Adhyaya 27
Kapila on Liberation: Detachment, Devotional Discipline, and the Soul’s Aloofness from the Guṇas
पूर्वाध्यायोक्तां कपिलस्य साङ्ख्य-भक्त्युपदेशधारां देवहूत्यै अनुवर्तयन् अयं अध्यायः जीवस्य प्रकृतेः परत्वं प्रकाशयति, तथा अहङ्कार-ममत्वयोः गुणप्रेरितकर्मणि संसारे च बन्धकारित्वं निदर्शयति। सूर्यप्रतिबिम्बोपमा-निद्रा-स्वप्नदृष्टान्तैः चेतना बद्धेव दृश्यते, आत्मा तु द्रष्टैव इति बोधयति। ततः साधकस्य नियमाः—सर्वभूतेषु समता, नियतजीवनम्, ब्रह्मचर्यम्, सरलता, एकान्तवासः, फलार्पणं भगवति—इत्यादयः; योगानुशासनात् शुद्धभक्तिं प्रति श्रवण-कीर्तनयोः परमोत्कर्षः कथ्यते। ‘किं प्रकृतिः कदाचित् जीवम् मुञ्चति?’ इति देवहूत्याः संशयं प्रति उत्तरं—नित्यसेवया बन्धहेतवः स्वयमेव दह्यन्ते, अग्निरिव इन्धनं भस्मीकुर्वन्; एवं मुक्तिः। अन्ते भक्तेः पराश्रयत्वं, योगसिद्ध्याद्यनपेक्षता, तथा भगवतः संरक्षितं धाम प्रत्यवर्तनस्य निश्चयः सूचितः।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणै: । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥ १ ॥
श्रीभगवानुवाच—प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो न लिप्यते प्राकृतैर्गुणैः । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥
Verse 2
स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते । अहंक्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते ॥ २ ॥
स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते । अहंक्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते ॥
Verse 3
तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृत: । प्रासङ्गिकै: कर्मदोषै: सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥
तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृतः । प्रासङ्गिकैः कर्मदोषैः सदसन्मिश्रयोनिषु ॥
Verse 4
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४ ॥
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥
Verse 5
अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि । भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम् ॥ ५ ॥
अत एव शनैः शनैश्चित्तं यत् असतां पथि प्रसक्तं, तत् तीव्रेण भक्तियोगेन तथा वैराग्येण वशं नयेत्।
Verse 6
यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन्श्रद्धयान्वित: । मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥
यमादिभिः योगपथैः श्रद्धायुक्तः अभ्यासं कृत्वा, मयि सत्येन भावेन मत्कथाश्रवणकीर्तनाभ्यां शुद्धभक्तिं समारोहेत्।
Verse 7
सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गत: । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा ॥ ७ ॥
सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरः अप्रसङ्गतः। ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा च भक्तिं आचरेत्।
Verse 8
यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ्मुनि: । विविक्तशरण: शान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥
यदृच्छया उपलब्धेन सन्तुष्टः मितभुक् मुनिः। विविक्तशरणः शान्तः मैत्रः करुणः आत्मवान् भवेत्।
Verse 9
सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् । ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ९ ॥
सानुबन्धेऽस्मिन् देहे असदाग्रहं न कुर्वन्, ज्ञानदृष्ट्या प्रकृतेः पुरुषस्य च तत्त्वं पश्येत्।
Verse 10
निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शन: । उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मदृक् ॥ १० ॥
निवृत्तबुद्ध्यवस्थाने स्थित्वा भौतिकचेतनास्तरानतीत्य, सर्वान्यजीवनकल्पनाः दूरीकृत्वा; अहङ्कारमिथ्याभावात् मुक्तो भूत्वा, आत्मानं स्वयमेव यथा दिवि स्थितं सूर्यं चक्षुषा पश्यति तथा पश्येत्।
Verse 11
मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । सतो बन्धुमसच्चक्षु: सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥
मुक्तलिङ्गो जीवः असत्यहङ्कारेऽपि सदाभासरूपेण प्रतिबिम्बितं परं पुरुषं भगवन्तं प्रतिपद्यते; स एव सतः कारणस्य बन्धुः आधारः, सर्वेषु चानुस्यूतः प्रविष्टः; अद्वयं निरुपाधिकं सत्यं, मायाया असच्चक्षुरिव नियन्ता च सः।
Verse 12
यथा जलस्थ आभास: स्थलस्थेनावदृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थित: ॥ १२ ॥
यथा जलस्थः सूर्यस्य आभासः प्रथमं गृह्यते, ततः कक्ष्यास्थले भित्तौ द्वितीय आभासो दृश्यते, सूर्यस्तु दिवि स्थित एव; एवं परमेश्वरस्य सन्निधिः प्रतिबिम्बक्रमेण अनुभूयते।
Verse 13
एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयै: । स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक् ॥ १३ ॥
एवं सत्यदृक् आत्मविद् अनेन सदाभासेन त्रिविधेनाहङ्कारेण प्रथमं लक्षितः, ततः भूतेन्द्रियमनोमयैः स्वाभासैः—शरीरेन्द्रियमनःप्रभृतिषु—पुनर्लक्षितो भवति।
Verse 14
भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया । लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहंक्रिय: ॥ १४ ॥
भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिषु निद्रया लीन इव दृश्यतेऽपि, यः तत्र विनिद्रः निरहंक्रियश्च तिष्ठति, स भक्तः जाग्रदवस्थ एव ज्ञेयः—मिथ्याहङ्कारात् मुक्तः।
Verse 15
मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुर: ॥ १५ ॥
द्रष्टारूपेण स्वसत्तां स्फुटं अनुभूयापि सुषुप्तौ अहङ्कारलये सन् मृषैवात्मानं नष्टमिव मन्यते; यथा नष्टधनो जनो व्याकुलो भवति तथा॥
Verse 16
एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते । साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रह: ॥ १६ ॥
एवं सम्यग् प्रत्यवमृश्य स आत्मानं प्रतिपद्यते; यत् साहङ्कारस्य द्रव्यस्य यदवस्थानं तदनुग्रहात् तस्मै प्रकाशते॥
Verse 17
देवहूतिरुवाच पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन्न विमुञ्चति कर्हिचित् । अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयो: प्रभो ॥ १७ ॥
देवहूतिरुवाच—हे ब्रह्मन्, प्रकृतिः पुरुषं कदाचिदपि विमुञ्चति किम्? अन्योन्यापाश्रयत्वात् अनयोर्नित्यत्वाच्च, प्रभो, कथं भेदः सम्भवेत्?
Verse 18
यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकत: । अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धे: परस्य च ॥ १८ ॥
यथा भूमेर्गन्धस्य च व्यतिरेकेण भावो नास्ति, यथा च अपां रसस्य; तथा बुद्धेः परस्य चैतन्यस्य च पृथग्भावो नास्ति॥
Verse 19
अकर्तु: कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रय: । गुणेषु सत्सु प्रकृते: कैवल्यं तेष्वत: कथम् ॥ १९ ॥
अकर्तुः पुरुषस्यायं कर्मबन्धो यदाश्रयः; प्रकृतेर्गुणेषु सत्सु तेष्वेव बन्धनेषु कैवल्यं कथं स्यात्?
Verse 20
क्वचित्तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् । अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुन: प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥
क्वचित् तत्त्वावमर्शेन बन्धभयमुल्बणम् निवृत्तमपि, अनिवृत्तनिमित्तत्वात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते।
Verse 21
श्रीभगवानुवाच अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥
श्रीभगवानुवाच—अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना, तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम्।
Verse 22
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२ ॥
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा, तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना।
Verse 23
प्रकृति: पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणि: ॥ २३ ॥
प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम्, तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणिः।
Verse 24
भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यश: । नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४ ॥
भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यशः, नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च।
Verse 25
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥
यथा स्वप्नावस्थायामप्रतिबुद्धस्य चेतना प्रायः आवृताऽनर्थान् बहून् पश्यति; प्रतिबुद्धस्य तु जाग्रतः स एव स्वप्नदोषो न मोहाय भवति।
Verse 26
एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् । युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥ २६ ॥
एवं विदिततत्त्वस्य मयि मानसं युञ्जतः आत्मारामस्य कर्हिचित् प्रकृतिः नापकुरुते, स तत्त्वं वेत्ति।
Verse 27
यदैवमध्यात्मरत: कालेन बहुजन्मना । सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनि: ॥ २७ ॥
यदा एवम् अध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना सर्वत्र जातवैराग्यः मुनिः आब्रह्मभुवनात् भोगेषु न स्पृहयति, चेतना परिपक्वा भवति।
Verse 28
मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वदृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥
मद्भक्तः प्रतिबुद्धार्थः मत्प्रसादेन भूयसा स्वदृशा छिन्नसंशयः धीरः इहाञ्जसा नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयं प्राप्नोति; यद्गत्वा योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे न निवर्तते।
Verse 29
मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वदृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥
मद्भक्तः प्रतिबुद्धार्थः मत्प्रसादेन भूयसा स्वदृशा छिन्नसंशयः धीरः इहाञ्जसा नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयं प्राप्नोति; यद्गत्वा योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे न निवर्तते।
Verse 30
यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतुष्वथ मे गति: स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहास: ॥ ३० ॥
यदा सिद्धयोगिनः चेतो न योगोपचितासु मायासु सिद्धिषु विषज्जते, तदा मेऽनन्यहेतुषु गतिरात्यन्तिकी भवति, यत्र मृत्युहासो न जयति।
Frequently Asked Questions
The analogy teaches that the ātmā remains unchanged and aloof, even when consciousness appears reflected through ego, mind, senses, and body. Just as the sun is not affected by distortions in its reflection, the self is not intrinsically touched by the guṇas; bondage is due to identification (ahaṅkāra) and proprietorship, not the soul’s true nature.
Kapila answers Devahūti that liberation occurs when devotional service is performed steadily—especially hearing and chanting—so that the root causes of bondage (desire to lord over prakṛti, karmic reaction, and false ego) are removed. Bhakti is described as self-purifying: like fire consuming the wood that fuels it, devotion consumes the contaminations that sustain conditioned life.
A liberated soul is one who realizes Bhagavān as the Absolute support of all causes, perceives the self beyond bodily identification, and remains unharmed by material engagement because the mind is fixed on the Supreme. Such a person is awake within the elements—externally functioning, internally free from false ego.
Kapila prescribes equal vision, non-enmity, avoidance of intimate entanglements, celibacy, gravity, simplicity, satisfaction with modest income, moderation in eating, seclusion, thoughtfulness, peace, friendliness, compassion, and self-realization—along with offering all results to Bhagavān and advancing through chanting and hearing.
Mystic siddhis and higher planetary attainments remain within the jurisdiction of external energy and can re-attract attention to subtle enjoyment and prestige. Kapila emphasizes that mature devotion makes one reluctant to enjoy any material planet, even Brahmaloka, because the devotee’s aim is the Lord’s protected spiritual abode beyond return.