Adhyaya 28
Kapila Describes Bhakti-Saturated Aṣṭāṅga-Yoga and Meditation on the Lord’s Form
कपिलः देवहूतिं प्रति मोक्षोपदेशान् अनुवर्त्य, सांख्यविवेकात् भक्ति-सिक्तं अष्टाङ्गयोग-साधनापथं समाधेः हेतुं निरूपयति। स्वधर्मानुष्ठानं, भगवत्कृपया सन्तोषः, गुरौ शरणागतिरेव पूर्वसाधनम्। अहिंसा-सत्य-तपः-शौच-स्वाध्यायादि यम-नियमसदृशगुणान्, आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणां च हृदि निर्दिश्य, विष्णोः सगुणं दिव्यविग्रहं पादादारभ्य अङ्गाङ्गेन ध्यानं विधत्ते। एवं ध्यानं भक्तिरूपं परिणम्य प्रेमभक्तिलक्षणैः समाप्यते; चित्तं गुणकर्मवासनाभ्यः शुद्ध्यति, देहात्माभिमानभेदो ज्ञायते, सर्वेषु भूतेषु परमात्मशक्तिरूपेण समदर्शनं जायते। एवं योगस्य परा सिद्धिः मायातीतः भगवन्मयः समाधिरिति सेतुर्भूतं अध्यायं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—हे नृपात्मजे, सबीजस्य योगस्य लक्षणं वक्ष्ये; येन विधिना मनः प्रसन्नं स्यात् सत्पथं च याति।
Verse 2
स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम् ॥ २ ॥
स्वधर्मं शक्त्या आचरेत्, विधर्मात् च निवर्तेत; दैवात् लब्धेन सन्तोषं कुर्यात्, गुरोः पद्मपादौ च विचरन् अर्चयेत्।
Verse 3
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा । मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ ३ ॥
ग्राम्यधर्मनिवृत्तिः स्यात्, मोक्षधर्मे रतिः तथा; मितमेध्यादनं नित्यं, विविक्तक्षेमसेवनम्।
Verse 4
अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रह: । ब्रह्मचर्यं तप: शौचं स्वाध्याय: पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥
अहिंसा सत्यं अस्तेयं यावदर्थपरिग्रहः; ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम्।
Verse 5
मौनं सदासनजय: स्थैर्यं प्राणजय: शनै: । प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि ॥ ५ ॥
मौनं पालयेत्, आसनाभ्यासेन स्थैर्यं लभेत, शनैः प्राणजयः कुर्यात्; इन्द्रियाणि विषयात् प्रत्याहृत्य मनसा हृदि चित्तं निधापयेत्।
Verse 6
स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मन: ॥ ६ ॥
स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा सह प्राणस्य धारणं कृत्वा, वैकुण्ठस्य भगवतः लीलाः ध्यायन् यत् चित्तसमाधानं, तत् समाधिः कथ्यते।
Verse 7
एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रित: ॥ ७ ॥
एतैः अन्यैश्च सत्पथैः असत्पथगामि दुष्टं मनः बुद्ध्या शनकैः युञ्जीत; जितप्राणः अतन्द्रितः सन् भगवति चित्तं स्थापयेत्।
Verse 8
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । तस्मिन्स्वस्ति समासीन ऋजुकाय: समभ्यसेत् ॥ ८ ॥
शुचौ देशे आसनं प्रतिष्ठाप्य, विजितासनः तस्मिन् स्वस्ति समासीनः, ऋजुकायः सन् प्राणायामं समभ्यसेत्।
Verse 9
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९ ॥
पूरक-कुम्भक-रेचकैः प्राणस्य मार्गं शोधयेत्; अथवा प्रतिकूलेन विधिना। एवं चित्तं स्थिरं अचञ्चलं भवति।
Verse 10
मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिन: । वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम् ॥ १० ॥
जितश्वासस्य योगिनो मनोऽचिरात् विरजं स्यात्; वाय्वग्निभ्यां ध्मातं लोहं यथा मलम् उत्सृजति तथा मनोऽपि मलरहितं भवति॥
Verse 11
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषान् । प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ११ ॥
प्राणायामैर्दोषान् दहेत्, धारणाभिश्च किल्बिषान्; प्रत्याहारेण संसर्गान्, ध्यानेन च गुणान् अनीश्वरान् त्यजेत्॥
Verse 12
यदा मन: स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकन: ॥ १२ ॥
यदा योगेन मनः स्वं विरजं सुसमाहितं भवति, तदा स्वनासाग्रावलोकनः भगवतो मूर्तिं काष्ठां ध्यायेत्॥
Verse 13
प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १३ ॥
प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम्। नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम्॥
Verse 14
लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥
लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम्। श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम्॥
Verse 15
मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया । परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५ ॥
स वनमालया कण्ठं परीतं वहति, तस्य सुगन्धेन मत्तद्विरेफकुलं गुञ्जति। परार्ध्यहारैः किरीटैः अङ्गदैः वलयैः नूपुरैश्च सुसज्जितः॥
Verse 16
काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ १६ ॥
काञ्चीगुणेन उल्लसच्छ्रोणिं, भक्तहृदयाम्भोजविष्टरं देवं ध्यायेत्। स दर्शनीयतमः शान्तः, मनो-नयनयोः वर्धनः॥
Verse 17
अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् । सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥
स देवः शाश्वतं रमणीयदर्शनः सर्वलोकनमस्कृतः। कैशोरवयसि नित्यस्थितः, भृत्यानुग्रहकातरः सदा॥
Verse 18
कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् । ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मन: ॥ १८ ॥
कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करं देवं समग्राङ्गं ध्यायेत्। यावन्मनः न च्यवते तावद् ध्याने स्थिरं कुर्यात्॥
Verse 19
स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा ॥ १९ ॥
स्थितं व्रजन्तम् आसीनं शयानं वा गुहाशयं देवं ध्यायेत्। तस्येहितं प्रेक्षणीयं, शुद्धभावेन चेतसा सदा॥
Verse 20
तस्मिँल्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनि: ॥ २० ॥
तस्मिन् भगवतः शाश्वतविग्रहे चित्तं लब्धपदं सर्वावयवेषु न समष्ट्या गृह्णीयात्; मुनिः तु एकैकस्मिन्नङ्गे विलक्ष्य मनः संयोजयेत्।
Verse 21
सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम् ॥ २१ ॥
प्रथमं भगवतः चरणारविन्दं सञ्चिन्तयेत्—वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यं; उत्तुङ्गरक्तनखचक्रवालज्योत्स्नाभिः हृदयान्धकारं महत् आहतं नयति।
Verse 22
यच्छौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिव: शिवोऽभूत् । ध्यातुर्मन:शमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥ २२ ॥
यच्चौचनि:सृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत्। ध्यातुर्मनःशमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम्।
Verse 23
जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातु: । ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥ २३ ॥
जानुद्वयं लक्ष्म्या जलजलोचनया जनन्या अखिलस्य विधातुः सुरवन्दितया करपल्लवरोचिषा ऊर्वोर्निधाय यत् संलालितं, तद् विभोः अभवस्य हृदि ध्यायेत्।
Verse 24
ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानाव्- ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ । व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम् ॥ २४ ॥
ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमानौ ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ। व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमानं काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बं ध्यायेत्।
Verse 25
नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेद्द्वयं विशदहारमयूखगौरम् ॥ २५ ॥
अथ योगी नाभिह्रदं मध्योदरस्थं चन्द्रसदृशं ध्यायेत्। तस्मान्नाभेः समस्तभुवनाधारात् सर्वलोकपद्मयुक्तः पद्मनालः प्रादुरभूत्, यत्रात्मयोनिर्ब्रह्मा निवसति। तथा हरिन्मणिसदृशौ स्तनाग्रौ द्वौ ध्यायेत्, श्वेतमुक्ताहारमयूखैः गौरौ।
Verse 26
वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूते: पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६ ॥
वक्षःस्थलं महाविभूतेर्महालक्ष्म्याः अधिवासं मनोनयनयोर्निर्वृतिदं ध्यायेत्। ततः अखिललोकनमस्कृतस्य भगवतः कण्ठं मनसि कुर्यात्, यः कौस्तुभमणेः शोभां भूषणार्थं वर्धयति।
Verse 27
बाहूंश्च मन्दरगिरे: परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेज: शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥
चतुर्बाहून् भगवतः सञ्चिन्तयेत्, ये लोकपालानां सर्वशक्तीनां मूलम्। मन्दरगिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्तानि बाहुवलयानि च ध्यायेत्। ततः सहस्रारं असह्यतेजः सुदर्शनचक्रं, तथा करसरोजे राजहंससदृशं शङ्खं च सम्यक् चिन्तयेत्।
Verse 28
कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८ ॥
कौमोदकीं भगवतो दयितां गदां स्मरेत्, अमरातिभटशोणितकर्दमेन दिग्धाम्। कण्ठे मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां मालां ध्यायेत्, तथा चैत्यस्य तत्त्वममलं दर्शयन्तीं मणिमुक्ताहारं च।
Verse 29
भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्ते: सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥ २९ ॥
भृत्यानुकम्पितधिया गृहीतमूर्तेर्भगवतो वदनारविन्दं सञ्चिन्तयेत्। यस्य विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विशदामलकपोलौ विद्योतितौ, उदारनासं च।
Verse 30
यच्छ्रीनिकेतमलिभि: परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ ३० ॥
अथ योगी भगवतः सुन्दरं मुखमालोक्य ध्यायेत्—यत् श्रीनिकेतं भ्रमरैः परिसेव्यमानं, स्वया भूत्या कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम्; मीनद्वयाश्रयमिव पद्मं लज्जयति, पद्मनेत्रं उल्लसद्भ्रूयुगलं मनोमयम् अतन्द्रितः।
Verse 31
तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णो: । स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३१ ॥
तस्याक्ष्णोः कृपयातिघोरतापत्रयोपशमनाय निसृष्टमधिकमावलोकं ध्यायेत्; स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं चिरं गुहायां विपुलभावनया।
Verse 32
हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२ ॥
हरेरत्युदारं हासं ध्यायेत्—यदवनतानां सर्वलोकानां तीव्रशोकाश्रुसागरं विशोषयति; तथा मुनिकृते मकरध्वजस्य सम्मोहनाय निजमायया रचितं तस्य भ्रूमण्डलं च ध्यायेत्।
Verse 33
ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत् ॥ ३३ ॥
विष्णोः प्रहसितं ध्यानायनं ध्यायेत्—बहुलाधरोष्ठभासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्तिं; स्वदेहकुहरेऽवसितस्य भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत्।
Verse 34
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलक: प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस् तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३४ ॥
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकः प्रमोदात्; औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानस्तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते।
Verse 35
मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मन: सहसा यथार्चि: । आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाह: ॥ ३५ ॥
यदा मनो मुक्ताश्रयं निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति दीपार्चिरिव, तदा प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः पुरुषः परमात्मानमव्यवधानमेकं समन्वीक्षते।
Verse 36
सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसित: सुखदु:खबाह्ये । हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दु:खयोर्यत् स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठ: ॥ ३६ ॥
एतया चरमया मनसो निवृत्त्या स योगी तस्मिन्महिम्नि सुखदुःखबाह्येऽवसितः; असति कर्तरि दुःखयोः हेतुत्वं यदहङ्कारकृतं तदुपलभ्य स्वात्मनि परात्मकाष्ठां विधत्ते।
Verse 37
देहं च तं न चरम: स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३७ ॥
स्वरूपमध्यगमात् सिद्धः देहं तं न विपश्यति स्थितमुत्थितं वा; दैवादुपेतं दैववशादपेतं च, मदिरामदान्धो यथा परिकृतं वासः।
Verse 38
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३८ ॥
देहोऽपि दैववशगः कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः; समाधियोगाधिरूढः प्रतिबुद्धवस्तुः सप्रपञ्चं तं स्वाप्नं पुनर्न न भजते।
Verse 39
यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्य: प्रतीयते । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादे: पुरुषस्तथा ॥ ३९ ॥
यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्यः प्रतीयते, तथाऽप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादेः पुरुषः पृथग् भवतीति मुक्तः प्रबुध्यते।
Verse 40
यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् । अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्नि: पृथगुल्मुकात् ॥ ४० ॥
यथोल्मुकात् विस्फुलिङ्गधूमादयः स्वसम्भवाः सन्तोऽपि, अग्निः स्वात्मत्वेनाभिमतः सन् उल्मुकात् पृथगिव दृश्यते।
Verse 41
भूतेन्द्रियान्त:करणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् । आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान्ब्रह्मसंज्ञित: ॥ ४१ ॥
भूतेन्द्रियान्तःकरणप्रधानात् जीवसंज्ञितात् पृथक्, भगवान् ब्रह्मसंज्ञितः आत्मा द्रष्टा भवति।
Verse 42
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२ ॥
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । अनन्यभावेन ईक्षेत, भूतेष्विव तदात्मताम् ॥
Verse 43
स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात्तथात्मा प्रकृतौ स्थित: ॥ ४३ ॥
स्वयोनिषु यथा ज्योतिः एकं नाना प्रतीयते । योनीनां गुणवैषम्यात् तथात्मा प्रकृतौ स्थितः ॥
Verse 44
तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् । दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४ ॥
तस्मात् इमां स्वां दैवीं सदसदात्मिकां दुर्विभाव्यां प्रकृतिं पराभूय, योगी स्वरूपेण अवतिष्ठते।
Frequently Asked Questions
Kapila’s method culminates in personalist absorption: the purified mind beholds and serves the Supreme Lord’s eternal form (Viṣṇu/Hari) within the heart. The meditation is not on a formless absolute but on Bhagavān’s features, ornaments, weapons, and compassionate glances, and it matures into bhakti marked by love (prema), tears, and complete detachment from material desire.
Limb-by-limb meditation (aṅgaśaḥ dhyāna) stabilizes attention and prevents the mind from scattering. Each limb becomes a devotional anchor, drawing the mind from gross distraction to subtle absorption, until remembrance becomes continuous and affectionate—culminating in samādhi where the mind is fixed in Hari rather than in sense objects.
Prāṇāyāma is presented as a purificatory aid: it steadies the mind, clears disturbances, and supports sense-withdrawal and concentration. Kapila explains that regulated breath helps remove mental agitation and supports deeper meditation, but the chapter’s telos is devotion—meditating on the Lord until the heart is transformed.
Parambrahma, the Supreme Personality of Godhead, is the ultimate seer, distinct from the individual jīva who is associated with senses, elements, and conditioned consciousness. Realization means discerning that bodily pleasure and pain belong to false ego and guṇas, while the self is a dependent conscious being meant to be aligned with the Supreme.
The yogī recognizes all manifestations as energies (śakti) of the Supreme and thus sees living entities without material distinction. Like fire appearing differently according to wood and conditions, the same pure spirit is expressed through bodies shaped by the guṇas—leading to compassion and non-envious, spiritual equality.