्तः सदा यतेत; सर्वेषु मैत्रः, अद्वितीयद्वेषः, असाधुसङ्गं तु परिहरेत्॥
Verse 19
मद्धर्मणो गुणैरेतै: परिसंशुद्ध आशय: । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥
एतैर्मद्धर्मगुणैः परिसंशुद्धाशयः पुरुषः श्रुतमात्रेणैव मम नाम्ना वा गुणैर्वा सहसा आकर्ष्यते; माम् अञ्जसा प्राप्नोति॥
Verse 20
यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥
यथा वातरथः स्वाशयाद् गन्धं घ्राणं च शीघ्रमावृङ्क्ते, एवं योगरतं चेतः भक्तियोगनिरतं सर्वत्रसमं निर्विकारं परमात्मानं गृह्णाति॥
Verse 21
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थित: सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्य: कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥
अहं सर्वेषु भूतेषु परमात्मा सदा स्थितः। यः तं सर्वत्रावज्ञाय मर्त्यो मन्दिरार्चां करोति, सा केवलं विडम्बना॥
Verse 22
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति स: ॥ २२ ॥
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तं परमेश्वरं परम्। अर्चामात्रं भजते मूढो भस्मन्येव जुहोति सः॥
Verse 23
द्विषत: परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिन: । भूतेषु बद्धवैरस्य न मन: शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥
द्विषतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः। भूतेषु बद्धवैरस्य न मनः शान्तिमृच्छति॥
Verse 24
अहमुच्चावचैर्द्रव्यै: क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिन: ॥ २४ ॥
अहमुच्चावचैर्द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे। नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः॥
Verse 25
अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥
अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत्। यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम्॥
Verse 26
आत्मनश्च परस्यापि य: करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥
यः स्वात्मनः परस्यापि भेददृष्ट्या अन्तरं करोति, तस्मै मरणाग्निरिव अहं महद्भयं विदधामि।
Verse 27
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥
अतः सर्वभूतेषु भूतात्मानं मां कृतालयं दानमानाभ्यां मैत्र्या च अभिन्नदृष्ट्या अर्हयेत्।
Verse 28
जीवा: श्रेष्ठा ह्यजीवानां तत: प्राणभृत: शुभे । त: सचित्ता: प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तय: ॥ २८ ॥
जीवाः अजीवेभ्यः श्रेष्ठाः, तेषु प्राणभृतः श्रेष्ठाः; ततो सचेतसः प्रवरा, ततश्च इन्द्रियवृत्तयः श्रेष्ठाः।
Verse 29
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्य: प्रवरा रसवेदिन: । तेभ्यो गन्धविद: श्रेष्ठास्तत: शब्दविदो वरा: ॥ २९ ॥
इन्द्रियवृत्तिषु स्पर्शवेदिभ्यः रसवेदिनः प्रवरा; तेभ्यः गन्धविदः श्रेष्ठाः; ततः शब्दविदो वराः।
Verse 30
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदत: । तेषां बहुपदा: श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
शब्दविदां तु रूपभेदविदः श्रेष्ठाः; ततः उभयतोदतः; तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाः; चतुष्पादः ततः; द्विपात् ततो वरः।
Verse 31
ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तम: । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्तत: ॥ ३१ ॥
मनुष्येषु गुणकर्मविभागेन चातुर्वर्ण्यं श्रेष्ठम्; तत्र ब्राह्मणः उत्तमः। ब्राह्मणेषु वेदाध्यायी श्रेष्ठः, वेदाध्यायिषु च यो वेदार्थतत्त्वं जानाति स एव परमः॥
Verse 32
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता तत: श्रेयान्स्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मन: ॥ ३२ ॥
वेदार्थज्ञात् संशयच्छेत्ता श्रेयान्; ततोऽपि स्वधर्मनिष्ठः। तस्मात् मुक्तसङ्गः भूयान्; ततोऽपि निष्कामभक्तः, फलाकाङ्क्षारहितो मद्भजनकर्ता, सर्वोत्तमः॥
Verse 33
तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तर: । मय्यर्पितात्मन: पुंसो मयि संन्यस्तकर्मण: । न पश्यामि परं भूतमकर्तु: समदर्शनात् ॥ ३३ ॥
अतः यस्य सर्वक्रियार्थात्मा निरन्तरं मय्यर्पितः, यस्यात्मा मय्यर्पितः, कर्माणि मयि संन्यस्तानि—समदर्शनात् अकर्तुः तस्मात् परं भूतं न पश्यामि॥
Verse 34
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥
एतानि भूतानि मनसा बहुमानयन् प्रणमेत; यतः भगवान् ईश्वरः जीवकलया सर्वदेहेषु प्रविष्ट इति निश्चयेन॥
Verse 35
भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित: । ययोरेकतरेणैव पुरुष: पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥
हे मानवि मनोदुहितः, भक्तियोगश्च योगश्च मया उक्तौ; ययोः एकतरेणैव पुरुषः पुरुषोत्तमं व्रजेत्—विशेषतः भक्तियोगेन॥
Verse 36
एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मण: परमात्मन: । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥
एतद् भगवतो नित्यं रूपं ब्रह्म-परात्मनोः। परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम्॥
Verse 37
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते। भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम्॥
Verse 38
योऽन्त: प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रय: । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ काल: कलयतां प्रभु: ॥ ३८ ॥
योऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रयः। स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ कालः कलयतां प्रभुः॥
Verse 39
न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धव: । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥
न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः। आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत्॥
Verse 40
यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥
यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात्। यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात्॥
Verse 41
यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभि: सह । स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥
भगवतो भयात् वनस्पतयः लताश्च औषधिभिः सह स्वे स्वे काले पुष्पाणि फलानि च अभिगृह्णन्ति।
Verse 42
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यत: । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥
भगवतो भयात् सरितः स्रवन्ति, उदधिः यतः न उत्सर्पति। तस्य भयात् एव अग्निः इन्धे, गिरिभिः सह भूः न मज्जति।
Verse 43
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमादद: । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥
तस्य नियमान् अधः नभः श्वसतां पदं ददाति; लोकं स्वदेहं महान् सप्तभिः आवृतं तनुते।
Verse 44
गुणाभिमानिनो देवा: सर्गादिष्वस्य यद्भयात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
तस्य भयात् गुणाभिमानिनः देवाः सर्गादिषु अनुयुगं वर्तन्ते; एतत् चराचरं सर्वं तेषां वशे।
Verse 45
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥
सः अनन्तः अन्तकरः कालः अनादिः आदिकृत् अव्ययः। जनं जनेन जनयन्, मृत्युनान्तकं यमम् अपि मारयन् जगतः अन्तं करोति।
Frequently Asked Questions
Kapila describes (1) tāmasika bhakti as worship colored by envy, pride, violence and anger; (2) rājasika bhakti as Deity worship pursued for enjoyment, fame, and opulence; and (3) sāttvika bhakti as worship where one offers results to the Lord to become free from fruitive intoxication. Beyond all three is śuddha-bhakti—unmotivated, uninterrupted attraction to hearing and glorifying the Lord.
Because worship that honors the Deity while disregarding the Lord’s presence as Paramātmā in every living being is incomplete and rooted in ignorance. Such a practitioner retains a separatist, inimical outlook; therefore the ritual does not truly please the Lord, who is equally situated in all hearts.
It illustrates natural, uninterrupted movement: as the Gaṅgā flows effortlessly toward the ocean, the purified mind flows toward hearing and glorifying the Lord without obstruction from material conditions, motives, or guṇa-based interruptions.
They are sālokya (same planet), sārṣṭi (same opulence), sāmīpya (proximity), sārūpya (similar form), and ekatva (oneness/merging). A pure devotee values loving service itself over any liberated status, accepting only what supports bhakti and refusing liberation as an end in itself.
Kāla is presented as a feature/representation of the Supreme Personality of Godhead that drives transformation, creation, and dissolution. Those who do not recognize time as the Lord’s potency fear it, whereas the wise see it as divine governance under Viṣṇu’s supreme control.