Tritiya Skandha Adhyaya 26 - Srimad Bhagavatam | Sanskrit | Vedapath

Vyasa

Tritiya SkandhaAdhyaya 2672 Verses

Adhyaya 26

Sāṅkhya: Categories of the Absolute Truth and the Unfolding of Creation (Tattva-vicāra)

कपिलदेवः देवहूतिं प्रति उपदिशन् बन्धन-निदानात् परं तत्त्वानां सुव्यवस्थितं मानचित्रं प्रदर्शयति, येषां सम्यग्ज्ञानं विषयासक्तिं छिनत्ति। स प्रधाने/प्रकृतौ त्रिगुण-साम्यं तथा तेषां विकार-प्रपञ्चं निरूप्य भूत-इन्द्रिय-सङ्घातं गणयति, कालं च सर्व-संयोजकं भगवतः शक्तिं मन्यते येन परिवर्तनं मृत्युभयं च नियन्त्र्यते। भगवतः प्रकृत्यां बीजाधानात् महत्तत्त्वं जायते, तत्र वासुदेव-सदृशी शुद्ध-सत्त्व-प्रकाशता प्रादुर्भवति; ततः अहङ्कारः त्रिविधो गुणभेदेन, सात्त्विकात् मनः, राजसात् बुद्ध्यादि इन्द्रियाणि, तामसात् तन्मात्रा महाभूतानि च क्रमशः—शब्द→आकाश→स्पर्श→वायु→रूप→अग्नि→रस→आपः→गन्ध→पृथिवी—इति निष्पद्यन्ते। अनन्तरं भगवान् ब्रह्माण्डे प्रविश्य विराट्पुरुषस्य अवयवाः अधिदेवताश्च प्रादुर्भवन्ति, किन्तु अन्तर्यामि-परमात्म-चैतन्य-प्रवेशं विना देहः जड एव तिष्ठति—यन्त्रवत् सृष्टिः स्वयम् न जीवति इति बोधयन्। एवं अध्यायः सृष्टि-देह-तत्त्व-निश्चयेन भक्तिं वैराग्यं ज्ञानं च प्रतिष्ठाप्य कपिलयोगस्य अग्रिमं प्रवाहं सज्जीकरोति।

Shlokas

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक्। यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः॥

Verse 2

ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥

ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम्; यदाहुः तदहं ते वर्णये—येन हृदयग्रन्थयो भिद्यन्ते।

Verse 3

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः; प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिः—येन विश्वं समन्वितम्।

Verse 4

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यद‍ृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः; यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया।

Verse 5

गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥

गुणैर्विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः; विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया।

Verse 6

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान्; कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते।

Verse 7

तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्‍त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥

तस्य जीवस्य संसृतिबन्धः पारतन्त्र्यं च तदुत्थम्। अकर्तुरपि ईशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः संसारेणाभिभवः॥

Verse 8

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्‍तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते। सुखदुःखभोगकर्तृत्वे तु प्रकृतेः परः पुरुषः कारणम्॥

Verse 9

देवहूतिरुवाच प्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥

देवहूतिरुवाच—हे पुरुषोत्तम, प्रकृतेः पुरुषस्य च लक्षणं मे ब्रूहि। एतयोः कारणयोः सदसच्च जगदात्मकं यत्, तदपि कथय॥

Verse 10

श्रीभगवानुवाच यत्तत्‍त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥

श्रीभगवानुवाच—यदेतत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम्। तत् प्रधानं प्रकृतिं प्राहुः; व्यक्तावस्थायां तु प्रकृतिरिति कथ्यते॥

Verse 11

पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥

पञ्च स्थूलभूतानि पञ्च तन्मात्राणि च, चत्वारोऽन्तःकरणवृत्तयः, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च—एष चतुर्विंशतितत्त्वगणः प्राधानिक इति विदुः॥

Verse 12

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥

महाभूतानि पञ्चैव—भूः आपः अग्निः मरुत् नभः; तथा तन्मात्राणि पञ्च—गन्ध-रस-रूप-स्पर्श-शब्दाः, इति मे मतम्।

Verse 13

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्‍करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥

इन्द्रियाणि दश—श्रोत्रं त्वक् दृक् रसनं नासिका; वाक् करौ चरणौ मेढ्रं पायुश्च दशमं स्मृतम्।

Verse 14

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम्; चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया।

Verse 15

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह; सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः।

Verse 16

प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥

प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम्; अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः।

Verse 17

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥

हे मानवि स्वायम्भुवदुहितः, प्रकृतेर्गुणसाम्ये निर्विशेषेऽव्यक्ते यतः चेष्टा जायते, स एव भगवान् काल इत्युपलक्षितः।

Verse 18

अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥

अन्तः पुरुषरूपेण बहिः कालरूपेण च, आत्ममायया समन्वेत्य भगवान् एष सत्त्वानां तत्त्वानि सम्यक् व्यवस्थापयति।

Verse 19

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥

दैवात् क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् आत्मशक्त्या वीर्यमाधत्त; सा च हिरण्मयं महत्तत्त्वं प्रसूते।

Verse 20

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरो महत्तत्त्वं स्वतेजसा प्रलयकाले आच्छादकं तीव्रं तम आत्मप्रस्वापनं ग्रसति।

Verse 21

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥

यत्तत् सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत्पदं, वासुदेवाख्यं यच्चित्तं तन्महदात्मके महत्तत्त्वे प्रादुर्भवति।

Verse 22

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥

महतत्त्वप्रादुर्भावे चेतसः स्वच्छत्वम् अविकारित्वं शान्तत्वं च वृत्तिभिः लक्षणं प्रोक्तम्। यथा भूमिसंसर्गात् पूर्वं जलं स्वभावतः निर्मलं मधुरं निश्चलम्, तथा शुद्धचैतन्यस्य लक्षणं प्रशान्तता स्वच्छता च अविक्षेपता च॥

Verse 23

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

महतत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यसम्भवात् क्रियाशक्तियुतोऽहङ्कारः त्रिविधः समपद्यत। स वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च; एतेभ्यः मनः, ज्ञानेन्द्रियाणि, कर्मेन्द्रियाणि, महाभूतानि च प्रवर्तन्ते॥

Verse 24

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भवः। मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि—एते त्रिविधाहङ्कारात् क्रमशः प्रवर्तन्ते, भगवद्वीर्यसम्भवमहत्तत्त्वविकारात्॥

Verse 25

सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥

सहस्रशिरसं साक्षाद् यम् अनन्तं प्रचक्षते। सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम्॥

Verse 26

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम्। शान्तघोरविमूढत्वम् इति वा स्यादहङ्कृतेः॥

Verse 27

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥

वैकारिकादहङ्काराद् विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत; यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां प्रवर्तते कामसम्भवः।

Verse 28

यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥

यद्विदुरनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम्; शारदेन्दीवरश्यामं योगिभिः शनैः संराध्यम्।

Verse 29

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥

तैजसादहङ्काराद् विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्; द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रहश्च।

Verse 30

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥

संशयो विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरपि च; स्वाप इति बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक् कथ्यते।

Verse 31

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥

तैजसादहङ्कारादिन्द्रियाण्येव द्विधा स्मृतानि—क्रियाज्ञानविभागशः; प्राणे क्रियाशक्तिः, बुद्धौ विज्ञानशक्तिता।

Verse 32

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥

तामसाहङ्कारस्य भगवद्वीर्यचोदितस्य विकारात् शब्दतन्मात्रं प्रादुरभवत्; तस्माच्छब्दादेव नभः, श्रोत्रेन्द्रियं च शब्दग्रहणक्षमं जातम्।

Verse 33

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥

शब्दः अर्थस्य आश्रयः, अदृश्यस्य वक्तुः लिङ्गं, नभसः तन्मात्रस्वरूपं च—इति तस्य लक्षणं कवयः तत्त्वविदो विदुः।

Verse 34

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥

भूतानां बहिरन्तरावकाशप्रदानं, प्राणेन्द्रियमनोधिष्ण्यत्वं च—एवमेव नभसः वृत्तिलक्षणं द्रष्टव्यम्।

Verse 35

नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥

नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः स्पर्शतन्मात्रं जातम्; ततः वायुः, त्वगिन्द्रियं च स्पर्शग्रहणाय प्राधान्येन प्रादुरभवत्।

Verse 36

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥

मृदुत्वं कठिनत्वं शैत्यं उष्णत्वं च—एते स्पर्शस्य विशेषगुणाः; स्पर्शः च नभस्वतः (वायोः) तन्मात्रस्वरूप इति।

Verse 37

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥

वायोः कर्म चालनं व्यूहनं च, शब्दादिद्रव्येषु प्राप्तिः, सर्वेन्द्रियाणां नेतृत्वं तथा आत्मत्वं च इति कर्माभिलक्षणम्।

Verse 38

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥

वायोः स्पर्शतन्मात्रेण सह संयोगात् दैवेरितात् रूपं विविधं समभवत्; ततः समुत्थितात् तेजः, चक्षुः च रूपस्य वर्णोपलम्भनम्।

Verse 39

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥

हे साध्वि, रूपमात्रस्य वृत्तयः द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वं च; तेजसः तु रूपं तेजस्त्वेन, अर्थात् प्रभया, ज्ञायते।

Verse 40

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥

तेजसो वृत्तयः—द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम्, शोषणं च; तथा क्षुत् तृष्णा च, भक्षणपानयोः कारणत्वं च।

Verse 41

रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥

रूपमात्रात् विकुर्वाणात् तेजसो दैवचोदितात् रसमात्रम् अभवत्; तस्मात् अम्भः समजायत, जिह्वा च रसग्रहा प्रादुरभवत्।

Verse 42

कषायो मधुरस्तिक्त: कट्‍वम्‍ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥

यद्यपि रसः स्वभावतः एक एव, तथापि भौतिकद्रव्यसंयोग-विकारात् कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ललवणादिरूपेण नानात्वं प्राप्नोति।

Verse 43

क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम्। तापापनोदनं चाम्भसः वृत्तयः—नित्यं चाशयेषु पूरणं तृष्णानिवारणेन च प्रसादनम्॥

Verse 44

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥

अम्भसः रसमात्रया सह विकुर्वाणस्य दैवचोदनया तस्मात् गन्धमात्रम् अभवत्; ततः पृथ्वी तथा घ्राणेन्द्रियं च प्रादुर्भूतं, येन गन्धान् विविधान् अनुभूयते।

Verse 45

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्‍लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥

गन्धः स्वभावतः एक एव; किन्तु द्रव्यावयववैषम्यात् करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् पृथग् नानात्वं प्राप्नोति।

Verse 46

भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥

पृथिव्याः वृत्तिलक्षणं—ब्रह्मणः भावनं स्थाननिर्माणं धारणं सद्विशेषणं च; सर्वसत्त्वगुणानाम् उद्भेदः, सर्वभूतानां आधारत्वं च पृथिव्याः स्वभावः।

Verse 47

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः ॥

Verse 48

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥

Verse 49

परस्य द‍ृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥

परस्य दृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥

Verse 50

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥

Verse 51

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥

Verse 52

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥

एतदण्डं विशेषाख्यं भौतिकशक्तेः प्रकाशरूपम्। तोय-वायु-अग्नि-ख-अहंकार-महत्-तत्त्वादिभिः परितो वृतं, प्रत्येकं पूर्वात् दशगुणवृद्ध्या स्थूलं भवति; बहिरन्ते प्रधानेन आवृतम्। अस्मिन्नण्डे भगवतो हरेर्विराट्-रूपं, यस्याङ्गभूता चतुर्दशलोकवितानाः।

Verse 53

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात्। तदण्डं प्रविश्य भगवान् विराट्-पुरुषः स्वयम्, तं बहुधा विभागैः खं निर्बिभेद।

Verse 54

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं, ततो वाणी समभवत्। वाण्या सह वह्निर्देवता; अथ नासे प्रादुरभवतां, तयोः घ्राणं प्राणश्च।

Verse 55

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥

घ्राणाद्वायुरभिद्येताम्, अक्षिणी चक्षुरेतयोः। तस्मात् सूर्यो न्यभिद्येताम्, कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः।

Verse 56

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥

निर्बिभेद विराजस्त्वक्, ततो रोमश्मश्रवादयः। तत ओषधयश्चासन्, शिश्नं निर्बिभिदे ततः।

Verse 57

रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥

ततः रेतः प्रादुरभवत्, आपां च देवता; अनन्तरं गुदं प्रादुरभवत्, गुदादपानः, अपानात् च लोकभयङ्करः मृत्युदेवः प्रादुरभूत्।

Verse 58

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥

ततः विश्वरूपस्य हस्तौ प्रादुरभवताम्; ताभ्यां ग्रहणोत्सर्जनबलं, ततः स्वराट् (इन्द्रः) प्रादुरभूत्। अनन्तरं पादौ प्रादुरभवताम्; ताभ्यां गतिः, ततः हरिः (विष्णुः) प्रादुरभूत्।

Verse 59

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥

ततः अस्य नाड्यः प्रादुरभवन्त; ताभ्यः लोहितं समुत्पन्नम्। ततः नद्यः (नाडीदेवताः) समभवन्, अनन्तरं उदरं प्रादुरभवत्।

Verse 60

क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥

ततः क्षुत्पिपासे प्रादुरभवताम्; एतयोः अनन्तरं समुद्रः समभवत्। अथ अस्य हृदयं भिन्नं प्रादुरभवत्; हृदयात् मनः समुत्थितम्।

Verse 61

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥

मनसः चन्द्रमा जातः; बुद्धिः प्रादुरभवत्, बुद्धेः गिरां पतिः (ब्रह्मा) प्रादुरभूत्। ततः अहङ्कारः प्रादुरभवत्, ततः रुद्रः; ततो चित्तं, चैत्यम् (चेतनाधिदेवता) च समभवत्।

Verse 62

एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥

एतेऽभ्युत्थिता देवाः स्वोत्पत्त्याधारं विराट्-पुरुषं बोधयितुमैच्छन्। तं नोत्थापयितुं शक्ताः, क्रमात् पुनः पुनः तस्य देहे खानि प्रविविशुः॥

Verse 63

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥

वह्निर्वाचा सह मुखं प्रविवेश; तथापि विराट् नोत्थितः। ततः वायुः घ्राणेन सह नासिके प्रविवेश; तथापि विराट् नोत्थित एव॥

Verse 64

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥

अक्षिणी चक्षुषा सह आदित्यः प्रविवेश; तथापि विराट् नोत्थितः। श्रोत्रेण सह दिशः कर्णौ प्रविविशुः; तथापि विराट् नोत्थित एव॥

Verse 65

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥

त्वचं रोमभिः सह ओषध्यः प्रविविशुः; तथापि विराट् नोत्थितः। आपः रेतसा सह शिश्नं प्रविविशुः; तथापि विराट् नोत्थित एव॥

Verse 66

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥

गुदं मृत्युः अपानेन सह प्रविवेश; तथापि विराट् न प्रवृत्तः। हस्तौ इन्द्रः बलेन सह प्रविवेश; तथापि विराट् नोत्थित एव॥

Verse 67

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥

विष्णुः गत्यैव स्वचरणौ प्राविशत्; तथापि विराट्-पुरुषो नोदतिष्ठत्। नाड्यः सरितश्च लोहितेन सह प्रवाहशक्त्या प्राविशन्; तथापि स विराट् न चचाल॥

Verse 68

क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥

क्षुत्-तृड्भ्यां सह सिन्धुरुदरं प्राविशत्; तथापि विराट् नोदतिष्ठत्। मनसा सह चन्द्रदेवो हृदयं प्राविशत्; तथापि विराट् न प्रबुद्धः॥

Verse 69

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥

बुद्ध्या सह ब्रह्मापि हृदयं प्राविशत्; तथापि विराट् नोदतिष्ठत्। अभिमत्या सह रुद्रोऽपि हृदयं प्राविशत्; तथापि विराट् न चचाल॥

Verse 70

चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥

यदा तु चित्तेन सह चैत्यः क्षेत्रज्ञो हृदयं प्राविशत्, तदैव स विराट्-पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत॥

Verse 71

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रिय-मनोधियः विना येन प्रभवन्ति, तं नोत्थापयितुमोजसा; स एव परमात्मना बोध्यते॥

Verse 72

तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥

तस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्य देहेऽपि स्थितं देहात् पृथक् आत्मनि चिन्तयेत् ॥

Frequently Asked Questions

What is the significance of time (kāla) in SB 3.26?

Kāla is presented as the mixing/activating factor that coordinates transformation among the elements and triggers the agitation of neutral pradhāna into manifest creation. It also becomes the experiential basis of fear of death when the soul identifies with false ego. In Bhāgavata theism, time is not merely physical duration; it is a potency through which the Supreme governs change while remaining transcendent.

How does false ego (ahaṅkāra) generate the mind, senses, and elements in this chapter?

Ahaṅkāra emerges from mahat-tattva and divides by the guṇas: from sattvic ego comes manas (mind, associated with Aniruddha); from rajasic ego arise buddhi (intelligence) and the ten senses (jñānendriyas and karmendriyas); from tamasic ego arise the tanmātras and then the gross elements in sequence—sound→ether, touch→air, form→fire, taste→water, odor→earth—along with their corresponding sense capacities.

Why couldn’t the demigods awaken the virāṭ-puruṣa until the inner controller entered?

The episode teaches that presiding deities and functional organs can exist as a complete system yet remain inert without the presence of Paramātmā, the ultimate animator. This reinforces the Bhāgavata’s hierarchy: material and cosmic mechanisms operate only when empowered by the Lord within, so liberation likewise depends on turning toward that Supersoul through bhakti, detachment, and realized knowledge.

Who are Saṅkarṣaṇa and Aniruddha in SB 3.26’s Sāṅkhya explanation?

Kapila links cosmic functions to Viṣṇu-tattva expansions: the threefold ahaṅkāra is identified with Saṅkarṣaṇa (connected with Ananta), and the mind is identified with Aniruddha, the ruler of the senses. The intent is theological integration—showing that even the categories of Sāṅkhya ultimately rest on and are governed by the Supreme Person’s expansions.