Adhyaya 25
Kapila’s Devotional Sāṅkhya: Sādhu-saṅga, Bhakti-yoga, and Fearlessness in the Supreme Shelter
विदुर–मैत्रेयसंवादे कर्दममुनिनिर्गमादनन्तरं मैत्रेयः प्रसङ्गं स्थापयति—कपिलः बिन्दुसरोवरे देवहूत्याः आध्यात्मिकावश्यकतां पूरयितुं स्थितः। देवहूतिः ब्रह्मणः आश्वासनं स्मरन्ती इन्द्रियक्षोभेण अहङ्कारमोहाभ्यां पीडां निवेद्य अज्ञानात् एकमात्रं त्रातारं भगवन्तं शरणं याचते। कपिलः परं योगं परिभाषते—येन जीवो भगवता संयुज्यते, ततो द्वन्द्वेषु वैराग्यं जायते; बद्धचित्तस्य गुणाकर्षणं मुक्तचित्तस्य भगवदाश्रयत्वं च विवृणोति, कामलोभादिशुद्धिं प्रतिपादयति। ततः साधुलक्षणं साधुसङ्गस्य महिमानं च—श्रवणकीर्तनाभ्यां भगवद्गुणेषु निश्चला आसक्तिः परा भक्ति च परिपच्यते। देवहूत्या व्यावहारिकरूपप्रश्ने कपिलः भक्तेः सर्वोत्तमतां वदति—सूक्ष्मशरीरविलयः, पृथगुद्यमं विना मोक्षः, सेवैकाभिलाषिता च। अन्ते भगवानेव निर्भयाश्रयः—लोकपालादयः तस्य भयेन प्रवर्तन्ते; तद्पादभक्ताः योगिनः इहैव सिद्धिं तद्सङ्गं च प्राप्नुवन्ति, परेषु अध्यायेषु सांख्यविस्तारस्य भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच कपिलस्तत्त्वसंख्याता भगवानात्ममायया । जात: स्वयमज: साक्षादात्मप्रज्ञप्तये नृणाम् ॥ १ ॥
श्रीशौनक उवाच—अजः सन् अपि भगवान् आत्ममायया कपिलमुनिरूपेण स्वयम् अवतीर्णः, नृणां हिताय आत्मतत्त्वप्रज्ञापनार्थं साक्षात् जातः ॥
Verse 2
न ह्यस्य वर्ष्मण: पुंसां वरिम्ण: सर्वयोगिनाम् । विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसव: ॥ २ ॥
शौनक उवाच—न हि कश्चिदस्य समो ज्ञानवृद्ध्या, न च तदधिकः पूज्यः सर्वयोगिनाम्; स वेदानां प्रभुः, तस्य श्रवणमेव मेन्द्रियाणां परमानन्दः ॥
Verse 3
यद्यद्विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया । तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय ॥ ३ ॥
अतः भगवतः स्वच्छन्दस्य आत्ममायया यद्यद्विधत्ते, तानि सर्वाणि मे श्रद्दधानस्य सम्यग् अनुकीर्तय, कीर्तनार्हाणि चरितानि ॥
Verse 4
सूत उवाच द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा । प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदित: ॥ ४ ॥
सूत उवाच—एवं विदुरेण आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः प्रीतश्च, द्वैपायनसखो भगवन् मैत्रेयः तं प्रति इदं प्राह ॥
Verse 5
मैत्रेय उवाच पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातु: प्रियचिकीर्षया । तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीद्भगवान् कपिल: किल ॥ ५ ॥
मैत्रेय उवाच—पितरि अरण्यं प्रस्थिते, मातुः प्रियचिकीर्षया, तस्मिन् बिन्दुसरोवरे तीरे भगवान् कपिलः किल अवात्सीत् ॥
Verse 6
तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् । स्वसुतं देवहूत्याह धातु: संस्मरती वच: ॥ ६ ॥
तदा तत्त्वमार्गस्याग्रदर्शी भगवान् कपिलोऽकर्मा सुखासीनः पुरः स्थितः। तं स्वसुतं दृष्ट्वा देवहूती धातुर्वचः संस्मरन्ती तं पप्रच्छ॥
Verse 7
देवहूतिरुवाच निर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतर्षणात् । येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तम: प्रभो ॥ ७ ॥
देवहूतिरुवाच—निर्विण्णा नितरां भूमन् असदिन्द्रियतर्षणात्। येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्ना अन्धं तमः प्रभो॥
Verse 8
तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् । सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८ ॥
तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम्। सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात्॥
Verse 9
य आद्यो भगवान् पुंसामीश्वरो वै भवान् किल । लोकस्य तमसान्धस्य चक्षु: सूर्य इवोदित: ॥ ९ ॥
य आद्यो भगवान् पुंसामीश्वरो वै भवान् किल। लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः॥
Verse 10
अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि । योऽवग्रहोऽहंममेतीत्येतस्मिन् योजितस्त्वया ॥ १० ॥
अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि। योऽवग्रहोऽहंममेतीत्येतस्मिन् योजितस्त्वया॥
Verse 11
तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरो: कुठारम् । जिज्ञासयाहं प्रकृते: पूरुषस्य नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥
देवहूतिरुवाच—त्वमेव शरण्यः; अहं त्वां शरणं प्रपन्ना। त्वं स्वभृत्यसंसारतरोकुठारः। अतः अहं त्वां नमामि, सद्धर्मविदां वरिष्ठं, तथा प्रकृतेः पुरुषस्य च सम्बन्धं जिज्ञासे।
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति स्वमातुर्निरवद्यमीप्सितं निशम्य पुंसामपवर्गवर्धनम् । धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गति- र्बभाष ईषत्स्मितशोभितानन: ॥ १२ ॥
मैत्रेय उवाच—स्वमातुः निरवद्यं मोक्षाभिलाषं निशम्य, पुंसामपवर्गवर्धनं तद्वचनं धियाभिनन्द्य। ईषत्स्मितशोभिताननः स भगवान् आत्मवतां सतां गतिं बभाष।
Verse 13
श्रीभगवानुवाच योग आध्यात्मिक: पुंसां मतो नि:श्रेयसाय मे । अत्यन्तोपरतिर्यत्र दु:खस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥
श्रीभगवानुवाच—अध्यात्मिको योगः पुंसां मे निःश्रेयसाय मतः। यत्र दुःखस्य च सुखस्य च अत्यन्तोपरतिः भवति, स एव परमो योगः।
Verse 14
तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुरानघे । ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम् ॥ १४ ॥
हे अनघे मातः, तमिमं पुरातनं योगं ते प्रवक्ष्यामि, यमहं पुरा ऋषीणां श्रोतुकामानामवोचम्। स योगः सर्वाङ्गनैपुण्येन सेव्यो व्यवहार्यश्च।
Verse 15
चेत: खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् । गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५ ॥
चेतः खल्वस्य आत्मनो बन्धाय मुक्तये च मतम्। गुणेषु सक्तं चेतो बन्धाय; पुंसि परमे रतं चेतो मुक्तये।
Verse 16
अहंममाभिमानोत्थै: कामलोभादिभिर्मलै: । वीतं यदा मन: शुद्धमदु:खमसुखं समम् ॥ १६ ॥
अहं-ममाभिमानजन्यैः कामलोभादिमलैः यदा मनः पूर्णं विमुक्तं शुद्धं भवति, तदा तत् अदुःखम् असुखं समं च भवति।
Verse 17
तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृते: परम् । निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥
तदा पुरुषः आत्मानं प्रकृतेः परं केवलं निरन्तरं स्वयंज्योतिः अणुमानम् अपि अखण्डितं पश्यति।
Verse 18
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना । परिपश्यत्युदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना, उदासीनं प्रकृतिं च हतौजसं सम्यक् परिपश्यति।
Verse 19
न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिव: पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९ ॥
अखिलात्मनि भगवति न युज्यमानया भक्त्या विना योगिनां ब्रह्मसिद्धये शिवः पन्थाः सदृशोऽस्ति न।
Verse 20
प्रसङ्गमजरं पाशमात्मन: कवयो विदु: । स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ २० ॥
प्रसङ्गं कवयः आत्मनः अजरं पाशं विदुः; स एव साधुषु कृतः मोक्षद्वारम् अपावृतं करोति।
Verse 21
तितिक्षव: कारुणिका: सुहृद: सर्वदेहिनाम् । अजातशत्रव: शान्ता: साधव: साधुभूषणा: ॥ २१ ॥
साधोर्लक्षणं तितिक्षा करुणा च सर्वदेहिषु मैत्री। अजातशत्रुत्वं शान्तिः शास्त्रनिष्ठा च; सर्वगुणैः स साधुभूषणः॥
Verse 22
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् । मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवा: ॥ २२ ॥
ये मय्यनन्यभावेन दृढां भक्तिं कुर्वन्ति साधवः। मत्कृते कर्मसङ्गं त्यजन्ति, स्वजनबान्धवांश्च परित्यजन्ति॥
Verse 23
मदाश्रया: कथा मृष्टा:शृण्वन्ति कथयन्ति च । तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतस: ॥ २३ ॥
मदाश्रयाः मम कथाः मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च। मद्गतचेतसो विविधैस्तापैर्न तप्यन्ते, न भौतिकदुःखैः पीड्यन्ते॥
Verse 24
त एते साधव: साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिता: । सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्य: सङ्गदोषहरा हि ते ॥ २४ ॥
हे साध्वि, एते महाभक्ताः साधवः सर्वसङ्गविवर्जिताः। तेषु सङ्गः त्वया प्रार्थ्यः, यतः स सङ्गदोषान् हरति॥
Verse 25
सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायना: कथा: । तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति ॥ २५ ॥
सतां प्रसङ्गात् मम वीर्यसंविदः कथाः हृत्कर्णरसायनाः भवन्ति। तज्जोषणात् आशु अपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिः भक्तिः च अनुक्रमिष्यति॥
Verse 26
भक्त्या पुमाञ्जातविराग ऐन्द्रियाद् दृष्टश्रुतान्मद्रचनानुचिन्तया । चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गै: ॥ २६ ॥
सत्सङ्गे भक्त्या निरन्तरं मम चरितानुचिन्तया पुमान् इहामुत्र च विषयभोगेषु विरागं लभते। स योगयुक्तः सरलैः योगमार्गैः चित्तं निग्रहीतुं समर्थो भवति॥
Verse 27
असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन । योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे ॥ २७ ॥
प्रकृतेर्गुणसेवां परित्यज्य वैराग्यविकसितेन ज्ञानेन, मय्यर्पितयोगेन च भक्त्या, इहैव मां प्रत्यगात्मानं परमं पुरुषं सन्निधत्ते॥
Verse 28
देवहूतिरुवाच काचित्त्वय्युचिता भक्ति: कीदृशी मम गोचरा । यया पदं ते निर्वाणमञ्जसान्वाश्नवा अहम् ॥ २८ ॥
देवहूतिरुवाच— मयि त्वय्यनुरूपा या भक्ति: सा कीदृशी, मम गोचरा च? यया ते पदं निर्वाणं सहजेनैव शीघ्रं प्राप्नुयाम्॥
Verse 29
यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदित: । कीदृश: कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम् ॥ २९ ॥
भगवदाश्रयोऽयं योगो भवता उक्तो निर्वाणपर्यवसानः। तस्य स्वरूपं कति चाङ्गानि? येन तत्त्वतः तदवबोधः स्यात्—एतन्मे ब्रूहि॥
Verse 30
तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात् ॥ ३० ॥
तदेतन्मे यथावत् व्याख्याहि हरे। अहं मन्दधीः स्त्री च; तव अनुग्रहात् दुर्बोधमपि सुखेन बुद्ध्येयं, ततो मे परमानन्दो भवेत्॥
Verse 31
मैत्रेय उवाच विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजात: । तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति सांख्यं प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥
श्रीमaitreय उवाच—मातुर्वचनं श्रुत्वा कपिलो भगवाञ् तस्याभिप्रायं विदित्वा स्वदेहसम्भवस्नेहेन करुणामगात्। परम्पराप्राप्तं सांख्यतत्त्वाम्नायं भक्तिवितानयुक्तं योगं च स प्रोवाच॥
Verse 32
श्रीभगवानुवाच देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्ति: स्वाभाविकी तु या । अनिमित्ता भागवती भक्ति: सिद्धेर्गरीयसी ॥ ३२ ॥
श्रीभगवानुवाच—देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणां इन्द्रियाणि प्रतीकानि; तेषां स्वाभाविकी वृत्तिः श्रुतिविधानानुसारिणी। मनश्चैकमनाः परमात्मलिङ्गं; तस्य स्वाभाविकी वृत्तिः सेवा। सा चानिमित्ता भागवती भक्ति: सिद्धेर्गरीयसी॥
Verse 33
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥
भक्तिः स्वयमेव सूक्ष्मं कोशं जरयत्याशु, निगीर्णमनलो यथा॥
Verse 34
नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्पादसेवाभिरता मदीहा: । येऽन्योन्यतो भागवता: प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥
मत्पादसेवाभिरताः मदीहाः केचिन्नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति। येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि॥
Verse 35
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्त: प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५ ॥
पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्तः प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि। रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति॥
Verse 36
तैर्दर्शनीयावयवैरुदार- विलासहासेक्षितवामसूक्तै: । हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्ति- रनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते ॥ ३६ ॥
मम दर्शनीयैः उदारविलासहासेक्षितवामसूक्तैश्च भक्तस्य चित्तं ह्रियते; प्राणाः इव हर्यन्ते, इन्द्रियाणि विषयेषु निवर्तन्ते, स भक्तौ निमग्नः सन् अनिच्छन्नपि स्वयमेव मोक्षं लभते।
Verse 37
अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता- मैश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ ३७ ॥
मय्येव पूर्णतया निमग्नचित्तो भक्तः सत्यलोकाद्युत्तमं वरं न वाञ्छति, न च योगजाः अष्ट सिद्धीः, नापि वैकुण्ठराज्यलाभम्। तथापि अवास्पृहः सन् अस्मिन्नेव लोके मया प्रदत्ताः सर्वाः शुभाशिषोऽनुभवति।
Verse 38
न कर्हिचिन्मत्परा: शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेति: । येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरु: सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥
मत्पराः शान्तरूपे स्थिताः कदाचन न नश्यन्ति; न शस्त्रं तेषां विभूतिं हन्ति, न कालपरिवर्तनं विनाशयति। ये मां प्रियं आत्मानं सुतं सखायं गुरुमुपकारिणं च दैवमिष्टं मन्यन्ते, ते कदापि स्वसम्पद्भ्यः वियुज्यन्ते न।
Verse 39
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
इह लोकेऽमुत्र च, देहसम्बन्धिनं सर्वं—धनं पुत्राः पशवो गृहाणि च—सर्वान् कामान् परित्यज्य, अन्याश्रयान् विसृज्य, विश्वतोमुखं मां सर्वव्यापिनं प्रभुं ये अनन्यया भक्त्या भजन्ति, तानहं जन्ममृत्योः पारं नयामि।
Verse 40
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये राय: पशवो गृहा: ॥ ३९ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ ४० ॥
इह लोकेऽमुत्र च, देहसम्बन्धिनं सर्वं—धनं पुत्राः पशवो गृहाणि च—सर्वान् कामान् परित्यज्य, अन्याश्रयान् विसृज्य, विश्वतोमुखं मां सर्वव्यापिनं प्रभुं ये अनन्यया भक्त्या भजन्ति, तानहं जन्ममृत्योः पारं नयामि।
Verse 41
नान्यत्र मद्भगवत: प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मन: सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते ॥ ४१ ॥
नान्यत्र मद्भगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते।
Verse 42
मद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात् । वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति मद्भयात् ॥ ४२ ॥
मद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति मद्भयात्। वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति मद्भयात्॥
Verse 43
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिन: । क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम् ॥ ४३ ॥
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः। क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम्॥
Verse 44
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां नि:श्रेयसोदय: । तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम् ॥ ४४ ॥
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां नि:श्रेयसोदयः। तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम्॥
Frequently Asked Questions
Devahūti approaches Kapila because she recognizes sense agitation and false ego as the cause of her fall into ignorance. She seeks a direct remedy for identification with body and relations—asking for the knowledge and practice that cut the ‘tree of material existence.’ Her appeal is framed as śaraṇāgati: Kapila is her ‘transcendental eye’ attained after many births, and only His instruction can dispel the darkness of avidyā.
Kapila defines the highest yoga as the system that relates the individual soul to the Supreme Lord and yields the living entity’s ultimate benefit by generating detachment from material happiness and distress. In practice, it is yoga whose mind-fixation and renunciation are powered by devotional service (bhakti); without bhakti, self-realization remains incomplete.
A sādhu is described as tolerant, merciful, friendly to all beings, free from enmity, peaceful, scripturally grounded, and unwavering in devotional service. Sādhu-saṅga is emphasized because it redirects the jīva’s powerful attachment: material attachment binds, but attachment to self-realized devotees opens liberation. In their association, kṛṣṇa-kathā becomes pleasing, purifies the heart, fixes attraction, and matures into real bhakti.
Kapila explains that bhakti dissolves the subtle body—mind, intelligence, and ego—without separate effort, like digestion by gastric fire. As the devotee becomes absorbed in the Lord’s form, words, and pastimes, other sense engagements fade; liberation arises as a byproduct of exclusive service rather than as an independently pursued goal.
The passage asserts the Lord’s absolute supremacy (aiśvarya): cosmic forces and administrators function within His law, so the wind blows, the sun shines, Indra sends rain, fire burns, and death operates ‘out of fear’—meaning under His inviolable governance. The theological point is practical: only shelter in Him grants abhaya (fearlessness) beyond birth and death.